VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ MẠNH DŨNG

SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC
TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM HIỆN NAY
Ngành: Đạo đức học
Mã số :9 22 90 06

LUẬN ÁN TIỄN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Hồ Sĩ Quý

HÀ NỘI - 2019


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Nội dung
cũng như các số liệu trình bày trong luận án hoàn toàn trung thực. Những kết
luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Vũ Mạnh Dũng


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1
Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN

KẾT LUẬN ......................................................................................................
130
CÁC C NG TR NH ĐÃ C NG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN ............. 135
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................... 136


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Cộng đồng các dân tộc Việt Nam sinh tồn trong một vùng lãnh thổ có
điều kiện thiên nhiên được cho là tư ng đối khắc nghiệt thư ng xuyên ph i đối
phó với thiên tai. Thêm vào đ vị tr địa chính trị có sự giao lưu giữa
các dòng văn minh lớn nên luôn luôn bị các thế lực bành trướng nhòm ngó,
xâm lược. B i vậy, cộng đồng ngư i Việt từ xa xưa đã ph i thư ng xuyên đấu
tranh chống thiên tai và chống lại những kẻ thù xâm lược mạnh h n đ tồn tại
và phát tri n. Tr i qua hàng ngàn năm nhiều thế kỷ đất nước đã từng bị ngoại
xâm đô hộ nhưng dân tộc Việt Nam vẫn đứng vững, phát tri n và làm nên lịch
s của mình. Ch nh điều kiện lịch s gian nan nhưng oanh liệt đ của
dân tộc đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con ngư i Việt Nam giàu
lòng yêu nước c tinh thần đoàn kết giàu lòng nhân ái cần cù tiết kiệm hiếu học
tôn sư trọng đạo c ch chịu đựng kh khăn Những đức t nh đ đã
tr thành truyền thống được các thế hệ nâng niu gìn giữ và truyền lại cho thế
hệ sau đồng th i tạo ra sức mạnh nội sinh đ

đất nước phát tri n con ngư i

và cộng đồng tiến bộ.
Trong các giá trị truyền thống của dân tộc thì giá trị đạo đức truyền
thống luôn giữ vị trí nền t ng.
Những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam vừa là kết
qu , vừa là nội lực của quá trình đấu tranh gian khổ, quật cư ng mà ông cha

phú thêm đặc biệt là trong quá trình Việt Nam đẩy mạnh sự nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát tri n nền kinh tế thị trư ng, m c a và hội nhập
quốc tế trong xu thế toàn cầu hoá.
Kinh tế thị trư ng, toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế hiện đang là xu thế
tất yếu khách quan tác động mạnh mẽ đến nhiều quốc gia dân tộc trên thế
giới. Xu thế này đòi hỏi các quốc gia ph i bắt nhịp được vào dòng ch y toàn
cầu nếu không muốn ngày càng bị tụt hậu xa h n so với các nước trong khu
vực và thế giới. Quá trình hội nhập đư ng nhiên sẽ tạo ra cho các nước những
c hội phát tri n mới nhưng cũng xuất hiện c những thách thức. Trong các
thách thức thì có thách thức về văn hoá - việc giữ gìn, phát huy b n sắc dân
tộc, phát huy các giá trị đạo đức truyền thống được coi là một trong những
thách thức không nhỏ đối với các nước đang phát tri n. Việt Nam không ph i
là ngoại lệ khi tham gia vào quá trình toàn cầu hoá. Hội nhập quốc tế trong xu
hướng toàn cầu hoá đã đem lại những c hội đ phát tri n kinh tế giao lưu văn
hoá làm giàu c thêm nền văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam. Tuy
nhiên, hội nhập quốc tế và kinh tế thị trư ng cũng đặt ra những thách thức lớn
mà một trong những thách thức đáng lo ngại nhất là sự xói mòn, thậm chí là
huỷ hoại những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, dẫn đến nguy c đánh
mất b n sắc văn hoá tức là đánh mất sức mạnh tự thân vốn có của dân tộc.

2


Trong những năm qua các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, trên
thực tế đã c sự biến động sâu sắc, mạnh mẽ. Một mặt, các giá trị đạo đức
truyền thống được kế thừa và bổ sung những yếu tố mới mang tính th i đại
hướng tới những giá trị toàn nhân loại. Nhưng mặt khác cũng xuất hiện xu
hướng, suy gi m các giá trị chuẩn mực đạo đức truyền thống trong một số
cộng đồng, tầng lớp, nhất là lớp trẻ. Việc cần ph i nghiên cứu sự biến đổi các
giá trị đạo đức truyền thống, tìm ra các gi i pháp đ hạn chế những biến đổi

trong sự vận động lịch s của dân tộc Việt Nam.
Ba là, nghiên cứu thực trạng biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống
Việt Nam c những biến đổi theo hướng t ch cực lẫn biến đổi tiêu cực và
nguyên nhân của sự biến đổi đ

nước ta hiện nay.

ốn là đề xuất một số phư ng hướng và gi i pháp nhằm tác động tích
cực và hạn chế tác động tiêu cực đến sự biến đổi của các giá trị đạo đức
truyền thống đáp ứng các yêu cầu xây dựng đất nước con ngư i Việt Nam hiện
nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án
Luận án nghiên cứu sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống
Việt Nam trong điều kiện hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu của luận án
Luận án giới hạn nghiên cứu sự biến đổi những giá trị đạo đức truyền
thống Việt Nam tiêu bi u như: tinh thần yêu nước; tinh thần đoàn kết, thức
cộng đồng; lòng nhân ái thư ng ngư i; đức t nh cần cù tiết kiệm; tinh thần hiếu
học và tôn sự trọng đạo.
Th i gian kh o sát sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống Việt
Nam, chủ yếu là từ khi Đ ng ta kh i xướng công cuộc đổi mới ( 986) đến nay.
4 .Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án dựa trên l luận triết học đạo đức học Mác -Lênin tư tư ng Hồ
Ch Minh và quan đi m của Đ ng cộng s n Việt Nam về giá trị đạo đức truyền
thống Việt Nam. Đồng th i luận án chú trọng kế thừa quan đi m và
4




5


. K t cấu của uận án
Ngoài phần m đầu kết luận danh mục các công trình đã công bố của tác
gi c liên quan đến đề tài luận án danh mục tài liệu tham kh o nội dung luận án
gồm chư ng 9 tiết.
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
Chương 2: Sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam – một số
vấn đề l luận c b n
Chương 3: Thực trạng biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay
Việt Nam
Chương 4: Một số phư ng hướng và gi i pháp pháp đ m b o sự biến đổi giá trị
đạo đức truyền thống Việt Nam theo hướng tích cực

6


Chương 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH
NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Trong điều kiện hiện nay, sự tác động của kinh tế thị trư ng, toàn cầu
hoá và hội nhập quốc tế tới sự phát tri n văn hoá đạo đức, lối sống của các
quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát tri n đang là sự tác động đa chiều,
thúc đẩy phát tri n nhưng đồng th i cũng gây ra những vấn đề lớn, nóng và
mang tính th i sự đối với các chiến lược giữ gìn văn h a cho phát tri n. Đạo
đức đặc biệt đạo đức truyền thống là đối tượng chịu tác động đáng k nhất và
cũng là lĩnh vực n y sinh nhiều vấn đề gay cấn nhất. Nghiên cứu sự tác động đ

hiện đại.
Hay công trình: “Đến hiện đại từ truyền thống” của Trần Đình Hượu
( 996) Chư ng trình khoa học – công nghệ cấp nhà nước KX -07 [60], tác
gi đề cập đến giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng đ i sống văn h a đạo
đức của con ngư i Việt Nam hiện nay. Bên cạnh đ tác gi cũng xem
xét, lý gi i các giá trị đạo đức nhiều g c độ và các mức độ khác nhau. Đồng th
i, tác gi còn phân tích và khẳng định các giá trị đạo đức truyền thống do
những điều kiện kinh tế văn hoá xã hội quy định.
Công trình: “Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát
triển” tác gi Nguyễn Trọng Chuẩn (1998) [13], nêu lên tư ng đối rõ nét về nội
dung và những cách thức nhằm khai thác các giá trị truyền thống vì mục
tiêu phát tri n. Cũng n i lên vị tr vai trò động lực thúc đẩy sự phát tri n đất
nước của các giá trị truyền thống ph i k đến công trình: “Giá trị truyền
thống - nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát triển đất nước, dân tộc”
của Nguyễn Văn Huyên (1998) [58] áo cáo tại Hội th o Truyền thống giá


trị và phát tri n tác gi không chỉ luận chứng về sự trư ng tồn của các giá trị
truyền thống trong đ c giá trị đạo đức truyền thống mà còn phân t ch làm

8


rõ mối quan hệ giữa các giá trị truyền thống và yêu cầu xây dựng con ngư i
Việt Nam trong xã hội hiện đại.
Công trình: “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu
hóa” do Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên) (2002)
[15], các tác gi không chỉ đề cập đến các giá trị truyền thống và thực trạng
của các giá trị truyền thống Việt Nam mà còn nêu lên những vấn đề về sự cần
thiết ph i giữ gìn và phát huy b n sắc văn h a dân tộc trước những thách thức


thành viên của xã hội khỏi những điều thái quá

khỏi những cái c th làm tổn

hại đến đ i sống sức khỏe an ninh phẩm giá và lợi
Chẳng hạn

ch của mọi ngư i.

một trong những giá trị quan trọng trong truyền thống tinh thần

của dân tộc ta là giá trị đạo đức và nhân văn. Khi n

i đến chủ nghĩa nhân văn

chúng ta hi u một cách ước lệ là hệ thống các nguyên l

triết học và đạo đức

xã hội về quan hệ với con ngư i như một giá trị cao nhất. Với tư cách là một

hiện tượng văn hoá tinh thần chủ nghĩa nhân văn bao hàm nội dung căn b n
của quá trình văn minh mà đ các chuẩn mực đạo đức l tư ng xã hội giá trị tinh
thần tự do ch sự tư ng trợ và hợp tác tôn trọng quyền và phẩm giá của con ngư
i công bằng và bình đẳng ch nh nghĩa chống tội ác và bạo
9


lực ... được bi u hiện ra với những hình thức đa dạng phong phú của n . H n

10


quan niệm của ngư i dân về trình tự sắp xếp các giá trị truyền thống lại phụ
thuộc vào vùng, miền, nghề nghiệp, tầng lớp xã hội và n i sinh sống là thành
thị hay nông thôn
Tóm lại, các công trình nghiên cứu về giá trị đạo đức và giá trị đạo đức
truyền thống đã đề cập đến một số nội dung:
Một là, về c b n các tác gi đều thống nhất với những giá trị tinh thần
truyền thống mà Trần Văn Giàu đã nêu như lòng yêu nước, lòng hiếu th o,
nhân ái, tính cộng đồng, tính cần cù, sáng tạo, lòng hiếu học trong đ yêu
nước là giá trị hàng đầu. Đồng th i đ cũng là những giá trị đạo đức truyền
thống của dân tộc Việt Nam.
Hai là, các giá trị đạo đức truyền thống hình thành cùng với quá trình
hình thành và phát tri n của lịch s dân tộc do điều kiện kinh tế - xã hội, sinh
hoạt văn hoá - t n ngưỡng, th chế chính trị quy định được trao truyền từ thế hệ
này qua thế hệ khác.
Ba là, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc ít nhiều đều mang
giá trị toàn nhân loại, chính vì thế chúng có sức sống trư ng tồn.
Bốn là, giá trị đạo đức truyền thống n i riêng cũng như giá trị truyền
thống nói chung là sợi dây kết nối quá khứ, hiện tại và tư ng lai của dân tộc.
Đồng th i chúng còn là tiền đề và động lực thúc đẩy lịch s dân tộc phát tri n.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu iên quan đến vấn đề sự biến đổi
của các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc
Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước do Đ ng cộng s n Việt
Nam kh i xướng và lãnh đạo đã và đang đặt ra cho các nhà khoa học nói
chung cũng như các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học xã hội nói riêng ph
i nghiên cứu nhiều vấn đề, sự nghiên cứu không chỉ đáp ứng nhu cầu đổi mới
đất nước h n nữa mà còn ph i nghiên cứu c những hệ qu do quá trình đổi mới
tác động đến. Trong sự nghiên cứu về khoa học xã hội và nhân văn

các giá trị đạo đức truyền thống

cũng được kế thừa và phát tri n. Tính kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống
thư ng được thực hiện một cách chủ động b i các giai cấp thống trị thực hiện
chức năng qu n lí xã hội. B n chất, lợi ích của các giai cấp thống trị thực hiện
12


chức năng qu n lí xã hội đ ng vai trò quyết định vàchi phối tính kế thừa các
giá trị đạo đức truyền thống. Đứng trên quan đi m lý luận đ tác gi luận án đã
phân t ch và chỉ ra những mặt tích cực và những mặthạn chế trong nội dung
các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc. Đồng th i, tác gi còn xác định
những nội dung các giá trị đạo đức truyền thống cần ph i kế thừa, bổ sung và
đổi mới nhằm đáp ứng các yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, phát tri n đất
nước. Thêm vào đ bước đầu tác gi luận án đã đưa ra một số phư ng hướng, gi i
pháp c b n đ m b o sự kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền
thống trong điều kiện chuy n sang nền kinh tế thị trư ng định hướng xã hội
chủ nghĩa nước ta hiện nay.
Theo Nguyễn Đình Tư ng (2002) trong bài “Một số biểu hiện của sự
biến đổi giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và
giải pháp khắcphục”[138] thì việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức
truyền thống dân tộc ch nh là làm phong phú nội dung của các giá trị đạo đức
truyền thống ấy trong th i đại mới đem lại sức mạnh của chúng phục vụ cho
công cuộc xây dựng và phát tri n đất nước. Khi n i rằng một giá trị đạo đức
truyền thống nào đ của dân tộc đã được giữ gìn trao truyền cho các thế hệ
sau và cho đến ngày nay thì trong sự duy trì này đã bao hàm sự biến đổi.
Nhưng sự biến đổi này là biến đổi theo hướng làm phong phú thêm nội dung
của giá trị đạo đức truyền thống trong điều kiện lịch s mới của dân tộc. Điều
đ c nghĩa là các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc sẽ được thẩm định
đánh giá lại và kế thừa c sự lọc bỏ đ tiếp tục phát tri n trong điều kiện mới.

đổi giai cấp thống trị th i đại thay đổi thì nội dung các giá trị đạo đức cũng
thay đổi. i vậy yêu cầu đạo đức đối với con ngư i Việt Nam hiện nay cũng ph i
được tiếp tục m rộng đổi mới và nâng cao – với tinh thần kế thừa c
lọc bỏ - những giá trị đạo đức được kết tinh trong truyền thống của dân tộc.
Trong công trình: “Toàn cầu hoá trong bối cảnh Châu Á – Thái Bình
Dương: Một số vấn đề triết học” do Phạm Văn Đức (Chủ biên) (2007) [38],
đã phân t ch đánh giá sự biến động của một số giá trị truyền thống Việt Nam
trước sự tác động tích cực cũng như tiêu cực của làn sóng toàn cầu hoá. Bên


14


cạnh đ các tác gi cũng đặt ra và lý gi i vấn đề ph i giữ gìn, phát huy những giá
trị văn hoá đạo đức truyền thống và khắc phục nguy c suy thoái về đạo đức,
lối sống của ngư i Việt Nam hiện nay.
Tư ng đồng với quan đi m trên trong công trình: “Tác động của toàn
cầu hóa đến truyền thống cần cù, tiết kiệm của dân tộc Việt Nam” tác gi
Mai Thị Quý (2007) [113], cho rằng, dân tộc Việt Nam từ khi dựng nước đến
nay đã xây dựng cho mình c một hệ thống các giá trị truyền thống trong đ đức
tính cần cù, tiết kiệm là những đức t nh c b n và quan trọng. Quá trình toàn
cầu h a đã và đang tác động mạnh mẽ đến các giá trị đạo đức theo nhiều chiều
hướng khác nhau, có c chiều hướng tích cực lẫn chiều hướng không tích cực.
Theo tác gi đ phát tri n cần tiếp tục phát huyđức tính cần cù và
tiết kiệm, ph i gắn cần cù với tiết kiệm. Cách làm đ không chỉ khẳng định và
giữ gìn được b n sắc văn h a dân tộc mà còn là phư ng thức tăng cư ng tiềm
năng nội lực, tạo đà cho sự phát tri n bền vững.
Tác gi Nguyễn Văn Phúc (2008) trong bài: “Quan niệm của C.Mác về
đạo đức và ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp xây dựng đạo đức mới ở Việt
Nam hiện nay” [110] đã cụ th hoá tư tư ng của C.Mác về t nh quy định của

th i đại. Đồng th i bên cạnh những giá trị đạo đức truyền thống như lòng yêu
nước lòng nhân ái vị tha t nh trung thực tinh thần ham học hỏi truyền thống
tôn sư trọng đạo đức t nh cần cù gi n dị chúng ta cần tiếp nhận những giá trị
mới được bổ sung trong sự phát tri n của thế giới ngày
nay c những giá trị chung lẫn những giá trị riêng. Những giá trị chung đ là
l tư ng nhân đạo ch nh sách nhân đạo lối sống nhân đạo vẻ đẹp tâm hồn
hoà bình - hoà hợp bình đẳng - công l

nhân quyền dân quyền; Còn những

giá trị riêng đ là lòng nhân ái

lòng vị tha yêu thiên nhiên sự lư

thận trọng sáng tạo công bằng

sòng phẳng tự giác tự trọng. Trong đ

những giá trị đã tồn tại từ bao đ i nay nhưng cũng c

ng thiện
c

những giá trị mới n y

sinh cùng với sự phát tri n của xã hội hiện đại. Vì thế cần ph i c

sự nhìn

nhận khách quan và khoa học đ không chỉ kế thừa và phát huy những giá trị

dung và c về hình thức th hiện.
Ba là, sự biến đổi diễn ra c theo chiều hướng tích cực và chiều hướng
tiêu cực trong quá trình vận động. Do vậy, cần ph i có sự định hướng cho sự
phát tri n của các giá trị đạo đức.
Bốn là, sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống không chỉ là sự kế
thừa các giá trị dân tộc mà còn là sự tiếp thu, c i biến những tinh hoa văn hoá
tinh thần và đạo đức của các dân tộc khác trong quá trình giao lưu tiếp biến.

17


Năm là các giá trị đạo đức truyền thống dù biến đổi nhưng vẫn chậm
h n th hiện sự bền vững h n so với các biến đổi khác. Chúng vẫn chiếm vị tr
và vai trò c nghĩa trong sự phát tri n của các cộng đồng ngư i trước hết về mặt
văn h a tinh thần.
1.2. Những công trình liên quan đến thực trạng, nguyên nhân biến
đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và gi i ph p cho sự iến đổi t
ch cực c c gi trị đó
1.2.1. Những công trình iên quan đến thực trạng, nguyên nhân biến đổi

các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam hiện nay
Khi kh o sát thực trạng biến đối các giá trị đạo đức truyền thống của
dân tộc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, luận án chú ý làm rõ các giá trị đ
đã biến đổi như thế nào, tại sao lại biến đổi và những yếu tố tác động cũng
như xu hướng của sự biến đổi đ là gì.
Trần Ngọc Thêm (2009) trong báo cáo “Giá trị và sự chuyển đổi hệ giá
trị văn hoá truyền thống Việt Nam” [128], cho rằng, khác với các nước khác,
Việt Nam phát tri n theo lối trọng tĩnh là từ từ, ít đột biến. Chẳng hạn, ngay
cách mạng Tháng 8 ( 9 5) cũng là kết qu từ từ của c một quá trình kết
hợp với sự tận dụng c hội từ bên ngoài là sự kết thúc Thế chiến thứ hai mang

kiến cho rằng đạo đức một bộ phận nhân
dân đặc biệt là tầng lớp thanh thiếu niên đang c
xu hướng “trượt dốc”.
Đây thực sự là những t n hiệu “báo động đỏ” trong đ

i sống đạo đức

ta hiện nay. Tác gi Nguyễn Đình Tư ng nhấn mạnh trong quá trình m

nước
c a

hội nhập quốc tế đã và đang tác động đến những giá trị văn hoá truyền thống
của dân tộc Việt Nam c theo hướng t ch cực lẫn tiêu cực. Đ là g p phần nâng
cao đ i sống tinh thần của nhân dân và qua đ g p phần làm giàu c thêm phong
phú thêm các giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam. Đồng th i
n cũng đang đặt ra trước dân tộc ta những thách thức lớn trong việc giữ gìn
và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống.
Nguyễn Văn Phúc (2006) trong bài “Về việc tạo ra bước chuyển biến
mạnh mẽ trong xây dựng về đạo đức mới ở nước ta hiện nay” [109] cho rằng
19


khi xem xét thực trạng đạo đức hiện nay cần chấp nhận một thực tế là mức
độ nhất định sự rối loạn của chuẩn mực đạo đức là tất yếu không tránh khỏi.
i vì việc chuy n sang th chế kinh tế mới tất yếu dẫn đến những biến đổi về
chuẩn mực giá trị đạo đức theo hướng đáp ứng các yêu cầu của th chế mới
nhưng sự chuy n đổi kinh tế là c một quá trình không th ngay lập tức mà
hoàn tất được. Cho nên sự chuy n đổi hay là sự quá độ về kinh tế khiến cho
các giá trị đạo đức cũng chuy n đổi và cũng mang t nh chất của sự quá độ.