ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA HÓA HỌC
--------

ĐƢỜNG THỊ THANH HOA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG
DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10
(CHƢƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƢỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƢ PHẠM

Đà Nẵng - 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA HÓA HỌC
--------

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG
DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10
(CHƢƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƢỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƢ PHẠM

Sinh viên thực hiện

: Đƣờng Thị Thanh Hoa


(Ký và ghi rõ họ, tên)

Giáo viên hướng dẫn
(Ký và ghi rõ họ, tên)

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo về Khoa ngày … tháng … năm …

Kết quả điểm đánh giá
Ngày … tháng … năm …
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG
(Ký và ghi rõ họ, tên)


LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được
rất nhiều sự quan tâm, động viên và giúp đỡ nhiệt tình của quý thầy cô giáo, gia
đình, bạn bè và các em học sinh.
Đầu tiên, xin gửi lời tri ân sâu sắc đến ThS. Nguyễn Thị Lan Anh, cô đã chia
sẻ những kinh nghiệm, ý kiến cũng như đôn đốc, nhắc nhở để tác giả hoàn thành tốt
luận văn.
Xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô giáo khoa Hóa học, trường Đại học Sư
phạm – Đại học Đà Nẵng đã giúp tác giả mở rộng kiến thức chuyên môn và có
những lời khuyên ý nghĩa.
Xin cảm ơn thầy cô và học sinh các trường THPT Ông Ích Khiêm, THPT
Phạm Phú Thứ, THPT Ngô Quyền, THPT Nguyễn Thượng Hiền, THPT Trần Phú,
THPT Hòa Vang, THPT Ngũ Hành Sơn, … đã ủng hộ, giúp đỡ và tạo điều kiện hết
sức trong thời gian nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm.
Cuối cùng xin cảm ơn sự động viên, khuyến khích và cảm thông sâu sắc của
gia đình.
Một lần nữa xin chân thành cảm ơn!

1.2.1. Sự đổi mới mục tiêu .......................................................................................7
1.2.2. ự đổi mới hoạt đ ng c

giáo viên h

1.2.3. ự đổi mới hoạt đ ng học tập c

học................................................7

học sinh..................................................8

1.2.4. Đổi mới các h nh thức tổ chức ạ học và s

ụng phương tiện ạ học ..9


1.2.5.

ụng phối hợp m t cách inh hoạt các phương pháp đ c th c

h

học .............................................................................................................................9
1.3. Thực hành thí nghiệm trong dạy học hóa học ...............................................10
1.3.1. h nghiệm h

học .....................................................................................10

1.3.1.1. Khái niệm .................................................................................................10
1.3.1.2. Vai trò của thí nghiệm trong dạy học Hóa học .......................................11

ạ ....................................................20

1.4.2.1. Tiêu chuẩn................................................................................................20
1.4.2.2. Cách xếp loại ...........................................................................................21
1.4.3. Nh ng êu c u c n ch

trong đánh giá và ếp oại gi

ạ ...................21

1.4.3.1. Tiêu chuẩn đánh giá xếp loại có tính tổng quát ......................................21
1.4.3.2. Đánh giá xếp loại giờ dạy đúng các yêu cầu trong tiêu chuẩn ...............22


1.4.3.3. Kết hợp đánh giá định tính và định lượng ...............................................22
1.4.3.4. Đánh giá từng yêu cầu theo từng mức độ................................................22
1.4.4. Đánh giá và ếp oại gi

ạ thực hành .....................................................22

1.5. ài thực hành trong chƣơng trình hóa học THPT .......................................24
1.5.1.

ệ thống ài thực hành h

học trong chương tr nh h

học

......24

2.1.1. Các iến thức về t m

học .........................................................................39

2.1.1.1. Nhu cầu của người học ............................................................................39
2.1.1.2. Động cơ của người học............................................................................39
2.1.1.3. Hứng thú của người học ..........................................................................39


2.1.2. Các iến thức về giáo ục học – phương pháp ạ học .............................40
2.1.2.1. Hệ thống các nguyên tắc dạy học ............................................................40
2.1.2.2. Phương pháp dạy học mới .......................................................................41
2.1.3. u thực tế ạ học và qu điều tr thực trạng các tiết thực hành h

học

...................................................................................................................44
2.2. Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lƣợng tiết thực hành hóa học ở
trƣờng THPT ...........................................................................................................44
2.2.1. ổ chức ạ học hiệu quả tiết thực hành h

học .....................................44

2.2.2. ăng cư ng n toàn và ph ng đ c trong ph ng th nghiệm .....................45
2.2.2.1. Nội quy phòng thí nghiệm ........................................................................46
2.2.2.2. Các kí hiệu cảnh báo về an toàn khi làm thí nghiệm ...............................47
2.2.2.3. Một số hóa chất độc hại cần chú ý và cách xử lý một số chất khí độc hại
khi làm thí nghiệm.................................................................................................48
2.2.2.4. Cách cứu chữa khi bị tai nạn hay nhiễm độc ..........................................48
2.2.3.

2.5.2.2. Thí nghiệm 2: So sánh tính oxi hóa của brom và iot (Bài thực hành số 3)
...............................................................................................................................52
2.5.2.3. Thí nghiệm 3: Tính oxi hóa của lưu huỳnh (Bài thực hành số 4) ............53
2.5.2.4. Thí nghiệm 4: Điều chế và chứng minh tính khử của hiđro sunfua (Bài
thực hành số 5) .....................................................................................................53
2.5.2.5. Thí nghiệm 5: Tính khử của lưu huỳnh đioxit (Bài thực hành số 5)........54
2.5.2.6. Thí nghiệm 6: Tính oxi hóa của axit sunfuric đặc (Bài thực hành số 5) .55
2.5.2.7. Thí nghiệm 7: Ảnh hưởng của diện tích bề mặt chất rắn đến tốc độ phản
ứng (bài thực hành số 6) .......................................................................................56
2.2.6. hiết ế m t số th nghiệm mô phỏng h trợ việc ạ học tiết thực hành
h

học

ớp 10 chương tr nh chu n) ................................................................57

2.2.6.1. Một số phần mềm sử dụng trong thiết kế thí nghiệm mô phỏng ..............57
2.2.6.2. Các bước thiết kế một thí nghiệm mô phỏng bằng Microsoft PowerPoint
...............................................................................................................................59
2.2.6.3. Hệ thống các thí nghiệm mô phỏng chương trình Hóa học lớp 10
(chương trình chuẩn) ............................................................................................60
2.3. Vận dụng các biện pháp đ đề xuất để thiết kế một số giáo án thực hành
Hóa học lớp 10 (chƣơng trình chuẩn) ...................................................................69
TÓM TẮT CHƢƠNG 2 ..........................................................................................70
CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .........................................................71
3.1. Mục đích thực nghiệm .....................................................................................71
3.2. Đối tƣợng thực nghiệm ....................................................................................71
3.3. Tiến trình thực nghiệm ....................................................................................71
3.3. Phƣơng pháp xử lý kết quả thực nghiệm .......................................................72
3.3.1. h n t ch định ượng ...................................................................................72


: Đại học Sư phạm

CĐSP

: Cao đẳng Sư phạm

TN

: Thực nghiệm

ĐC

: Đối chứng

HS

: Học sinh

GV

: Giáo viên

TB

: Trung bình

PTHH

: Phương trình Hóa học


: Phương pháp dạy học

PTN

: Phòng thí nghiệm

TNSP

: Thực nghiệm sư phạm

TP. HCM

: Thành phố Hồ Chí Minh

TP

: Thành phố

SGK

: Sách giáo khoa


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 : Hệ thống bài thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ………26
Bảng 1.2 : Thống kê số lượng phiếu khảo sát GV ………………………………28
Bảng 1.3 : Thống kê số lượng phiếu khảo sát HS ……………………………… 28
Bảng 1.4 : Ý kiến giáo viên về mức độ cần thiết của việc dạy thực hành ………28
Bảng 1.5 : Ý kiến của giáo viên về thực tế công việc đến tiết thực hành ……….29


: Thí nghiệm 1 đã cải tiến ……………………………………………52

Hình 2.3

: Thí nghiệm 2 đã cải tiến ……………………………………………53

Hình 2.4

: Thí nghiệm 3 đã cải tiến ……………………………………………53

Hình 2.5

: Thí nghiệm 4 chưa cải tiến (a) và đã cải tiến (b) ……………………54

Hình 2.6

: Thí nghiệm 5 đã cải tiến …………………………………………….55

Hình 2.7

: Thí nghiệm 6 đã cải tiến …………………………………………….56

Hình 2.8

: Thí nghiệm 7 đã cải tiến …………………………………………….57

Hình 2.9

: Các bước chèn dụng cụ thí nghiệm bằng ChemDraw ………………58


Hình 3.2

: Biểu đồ phân loại kết quả thực nghiệm …………………………… 76


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Bước vào thời đại mới, thời đại của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, tri thức
con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển kinh tế và xã hội. Nắm
bắt được diều đó, Đảng và Nhà nước ta đã đặt giáo dục và đào tạo vào vị trí quốc
sách hàng đầu, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển. Từ
đó, yêu cầu đặt ra đối với người học ngày càng cao, con người phải không ngừng
học hỏi để nâng cao kiến thức. Nó cũng đồng nghĩa với việc, chất lượng dạy và học
phải ngày càng được nâng cao để đáp ứng yêu cầu đặt ra từ xã hội.
Là bộ môn khoa học thực nghiệm, Hóa học cần phải có sự gắn kết, quan hệ
chặt chẽ giữa lý thuyết với thực tiễn, thực hành. Trong đó, tiết thực hành Hóa học
giữ vai trò đặc biệt quan trọng, giúp hình thành thế giới quan duy vật, phát triển tư
duy, tạo hứng thú học tập, rèn luyện tính độc lập, sáng tạo ở học sinh. Để đạt được
những điều đó, ngoài việc nâng cao chất lượng dạy học các bài lý thuyết trên lớp,
thì việc nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành cũng cần có sự quan tâm xác
đáng.
Từ thực tiễn dạy học “Tiết thực hành Hóa học” ở trường THPT, chúng tôi
nhận thấy cần phải nâng cao tính tự giác, tích cực, sự chủ động, khả năng tự học, tự
rèn luyện và phát triển tư duy cho HS, để từ đó nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa
học và chất lượng giáo dục cho HS THPT. Vì vậy, chúng tôi quyết định chọn đề tài:
“Nghiên cứu m t số biện pháp nâng cao ch t ượng dạy học tiết thực hành
Hóa học lớp 10 chương tr nh chu n)

trư ng THPT”.

- Nghiên cứu các phần mềm và cách sử dụng các phần mềm để thiết kế thí
nghiệm Hóa học mô phỏng như PowerPoint, ChemOffice, …
- Thiết kế một số thí nghiệm mô phỏng h trợ việc dạy học tiết thực hành hóa
học ở lớp 10 (chương trình chuẩn).
- Tìm hiểu thực trạng sử dụng, hiệu quả của việc sử dụng các thí nghiệm mô
phỏng thí nghiệm Hóa học chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn).
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Các bài thực hành thí nghiệm trong chương trình Hóa học lớp 10 (chương
trình chuẩn).
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
6.1. Các phƣơng pháp nghiên cứu lý luận
- Đọc và nghiên cứu tài liệu.
2


- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống
hóa trong nghiên cứu các tài liệu liên quan.
6.2. Các phƣơng pháp thực tiễn
Quan sát, điều tra, khảo sát ý kiến học sinh và các giáo viên.
6.3. Các phƣơng pháp thống kê toán học
Thu thập và xử lý số liệu, kết quả điều tra, thực nghiệm.
7. Đóng góp mới của đề tài
Đề xuất được những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành
Hóa học ở trường THPT:
- Đề xuất hình thức tổ chức tiết thực hành Hóa học phù hợp với điều kiện thực
tế ở trường THPT.
- Đặc biệt, xây dựng bộ hình ảnh dụng cụ thí nghiệm đơn giản, dễ sử dụng và
hệ thống những thí nghiệm mô phỏng giúp GV thuận tiện trong việc hướng dẫn HS
làm thực hành.


Luận án có 3 chương: Nội dung gồm các phần:
- Xác định hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS gồm 105 thí nghiệm
biểu diễn và 27 thí nghiệm thực hành.
4


- Đề xuất 13 dụng cụ thí nghiệm cải tiến và cách sử dụng chúng.
- Đề xuất 13 thí nghiệm cải tiến và phương pháp tiến hành có kết quả các thí
nghiệm đó.
Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, nhưng chỉ
nghiên cứu ở chương trình THCS.
2. Luận án TS Khoa học giáo dục “Hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng
thí nghiệm Hóa học và thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn
Hóa học ở các trường phổ thông miền núi” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn (2000),
trường ĐHSP Hà Nội.
Luận án có 3 chương. Nội dung gồm các phần:
- Điều tra thực trạng trang thiết bị đồ dùng dạy học ở các trường phổ thông
miền núi.
- Đề xuất phương hướng nghiên cứu hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng
thí nghiệm trong dạy học hoá học (Cải tiến, chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm, giới
thiệu một số hóa chất gần gũi, dùng những dụng cụ tự tạo để thực hiện 13 thí
nghiệm).
- Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học.
Đây là một công trình nghiên cứu vừa có tính khoa học cao vừa có giá trị thực
tiễn lớn. Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, không chỉ
phù hợp với các trường phổ thông miền núi mà còn rất nhiều khả năng mở rộng
hướng nghiên cứu ra một số điều kiện trường lớp khác.
Ngoài các tài liệu trên còn có một số tài liệu khác đã nghiên cứu thí nghiệm ở
trường THPT:
3. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hoàn thiện kĩ thuật và phương pháp tiến

(2009), trường ĐHSP TP.HCM.
11. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm Hóa học để tổ chức
hoạt động học tập tích cực cho học sinh lớp 11 Trung học phổ thông” của tác giả
Nguyễn Thị Trúc Phương (2010), trường ĐHSP TP.HCM.
Qua việc tìm hiểu các tài liệu và luận văn trên, tác giả nhận thấy rằng, việc
nghiên cứu về thực hành thí nghiệm Hóa học trong dạy học đã và đang thu hút được
khá nhiều sự quan tâm. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu để phát triển một cách đồng
bộ và hệ thống các cơ sở dữ liệu cho việc giảng dạy, học tập và kiểm tra đánh giá
chưa nhiều.
6


Với lý do đó, tác giả chọn hướng nghiên cứu đề tài này với mong muốn góp
phần nâng cao chất lượng dạy học thực hành Hóa học nói riêng và dạy học Hóa học
nói chung ở trường THPT.
1.2. Một số vấn đề về sự đổi mới quá trình dạy học Hóa học [5]
1.2.1. Sự đổi mới mục tiêu
Trước yêu cầu ngày mới ngày càng cao của xã hội, đòi hỏi ngành giáo dục
phải thay đổi mục tiêu giáo dục để đào tạo ra những con người có đầy đủ phẩm
chất, năng lực, kiến thức, … để đáp ứng với nhu cầu của xã hội và bản thân người
học.
Trong mục tiêu giáo dục của các cấp học, bậc học đã có điểm mới là tập trung
hơn nữa vào việc hình thành năng lực cho HS đó là: năng lực nhận thức, năng lực
hành động (năng lực giải quyết vấn đề), năng lực thích ứng với điều kiện xã hội.
Trong mục tiêu của môn Hóa học đã xác định rõ: “Ngoài những kiến thức, kĩ
năng Hóa học cơ bản HS phải đạt được, cần chú ý nhiều hơn tới việc hình thành các
kĩ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng tiến hành nghiên cứu khoa học Hóa học như:
quan sát, phân loại, thu thập thông tin, dự đoán khoa học, đề ra giả thuyết, giải
quyết vấn đề, tiến hành thí nghiệm từ đơn giản đến phức tạp…để HS có thể tự phát
hiện và giải quyết một cách chủ động, sáng tạo các vấn đề thực tế có liên quan tới

những kiến thức thu được vào giải quyết một số vấn đề có liên quan tới Hóa học
trong thực tế đời sống và sản xuất.
1.2.3. Sự đổi mới hoạt động học tập của học sinh
Hoạt động học tập của HS được chú trọng, tăng cường trong giờ học và mang
tính chủ động. Quá trình học tập Hóa học là quá trình HS tự học, tự nhận thức, tìm
tòi để thu nhận kiến thức một cách chủ động, tích cực; là quá trình tự phát hiện và
giải quyết các vấn đề. Như vậy trong giờ học, HS được hướng dẫn để tiến hành các
hoạt động sau:
- hát hiện v n đề cần nghiên cứu hoặc nắm ắt v n đề học tập do GV nêu.
- hực hiện các hoạt đ ng cá nhân hoặc hợp tác theo nhóm để tìm tòi, giải
quyết các vấn đề đặt ra (tăng cường năng lực hành động và giao tiếp).
- Vận ụng iến thức, ĩ năng đã biết để giải thích, tìm hiểu một số hiện
tượng Hóa học xảy ra trong thực tế đời sống.
- Đánh giá việc nắm v ng iến thức, ĩ năng Hóa học của bản thân và các
bạn trong lớp (Tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau).
Như vậy, việc đổi mới PPDH Hóa học là phải tác động vào HS để HS được
hoạt động nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn; tích cực, chủ động lĩnh hội tri thức, kĩ
năng Hóa học; có ý thức và biết cách vận dụng kiến thức Hóa học vào thực tế đời
sống. Thông qua các hoạt động học tập tích cực thì HS không chỉ nắm vững các

8


kiến thức, kĩ năng Hóa học mà còn nắm được phương pháp học tập, kĩ năng hoạt
động tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề học tập một cách linh hoạt và sáng tạo.
1.2.4. Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học và sử dụng phƣơng tiện dạy học
[12]
Hình thức tổ chức dạy học bài - lớp là hình thức tổ chức dạy học truyền thống
được xuất hiện từ khi có sự ra đời của hệ thống trường học. Đây là hình thức tổ
chức dạy học cơ bản và được sử dụng khá phổ biến trong trường học ở trên thế giới

- Hoạt động đàm thoại tìm tòi được thực hiện bằng phiếu học tập.
- Hoạt động báo cáo, thuyết trình của HS bằng lời nói, bằng giấy hoặc slide.
PPDH nêu và giải quyết vấn đề được thực hiện theo hướng GV nêu vấn đề
hoặc tổ chức cho HS hoạt động phát hiện vấn đề. M i HS hoặc nhóm HS hoạt động
tích cực dưới sự chỉ đạo của GV để giải quyết vấn đề, tìm ra tri thức cần lĩnh hội.
Trong quá trình giải quyết vấn đề cần tổ chức cho mọi HS đều tham gia các hoạt
động cá nhân, thí nghiệm, thảo luận, trao đổi trong nhóm, nhận xét, đánh giá, rút ra
kết luận về kiến thức, phương pháp nhận thức cần lĩnh hội.
Như vậy, chúng ta cần quán triệt quan điểm đổi mới PPDH Hóa học là chú
trọng phát huy, sử dụng các yếu tố tích cực đã có trong các PPDH Hóa học, tiếp thu
có chọn lọc những quan điểm, phương pháp tích cực trong khoa học giáo dục hiện
đại như: dạy học kiến tạo, dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ, dạy học lấy HS làm
trung tâm, dạy học tương tác …Việc lựa chọn PPDH và sự kết hợp các PPDH nhằm
phát huy cao độ tính tích cực nhận thức của HS, cần đảm bảo sự phù hợp với mục
tiêu, nội dung bài học, đối tượng HS cụ thể và điều kiện cơ sở vật chất của từng địa
phương.
1.3. Thực hành thí nghiệm trong dạy học hóa học
1.3.1. Thí nghiệm hóa học
1.3.1.1. Khái niệm
Thí nghiệm là một phần của hiện thực khách quan được thực hiện hay tái hiện
lại trong các điều kiện đặc biệt, trong đó con người có thể chủ động điều khiển các
yếu tố tác động vào quá trình xảy ra để phục vụ cho những mục đích nhất định. Thí
nghiệm giúp con người loại bỏ những cái phụ, không bản chất để tìm ra bản chất
của sự vật hiện tượng. Thí nghiệm giúp con người phát hiện ra những quy luật còn
ẩn náu trong tự nhiên hoặc kiểm chứng, làm sáng tỏ những giả thuyết khoa học.

10


Trong đề tài nghiên cứu này, khái niệm thí nghiệm được giới hạn trong một phạm

không cẩn thận sẽ gây ra nguy hiểm có khi dẫn đến tử vong. Khi thực hành thí
nghiệm, HS phải làm đúng các thao tác cần thiết, sử dụng lượng hóa chất thích hợp
11