BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
----------

NGUYỄN CÔNG UẨN

SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG THEO QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Vật lí
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS. LÊ CÔNG TRIÊM

HUẾ, NĂM 2014


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi,
các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn này là trung
thực và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác.
Tác giả luận văn
Nguyễn Công Uẩn


LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................ iii
MỤC LỤC ............................................................................................................. 4
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .................................................................... 7
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH ẢNH VÀ SƠ ĐỒ .......... 8
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 9
1. Lí do chọn đề tài ........................................................................................ 9
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ........................................................................ 11
3. Mục tiêu đề tài ......................................................................................... 12
4. Giả thuyết khoa học ................................................................................. 12
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................... 12
6. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................... 12
7. Phạm vi nghiên cứu .................................................................................. 12
8. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................... 13

Demo Version - Select.Pdf SDK

9. Những đóng góp của đề tài ....................................................................... 13
10. Cấu trúc luận văn ................................................................................... 14
NỘI DUNG .......................................................................................................... 15
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ
PHẠM TƯƠNG TÁC VÀ THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ ......... 15
1. Sư phạm tương tác và vai trò của sư phạm tương tác đối với với quá trình dạy
học ....................................................................................................... 15
1.1 Cơ sở khoa học của quan điểm sư phạm tương tác ............................... 15
1.2. Khái niệm sư phạm tương tác ............................................................. 17
1.3. Cấu trúc theo quan điểm sư phạm tương tác ....................................... 18
1.4. Mối quan hệ giữa phương pháp học, phương pháp sư phạm và ảnh
hưởng của môi trường ........................................................................ 19
1.5. Vai trò của sư phạm tương tác đối với quá trình dạy học .................... 24
1.6. Các nguyên lý cơ bản của quan điểm sư phạm tương tác .................... 25

1. Đặc điểm và cấu trúc chương “Chất khí” .................................................. 35
2. Thực trạng dạy học chương “Chất khí” hiện nay ...................................... 37
2.1. Về giảng dạy của giáo viên ................................................................. 37
2.2. Về học tập của học sinh ...................................................................... 37
2.3. Nguyên nhân của thực trạng ............................................................... 37
3. Xác định dạng tương tác, tư liệu hỗ trợ và thí nghiệm hỗ trợ trong dạy học
chương “Chất khí” Vật lí 10 THPT ...................................................... 38


4. Thiết kế tiến trình dạy học sử dụng thí nghiệm theo quan điểm sư phạm tương
tác ........................................................................................................ 53
4.1. Tiến trình thiết kế bài dạy học ............................................................. 53
4.2. Thiết kế một số bài dạy chương “Chất khí” Vật lí lớp 10 trung học
phổ thông có sử dụng thí nghiệm theo quan điểm sư phạm tương tác . 54
4.2.1. Giáo án số 1

54

4.2.2. Giáo án số 2 ........................................................................................ 61
5. Kết luận chương 2 .......................................................................................... 69
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ........................................................... 74
1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm ......................................................... 74
1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm .......................................................... 74
1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm ......................................................... 74
2. Đối tượng và nội dung của thực nghiệm sư phạm ..................................... 74
2.1. Đối tượng ........................................................................................... 74
2.2. Nội dung ............................................................................................ 75

Demo
- Select.Pdf

Viết đầy đủ

ĐC

Đối chứng

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

PPDH

Phương pháp dạy học

QĐSPTT

Quan điểm sư phạm tương tác

SGK

Sách giáo khoa

THPT

Trung học phổ thông


Demo Version - Select.Pdf SDK

Hình 2.2. Clip mô phỏng chuyển động của các phân tử khí ................................. 36
Hình 2.3. Sự sắp xếp của các phân tử ở các thể khí, lỏng, rắn .............................. 38
Hình 2.4. Các phân tử khí chuyển động hỗn loạn theo mọi hướng ....................... 38
Hình 2.5. Thí nghiệm định tính định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ốt ................................. 39
Hình 2.6. Clip TN định lượng định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ốt ................................... 39
Hình 2.7. Thí nghiệm định tính định luật Sác-lơ .................................................. 43
Hình 2.8. Clip TN định lượng định luật Sác-lơ .................................................... 43
Hình 2.9. Thí nghiệm ngâm quả bóng bàn bị bẹp ................................................ 46
Hình 2.10. Clip TN của quá trình đẳng áp 1 ........................................................ 46
Hình 2.11. Clip TN của quá trình đẳng áp 2 ........................................................ 47
Sơ đồ 1.1. Bộ máy học [21] ................................................................................. 13
Sơ đồ 1.2. Cấu trúc theo quan điểm sư phạm tương tác ....................................... 15
Sơ đồ 1.3. Yếu tố môi trường và việc học/dạy ..................................................... 20
Sơ đồ 1.4. Sơ đồ tương tác .................................................................................. 26
Sơ đồ 2.1. Cấu trúc chương “Chất khí”................................................................ 33


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Chúng ta đã bước vào thế kỉ 21, thế giới đang xảy ra sự bùng nổ tri thức khoa
học và công nghệ - thế kỉ mà tri thức và trí tuệ sáng tạo của con người được coi là
yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển của xã hội. Nước ta đang trên đà phát
triển và hội nhập với các nước trong khu vực và trên thế giới. Tình hình trên đòi hỏi
ngành Giáo dục cần phải đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ, trong đó đổi mới
về PPDH có tầm quan trọng đặc biệt.
Trong chiến lược phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đầu
tư cho giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn
quốc lần thứ X đã xác định việc đầu tư cho giáo dục có nghĩa là đầu tư cho sự phát

chủ thể sáng tạo, có tiềm năng vô tận do đó cần được khơi gợi để cho tiềm năng ấy
được mở ra và hoạt động. Chính vì thế mà không có một phương pháp dạy học nào
được cho là lý tưởng.
Ở nước ta việc đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động,
độc lập, sáng tạo của người học vẫn đang được quan tâm và đầu tư, nhưng nói
chung hiệu quả chưa rõ nét. Việc đổi mới PPDH trên đòi hỏi phải có sự xác lập cơ
sở lý luận theo hướng khoa học sư phạm hiện đại.
Hiện nay, chương trình, SGK đã chú trọng đến số lượng, chất lượng và đảm
bảo thời lượng thỏa đáng dành cho các TN, nhất là phần TN của HS. Nhưng một số
bài học trong SGK chưa đưa ra được tiến trình hợp lý để giúp GV phát triển năng
lực sáng tạo của HS qua việc sử dụng các TN. Do đó, trong thực tế giảng dạy, nhiều
khi GV sử dụng TN chủ yếu để rèn luyện kỹ năng thực hành hoặc tăng thêm tính
trực quan của bài học mà chưa khai thác triệt để tiềm năng của các TN phục vụ cho
mục tiêu bài học. Phần đông GV dạy Vật lí không nhận thức đúng vấn đề đổi mới
PPDH và cho rằng: đổi mới PPDH tức là trong giờ học phải đặt nhiều câu hỏi để HS

Version
SDKcần suy nghĩ thiết kế bài giảng,
trả lời và có sửDemo
dụng TN
là được.- Select.Pdf
Nhiều GV không
chỉ thực hiện tuần tự nội dung trong SGK. Nghĩa là GV chỉ nêu những câu hỏi đã có
sẵn trong SGK, khi đến phần TN thì GV tiến hành và sau đó điền vào chổ trống
phần kết quả TN để dẫn tới kết luận của bài học. Chính vì thế, cần phải xây dựng
TN đồng thời sử dụng chúng trong tiến trình dạy học sao cho phù hợp với lý luận
dạy học hiện đại, phương pháp đổi mới dạy học nhằm nâng cao chất lượng kiến
thức và hiệu quả dạy học.
Bên cạnh đó Vật lí là một môn khoa học TNg, đặc biệt với hệ thống kiến
thức về “Chất khí” nghiên cứu về: trạng thái và đặc điểm cấu tạo vật chất, các tính

thuộc cấu trúc
hoạt động dạy học nên chưa có tác
dụng phát huy hết tính tích cực, chủ động của HS trong quá trình dạy học [20].
Hai tác giả Jean-Marc Denommé và Madelenie Roy trong cuốn sách “Tiến
tới một phương pháp sư phạm tương tác” [Pour une pédagogie interactive] đã đề
cập tới một trường phái sư phạm tương tác cùng với nền tảng lý luận của nó. Trong
nghiên cứu của mình, những nhà lý luận đã khẳng định yếu tố môi trường trong cấu
trúc quá trình dạy học, theo đó hệ thống dạy học tối thiểu là sự tương tác của: thầy
giáo – học trò – môi trường đối với tri thức [23].
Như vậy, trong quá trình dạy học GV không tác động trực tiếp đến HS mà
thông qua yếu tố trung gian tri thức, HS là chủ thể hoạt động, còn kiến thức là đối
tượng. Yếu tố môi trường, theo nhóm tác giả này không phải là yếu tố tĩnh, bất động
mà là một thành tố thuộc cấu trúc hoạt động dạy học; môi trường không chỉ ảnh
hưởng đến người học mà quan trọng hơn là người học phải thích nghi được với môi
trường. Quan điểm này đưa ra được các phương tiện, công cụ để kích thích hứng thú
– tình huống dạy học được lựa chọn kỹ lưỡng, đặc biệt là cách thức gia tăng sự


tương tác, hợp tác giữa dạy và học trong môi trường học tập để người học thành
công, tuy nhiên lại chưa đề xuất phương tiện cụ thể để thực hiện các định hướng đó
trong thực tiễn dạy học.
Tiếp nối những lý luận sẵn có, luận văn tiếp tục nghiên cứu vấn đề này một
cách hệ thống, chi tiết và cụ thể hơn để vận dụng vào dạy học chương “Chất khí”
Vật lí 10 THPT.
3. Mục tiêu đề tài
Đề xuất và sử dụng được quy trình dạy học chương “Chất khí” Vật lí 10
THPT theo QĐSPTT có sử dụng TN góp phần đổi mới PPDH, nâng cao chất lượng
dạy học.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất được quy trình tổ chức dạy học có sử dụng TN trong dạy học

dạy học bộ môn Vật lí) có liên quan tới luận văn, lý luận về QĐSPTT.
- Nghiên cứu SGK, các TN, phân phối chương trình, sách tham khảo, tạp chí,
các tài liệu liên quan đến nội dung đề tài luận văn.
8.2. Điều tra, quan sát
- Thực hiện các điều tra thăm dò ý kiến thực tế của GV đang giảng dạy bằng
phiếu thăm dò ý kiến để có thông tin cơ bản về tổ chức cho HS làm TN, làm việc
theo QĐSPTT.
- Thực hiện điều tra thăm dò ý kiến của HS sau khi học chương “Chất khí”
có sử dụng TN theo QĐSPTT.
8.3. Thực nghiệm sư phạm

Demo
Version
- Select.Pdf
SDK
Nhằm kiểm
nghiệm
tính khả
thi và hiệu quả
của đề tài nghiên cứu.
9. Những đóng góp của đề tài
9.1. Về lý thuyết
- Bổ sung, làm sáng tỏ cơ sở lý luận về QĐSPTT và xây dựng quy trình dạy
học theo QĐSPTT.
- Làm sáng tỏ cách thức sử dụng TN trong dạy học theo QĐSPTT.
9.2. Về thực tiễn
- Tìm hiểu và lưu trữ được một số tư liệu hỗ trợ cho tiến trình dạy học
chương “Chất khí” Vật lí 10 THPT.
- Tạo cơ hội cho HS tiếp cận với các phương tiện dạy học hiện đại, làm việc
theo nhóm, cách sử dụng TN hiệu quả và phát huy khả năng tự lực giải quyết vấn đề.