ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ LAN ANH

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM
Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU, TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 20180


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ LAN ANH

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM
Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU, TỈNH QUẢNG NINH
Ngành: QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Mã số: 8.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Phùng Thị Hằng


Tác giả

Nguyễn Thị Lan Anh

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .......................................................................... iv
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ ......................................................................... v
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ................................................................................................ 3
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu .......................................................................... 3
4. Giới hạn nghiên cứu của đề tài ................................................................................. 3
5. Giả thuyết khoa học .................................................................................................. 3
6. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................................ 3
7. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 4
8. Cấu trúc luận văn ...................................................................................................... 5
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ THEO
HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ....................... 6

1.1.

Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................... 6

1.1.1.

nghiệm ở trường THCS ................................................................................. 17

1.3.1.

Dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở trường THCS .................... 17

1.3.2.

Quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở trường THCS ....... 25

1.4.

Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm ở trường THCS ................................................................................. 32

iii


1.4.1.

Các yếu tố chủ quan ....................................................................................... 32

1.4.2.

Các yếu tố khách quan ................................................................................... 32

Chương 2. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ THEO
HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU, TỈNH QUẢNG NINH ....................................... 36
2.1.

trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh ....................................... 41

2.3.1.

Thực trạng nhận thức của CBQL, GV và HS về tầm quan trọng của dạy
học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở trường THCS............................ 41

2.3.2.

Thực trạng triển khai nội dung dạy học môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều ............................................. 43

2.3.3.

Thực trạng về các hình thức dạy học môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh ................ 47

2.3.4.

Thực trạng về các phương pháp dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm
ở các trường THCS Thị xã Đông Triêu, tỉnh Quảng Ninh ................................. 50

2.3.5.

Thực trạng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm môn Lịch sử cho học
sinh của giáo viên .......................................................................................... 51

2.3.6.

Thực trạng về điều kiện tổ chức dạy học môn Lịch sử theo hướng trải

2.4.5.

Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn lịch sử theo hướng
trải nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh .......... 61

2.5.

Đánh giá chung về thực trạng quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng
trải nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh .......... 62

2.5.1.

Những điểm mạnh ......................................................................................... 63

2.5.2.

Những điểm yếu ............................................................................................ 64

2.5.3.

Nguyên nhân .................................................................................................. 65

2.5.4.

Các vấn đề cần giải quyết .............................................................................. 65

Tiểu kết chương 2 ....................................................................................................... 66
Chương 3. BIỆN PHÁP QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ THEO
HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU, TỈNH QUẢNG NINH ....................................... 67

3.2.2.

Xây dựng kế hoạch DH môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm phù hợp
với tình hình thực tiễn .................................................................................... 71

3.2.3.

Đẩy mạnh công tác bồi dưỡng năng lực dạy học môn Lịch sử theo hướng
trải nghiệm cho giáo viên ở các trường THCS .............................................. 72

v


3.2.4.

Chỉ đạo đa dạng hóa nội dung và hình thức trải nghiệm trong dạy học
môn Lịch sử ở các trường THCS ................................................................... 75

3.2.5.

Đổi mới phương thức kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học môn Lịch sử
theo hướng trải nghiệm ở các trường THCS ................................................. 77

3.2.6.

Đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ DH môn Lịch sử theo hướng
trải nghiệm ở các trường THCS .................................................................... 79

3.3.



Viết đầy đủ

CNH - HĐH

Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa

GD

Giáo dục

GV

Giáo viên

GVBM

Giáo viên bộ môn

GVCN

Giáo viên chủ nhiệm

HĐDH

Hoạt động dạy học

HĐTN

Hoạt động trải nghiệm


Trung học cơ sở

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ
Bảng:
Bảng 2.1:

Quy mô mạng lưới trường, lớp, HS cấp THCS .................................... 37

Bảng 2.2:

Kết quả xếp loại học lực môn Lịch sử của học sinh các trường
THCS thị xã Đông Triều trong 3 năm trở lại đây ................................. 38

Bảng 2.3:

Đội ngũ cán bộ quản lí các trường THCS 3 năm qua ........................... 39

Bảng 2.4:

Đội ngũ giáo viên dạy môn Lịch sử các trường THCS 3 năm qua ....... 39

Bảng 2.5:

Nhận thức của CBQL, GV về mức độ quan trọng của dạy học môn
Lịch sử theo hướng trải nghiệm ............................................................ 41


Bảng 2.12:

Đánh giá của giáo viên về các điều kiện trong việc tổ chức DH môn
Lịch sử theo hướng trải nghiệm ............................................................ 53

Bảng 2.13:

Đánh giá của CBQL, GV về việc xây dựng kế hoạch DH môn Lịch
sử theo hướng trải nghiệm của hiệu trưởng các trường THCS thị xã
Đông Triều ............................................................................................ 54

Bảng 2.14:

Đánh giá của CBQL,GV về việc tổ chức DH môn Lịch sử theo
hướng trải nghiệm ................................................................................. 57

Bảng 2.15:

Thực trạng chỉ đạo tổ chức DH môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm ở các trường THCS Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh ................. 58

v


Bảng 2.16:

Các biện pháp kiểm tra, đánh giá hoạt động DH môn Lịch sử theo hướng
trải nghiệm ở các trường THCS Thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.......... 60

Bảng 2.17:

trường phổ thông chưa đạt kết quả như mong muốn, do lối dạy truyền thụ một chiều,
áp đặt tạo cho người học cách học bị động, hạn chế việc phát triển các phẩm chất linh
hoạt, độc lập sáng tạo của tư duy, khả năng ứng dụng những kiến thức và kỹ năng thu
nhận được áp dụng vào thực hiện của người học còn yếu. Với điều kiện phát triển của
các phương tiện truyền thông, trong bối cảnh hội nhập, mở rộng giao lưu, đặc biệt là
Internet, học sinh được tiếp thu nhiều nguồn thông tin đa dạng, phong phú từ nhiều
nguồn sử liệu khác nhau. Các em hiểu biết nhiều hơn, linh hoạt và thực tế hơn so với
các thế hệ cùng lứa tuổi trước đây, đặc biệt là học sinh Trung học cơ sở thì những
phương pháp dạy học truyền thống càng tỏ ra không còn phù hợp. Trong học tập, học
sinh không thỏa mãn với vai trò của người tiếp thu thụ động, không chấp nhận những
hoạt động dạy học một chiều. Vì lẽ đó, đổi mới quản lý hoạt động dạy học môn Lịch
sử là điều hết sức cần thiết cùng với đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình sách
giáo khoa, đặc biệt là đổi mới quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm đang được các nhà trường triển khai thực hiện.
Thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh là một địa bàn có nhiều di tích lịch sử gắn
liền với lịch sử dân tộc và văn hóa địa phương. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, trong
những năm gần đây, công tác quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử ở các trường
THCS Thị xã Đông Triều, đặc biệt là vấn đề quản lý nội dung, chương trình DH môn
Lịch sử theo hướng trải nghiệm thực tế tại địa phương còn có những hạn chế, bất cập,
chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục THCS hiện nay.
Xuất phát từ những điều nêu trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề "Quản lý dạy học
môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh
Quảng Ninh" làm đề tài luận văn để nghiên cứu với mong muốn góp phần vào việc
nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở các trường THCS trên địa bàn thị xã.

2


2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý dạy học môn Lịch sử theo


3


6.3. Đề xuất một số biện pháp quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng trải
nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
7. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau đây:
7.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Phân tích, tổng hợp và hệ thống hoá các tài liệu, văn bản có liên quan đến dạy học
môn LS và Quản lí dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm sáng tạo ở trường
THCS nhằm xây dựng khung lí thuyết cho đề tài.
7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
a) Phương pháp quan sát: Quan sát các biện pháp quản lý dạy học môn Lịch sử
theo hướng trải nghiệm của Hiệu trưởng các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh
Quảng Ninh.
b) Phương pháp phỏng vấn: Tiến hành phỏng vấn, tham khảo ý kiến của một
số chuyên viên cán bộ quản lý phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Đông Triều,
phỏng vấn cán bộ quản lý, giáo viên các trường THCS về hoạt động dạy học và
quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm nhằm bổ sung các thông tin
thực tiễn cho luận văn.
c) Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thiết kế các bảng hỏi dành cho cán bộ
quản lý, giáo viên các trường THCS. Nhằm tìm hiểu thực trạng của quản lý dạy học
môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh
Quảng Ninh.
d) Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Nghiên cứu các quyết định
quản lý, các tài liệu văn bản, các kế hoạch hoạt động, báo cáo tổng kết công tác
quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm của Hiệu trưởng
các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
e) Phương pháp chuyên gia: Tham khảo các ý kiến của chuyên gia, trao đổi với

dần dần tích luỹ được kinh nghiệm sống, kinh nghiệm lao động và chinh phục thiên
nhiên, từ đó nảy sinh ra nhu cầu truyền đạt những hiểu biết ấy cho nhau, đó chính là
nguồn gốc phát sinh của hiện tượng GD.
Giáo dục được thực hiện bằng nhiều con đường khác nhau, trong đó con đường
quan trọng nhất là tổ chức dạy học (DH) trong nhà trường nhằm giúp cho HS nắm
vững tri thức khoa học và kinh nghiệm xã hội, hình thành phương pháp tư duy năng
động sáng tạo và kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống.
Lịch sử giáo dục thế giới đã ghi nhận J.A. Cômenxki người Tiệp Khắc (1592 1670) là “Ông Tổ của nền giáo dục cận đại”. Ông đã nêu lên hệ thống lý luận giáo
dục, những nguyên tắc sư phạm. Ông yêu cầu giáo dục phải hệ thống, phải toàn diện.
“dạy hết thẩy mọi điều cho hết thẩy mọi người”, phải “thích ứng với tự nhiên”, phải
xuất phát từ đặc điểm nhận thức của trẻ, phải xuất phát từ tính thống nhất của thế
giới… Ông là người sáng lập ra hệ thống trường, lớp; học tập theo niên học, bài học
phù hợp với lứa tuổi, phù hợp với trình độ… Ngay sau khi lý luận GD, dạy học của
Cômenxki ra đời đã được ứng dụng vào quá trình phát triển giáo dục ở các nước châu
Âu và nó đang tồn tại cho đến ngày nay [11].
J.A. Cômenxki đã đưa ra những quan điểm về HĐDH mà chúng ta có thể vận
dụng trong HĐDH môn Lịch sử. Theo ông, quá trình dạy học để truyền thụ và tiếp
nhận tri thức là phải dựa vào sự vật hiện tượng do HS tự quan sát, tự suy nghĩ mà
hiểu biết, không nên áp đặt, gò ép người ta chấp nhận bất kỳ một điều gì và ông đã
nêu ra một số nguyên tắc dạy học có giá trị rất lớn: nguyên tắc trực quan; nguyên tắc
phát huy tính tự giác tích cực của HS; nguyên tắc hệ thống và liên tục; nguyên tắc
củng cố kiến thức; nguyên tắc dạy học theo khả năng tiếp thu của HS (vừa sức); dạy
học phải thiết thực và dạy học theo nguyên tắc cá biệt [11].

6


Trong những thập kỷ gần đây ở Liên xô (cũ) đã có một số công trình nghiên cứu
hệ thống các vấn đề về PPDH mà tiêu biểu là công trình của các nhà khoa học:
V.V.Davưdop, N.A.Menchinskaia, M.N.Statkin, I.Ia.Lecne,... trong đó việc công



Trong cuốn “Phát triển tư duy học sinh” [1] Aleexep đã khẳng định: “cơ sở
tâm lý của nhận thức trực quan sinh động trong học tập lịch sử khi tạo ra biểu tượng
trong sáng muôn màu muôn vẻ về các sự vật hiện tượng đang học”. Để thực hiện
nhiệm vụ này phải tổ chức cho học sinh tri giác các di tích lịch sử. Đây chính là hoạt
động quan trọng, là phương thức dạy học cho học sinh đọc cuốn sách của cuộc sống.
Bởi việc tri giác các di tích lịch sử sẽ không chỉ bồi dưỡng kiến thức mà còn góp
phần vào việc giáo dục cho các em lòng tự hào về truyền thống của dân tộc.
Nhìn chung, trên thế giới các nhà giáo dục đã đề cập tới nhiều khía cạnh khác
nhau của việc dạy học môn Lịch sử ở các trường phổ thông như: Vấn đề nguyên tắc
dạy học, vấn đề phương pháp dạy học, vấn đề tổ chức các hoạt động thực hành cho
học sinh. Tuy nhiên việc nghiên cứu trực tiếp tới công tác quản lý hoạt động dạy học
môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm tại các trường phổ thông vẫn còn ít được quan
tâm nghiên cứu.
1.1.2. Ở Việt Nam
Việc dạy học môn Lịch sử tại các THCS ngày càng được chú trọng. Việc nâng
cao chất lượng DH môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông nói chung và nhà trường
THCS nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của nhiều nhà khoa học. Chất
lượng DH môn Lịch sử phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó yếu tố quản lý
HĐDH nói chung và quản lý HĐDH bộ môn Lịch sử nói riêng. Do đó, quản lý
HĐDH bộ môn Lịch sử là một nội dung được nhiều người quan tâm nghiên cứu.
Trong công trình nghiên cứu“Sử dụng di tích trong dạy học lịch sử dân tộc ở
trường THCS” [19], tác giả Hoàng Thanh Hải đã đề cập đến cở sở lí luận và các hình
thức, biện pháp trong việc sử dụng di tích. Ngoài ra, tác giả đã có nhiều bài viết bàn
về hình thức sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử, giáo dục ý thức cho học
sinh thông qua di sản như: Tổ chức hướng dẫn học sinh phổ thông tham gia lễ hội
xuân tại các di tích lịch sử.
Từ những năm của thế kỷ XX, nhiều nhà sư phạm như Trần Quốc Vượng, Phan
Huy Lê, Đinh Xuân Lâm, Hà Văn Tấn,… đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện

Trong các công trình nghiên cứu nêu trên, các tác giả đã phân tích cơ sở lý luận
cũng như đã đưa ra một số biện pháp hữu hiệu trong quản lý hoạt động dạy học nói
chung và hoạt động dạy học môn Lịch sử nói riêng tại địa bàn nghiên cứu của mình
có giá trị về lý luận và thực tiễn, phù hợp với công việc của các tác giả trong thực
hiện chức trách nhiệm vụ của mình, đồng thời cũng giúp cho CBQL các nhà trường
tham khảo để vận dụng trong công tác quản lý của mình nhằm nâng cao chất lượng
dạy học bộ môn Lịch sử tại các nhà trường.
Tuy nhiên, việc quản lý HĐDH môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở các
trường THCS còn ít được đề cập đến. Chúng tôi cho rằng vấn đề này cần được nghiên
cứu đầy đủ hơn.

9


1.2. Một số khái niệm cơ bản của đề tài
1.2.1. Quản lý, quản lý giáo dục
1.2.1.1. Quản lý
Từ khi con người sống thành xã hội có sự phân công hợp tác trong lao động thì
bắt đầu xuất hiện sự quản lý. Tính chất của việc quản lý thay đổi và phát triển theo sự
phát triển của xã hội loài người, nhằm đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của xã hội.
Vì thế có nhiều quan niệm khác nhau về quản lý.
Theo quan niệm truyền thống, quản lý là quá trình tác động có ý thức của chủ
thể vào một bộ máy (đối tượng quản lý) bằng cách vạch ra mục tiêu cho bộ máy, tìm
kiếm các biện pháp tác động để bộ máy đạt tới mục tiêu đã xác định.
Theo quan niệm hiện nay, quản lý là những hoạt động có phối hợp nhằm định
hướng và kiểm soát quá trình tiến tới mục tiêu.
Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, thuật ngữ "quản lý" được định nghĩa: "
Tổ chức, điều khiển hoạt động của một đơn vị, cơ quan" [39].
Theo K.Marx: "Quản lý là lao động điều khiển lao động". K. Marx đã viết:
"Bất cứ lao động hay lao động chung nào mà tiến hành trên một quy mô lớn đều yêu

Như vậy có thể hiểu Dạy học là một quy trình bao gồm hai hoạt động: Hoạt
động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh. Hai hoạt động này luôn gắn
bó mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau bởi hai chủ thể dạy học (giáo viên và học
sinh) nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kỹ năng và kỹ xảo hoạt
động nhận thức và thực tiễn, để trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển trí
tuệ và nhân cách cho học sinh.

13


1.2.3. Dạy học theo hướng trải nghiệm
1.2.3.1. Trải nghiệm
Theo từ điển Tiếng Việt, trải nghiệm được hiểu là: ''Trải qua, kinh qua'' [39].
Theo Тлегенова Т. Е: "Trải nghiệm được hiểu là kết quả của sự tương tác
giữa con người với thế giới khách quan" (dẫn theo [12]). Sự tương tác này bao gồm
cả hình thức và kết quả các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kỹ thuật và
kỹ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới khách quan.
Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S. quan niệm: "Trải nghiệm là quá
trình tích lũy kiến thức kinh nghiệm thực tế; bao gồm kiến thức và kỹ năng mà người
học tích lũy qua thực tiễn, hoạt động. Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa
con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác" [dẫn theo 11].
Theo Wikipedia: Trải nghiệm là kiến thức hay sự thành thạo một sự kiện hoặc
một chủ đề bằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó. Trong triết học, thuật ngữ “kiến
thức qua thực nghiệm” chính là kiến thức có được dựa trên trải nghiệm. Một người
trải nghiệm nhiều ở một lĩnh vực cụ thể nào đó có thể được coi như chuyên gia của
lĩnh vực đó. Khái niệm “trải nghiệm” dùng để chỉ phương pháp làm ra kiến thức hay
quy trình làm ra kiến thức chứ không phải là kiến thức thuần túy được đưa ra, là kiến
thức dùng để đào tạo nghề nghiệp chứ không phải là kiến thức trong sách vở. Nhận
thức luận có bản chất là “trải nghiệm”.
Trải nghiệm dưới góc nhìn sư phạm được hiểu theo một vài ý nghĩa sau: