VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ QUỲNH MY

TỘI HIẾP DÂM THEO PHÁP LUẬT
HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN
TỈNH QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI, năm 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ QUỲNH MY

TỘI HIẾP DÂM THEO PHÁP LUẬT
HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN
TỈNH QUẢNG NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
Mã số: 8.38.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS HOÀNG THỊ MINH SƠN

HÀ NỘI, năm 2019


: Bộ Luật Hình sự

CTTP

: Cấu thành tội phạm

TNHS

: Trách nhiệm hình sự


DANH MỤC CÁC BẢNG
Số hiệu
bảng
2.1.

2.2.

Tên bảng
Số liệu các vụ án hiếp dâm được đưa ra xét xử tại tỉnh
Quảng Nam và cả nước từ năm 2013 đến 2017
Số liệu khung hình phạt đã áp dụng đối với các vụ án hiếp
dâm từ năm 2013 đến 2017

Trang

37

42



01/1/2018 có nhiều quy định mới, trong đó có tội hiếp dâm. Do đó, việc
nghiên cứu các quy định về tội hiếp dâm trong BLHS là điều cần thiết. Học
viên chọn đề tài “Tội hiếp dâm theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn
tỉnh Quảng Nam” để làm luận văn với mong muốn có những đóng góp nhất
định vào quá trình nghiên cứu pháp luật hình sự Việt Nam nói chung và thực
tiễn xét xử tội hiếp dâm tại tỉnh Quảng Nam nói riêng.
2.Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trong khoa học pháp lý hiện nay, qua khảo sát cho thấy chưa có công
trình nào nghiên cứu trục tiếp tội hiếp dâm theo pháp luật hình sự Việt Nam
từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam. Tuy nhiên, có một số công trình nghiên cứu đã
được công bố có liên quan đến nội dung mà tác giả nghiên cứu như tội hiếp
dâm hay hiếp dâm trẻ em... Đó là:
- Cao Hữu Sáng (2014), Các tội hiếp dâm theo quy định của Bộ luật hình
sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Luận văn đã khái quát sự phát triển của quy định về các tội hiếp dâm
trong lịch sử quy định của pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm
2014 và kinh nghiệm lập pháp hình sự về các tội này ở một số nước trên thế
giới; nghiên cứu cá quy định cụ thể về tội hiếp dâm trong BLHS năm 1999
của Việt Nam, đánh giá thực tiễn áp dụng đồng thời làm rõ những tồn tại, hạn
chế trong việc áp dụng và nguyên nhân của nó; đề xuất hoàn thiện quy định
về các tội hiếp dâm trong BLHS năm 1999 cũng như giải pháp nâng cao hiệu
quả áp dụng pháp luật đối với tội này.
- Nguyễn Thị Ngọc Linh (2017), Tội hiếp dâm theo pháp luật hình sự Việt
Nam từ thực tiễn thành phố Hà Nội, Luận Văn Thạc sĩ, HVKHXH, Hà Nội.
Luận văn đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và quy định của pháp luật
hình sự Việt Nam về tội hiếp dâm; bình luận các quy định của pháp luật hình
sự Việt Nam về tội hiếp dâm; đánh giá thực tiễn áp dụng quy định của pháp

2

3


Luận văn đã làm sáng tỏ một cách hệ thống và toàn diện những quy định
của BLHS Việt Nam 1999, có sự liên hệ, đánh giá với BLHS năm 2015 và
BLHS của một số nước trên thế giới về các tội phạm tình dục. Thời điểm tác
giả làm luận án, BLHS 1999 vẫn đang được áp dụng nên tác giả đã đề xuất
những giải pháp hoàn thiện Bộ luật này trên cơ sở chỉ ra những bất cập của nó.
Bên cạnh đó, tác giả cũng đề xuất giải pháp hoàn thiện trên cơ sở đánh giá bất
cập của BLHS năm 2015 (lúc này đã được Quốc hội thông qua nhưng bị lùi
hiệu lực do phát hiện có một số sai sót). Từ đó, góp phần nâng cao hiệu quả của
hoạt động đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm tình dục trên thực tế.
Ngoài ra, còn một số các công trình khác như: Đặng Xuân Nam (2009),
Trao đổi về tội hiếp dâm theo quy định tại Điều 111 BLHS năm 1999, Tạp chí
Kiểm sát số 7; Đặng Việt Cường (2008), Hiếp dâm theo quy định tại Điều
111 BLHS. Tạp chí Kiểm sát số 23; Phạm Nữ Quỳnh Trâm (2017), “Tội hiếp
dâm theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Hà Nội”, Luận
văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội; Nguyễn Tuấn Thiện (2015), Các tội xâm phạm
tình dục trẻ em trong Luật hình sự Việt Nam, luận văn thạc sĩ Luật học, Hà
Nội; Đỗ Đức Hồng Hà (2010), Hoàn thiện quy định của BLHS năm 1999 về
các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người, Tạp chí Nghiên cứu
Lập pháp số 8;“Tội hiếp dâm trẻ em lý luận và thực tiễn”, Huỳnh Phúc Huy;
Lê Hữu Du (2015), Đấu tranh phòng, chống tội hiếp dâm trẻ em ở Việt Nam
trong giai đoạn hiện nay, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Các công trình nghiên cứu nói trên đã có những phân tích, đánh giá, kết
luận xác đáng, những kiến nghị hữu ích mang tính áp dụng cao trong thực tế.
Song, nghiên cứu về “Tội hiếp dâm theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực
tiễn tỉnh Quảng Nam” thì hiện nay vẫn chưa có công trình nào cả. Hơn hết,
trong thời gian gần đây, nạn hiếp dâm trên địa bàn tỉnh Quảng Nam cũng đã
có những diễn biến khá phức tạp, gây tâm lý hoang mang lo sợ cho người

4.2. Phạm vi nghiên cứu

5


- Về nội dung: đề tài luận văn được nghiên cứu trong phạm vi chuyên
ngànhLuật hình sự và tố tụng hình sự; luận văn chỉ nghiên cứu quy định của
BLHS Việt Nam về tội hiếp dâm, không nghiên cứu tội hiếp dâm trong quy
định của pháp luật hình sự của các nước trên thế giới.
- Luận văn tập trung nghiên cứu thực tiễn định tội danh và quyết định
hình phạt đối với tội hiếp dâm trong xét xử sơ thẩm tại tỉnh Quảng Nam từ
năm 2013 đến năm 2017. Luận văn không nghiên cứu hoạt động này trong
giai đoạn điều tra, truy tố cũng như trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự tại
tỉnh Quảng Nam.
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở phương pháp luận
Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa duy vật
lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh về
Nhà nước và pháp luật, về chính sách hình sự, về bảo vệ quyền con người,
quyền công dân trong xét xử các vụ án hình sự.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Từ mục tiêu và đối tượng nghiên cứu, tác giả rút ra các phương pháp
nghiên cứu như sau:
- Phương pháp phân tích: thể hiện ở việc phân chia việc nghiên cứu đề tài
luận văn thành các chương, tiểu mục nhằm mục đích nghiên cứu toàn diện về tội
hiếp dâm theo pháp luật hình sự Việt Nam tại tỉnh Quảng Nam,..;.
- Phương pháp tổng hợp: cuối mỗi chương hoặc một số đoạn phân tích
quan trọng đều có phần tổng kết kết quả phân tích.
- Phương pháp diễn dịch: qua số liệu thực tiễn xét xử tội hiếp dâm trên địa
bàn nghiên cứu, rút ra kết quả cụ thể về vấn đề nghiên cứu,…;

CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT
VỀ TỘI HIẾP DÂM
1.1 Những vấn đề lý luận về tội hiếp dâm
1.1.1. Khái niệm, đặc điểm và các dấu hiệu pháp lý của tội hiếp dâm
Tội hiếp dâm là một trong 14 tội thuộc nhóm các tội xâm phạm nhân
phẩm, danh dự. Trong những năm gần đây, đối với tội hiếp dâm, cách thức
giao cấu rất đa dạng và đặc biệt xuất hiện tình trạng ép buộc hoặc cưỡng bức
quan hệ tình dục giữa những người cùng giới tính; những người chuyển
giới... Do vậy, để đảm bảo phản ánh đúng yêu cầu của thực tiễn đặt ra trong
đấu tranh phòng chống các tội xâm hại tình dục thì, ngoài hành vi giao cấu,
thì hành vi xâm hại tình dục khác cũng được coi là hành vi hiếp dâm.
Theo Giáo trình Luật hình sự Việt Nam Phần các tội phạm (quyển 1) của
Trường Đại học Luật Hà Nội thì, Tội hiếp dâm được quy định là hành vi dùng
vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của
nạn nhân hoặc bằng thủ đoạn khác giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ
tình dục khác trái với ý muốn của nạn nhân [37, tr.116]. Như vậy, có thể hiểu
hành vi hiếp dâm là hành vi dùng vũ lực; đe dọa dùng vũ lực; lợi dụng tình
trạng không thể tự vệ được của nạn nhân hoặc thủ đoạn khác giao cấu trái ý
muốn của nạn nhân. So với quan điểm trên thì quan điểm này đã phản ánh
được đầy đủ hơn nội hàm của khái niệm hiếp dâm.
Tuy nhiên, để hiểu đúng khái niệm tội hiếp dâm cần phải làm rõ các dấu
hiệu pháp lý của tội này.
Thứ nhất, về khách thể của tội hiếp dâm:
Ở Việt Nam, theo quy định của Hiến pháp, Công dân có quyền bất khả
xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh

8




Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của tội phạm, bao gồm
những biểu hiện của tội phạm diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách
quan [7, tr.71].
Hành vi khách quan của tội hiếp dâm là hành vi dùng vũ lực, đe dọa
dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân hoặc
thủ đoạn khác giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác trái với
ý muốn của nạn nhân.
- Dùng vũ lực:
Là dùng sức mạnh về thể chất để họ không thể kháng cự được như vật
ngã, đè, giữ tay, chân, bịt miệng, bóp cổ, đấm đá, trói, giằng xé quần áo,... của
nạn nhân để giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác trái ý
muốn của họ;
- Đe dọa dùng vũ lực:
Là dùng lời nói, cử chỉ, động tác nhưng chưa tác động vào người nạn
nhân, nhưng làm cho nạn nhân hiểu rằng nếu kẻ tấn công không giao cấu
được thì sẽ sử dụng vũ lực ngay tức khắc. Ví dụ như dọa giết, đe dọa gây
thương tích,...;
- Lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân:
Là những trường hợp như nạn nhân bị bệnh nặng, say, già yếu, bất tỉnh...
- Dùng thủ đoạn khác:
Là những trường hợp người phạm tội đe dọa, khủng bố tinh thần, làm
cho nạn nhân khiếp sợ, dùng thuốc mê, thuốc kích dục, say rượu hay các chất
kích thích khác làm cho nạn nhân hạn chế hoặc mất khả năng chống cự;
- Thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác
Khoản 2 Điều 2 Dự thảo hướng dẫn một số điều của BLHS về tội dâm ô,
hiếp dâm... quy định: “Đây không phải là hành vi giao cấu nhưng vẫn làm
thỏa mãn nhu cầu tình dục của người phạm tội. (Ví dụ: người phạm tội sử

10

11


Chủ thể của tội hiếp dâm
Chủ thể của tội phạm theo pháp luật hình sự là con người cụ thể, đang
sống và là những người có điều kiện để có lỗi khi thực hiện hành vi nguy
hiểm cho xã hội. Bên cạnh đó, chủ thể của tội phạm phải là người có năng lực
TNHS. Bởi lẽ, đối với những người như vậy mới có đủ điều kiện cho việc áp
dụng biện pháp TNHS. Thêm vào đó, để có được năng lực TNHS, con người
phải đạt độ tuổi nhất định. Chính vì thế, pháp luật hình sự Việt nam quy định
độ tuổi là điều kiện của chủ thể tội phạm.
Nhiều ý kiến cho rằng, chủ thể thực hiện hành vi phạm tội hiếp dâm là
nam giới, nữ giới chỉ có thể tham gia trong vụ án hiếp dâm với vai trò là đồng
phạm. Đối với BLHS 2015, chủ thể của tội hiếp dâm có thể là bất kỳ người
nào có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
Từ sự phân tích trên, tội hiếp dâm có thể được hiểu như sau: Tội hiếp
dâm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được thể hiện trên hình thức dùng vũ
lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của
nạn nhân hoặc thủ đoạn khác giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình
dục khác trái với ý muốn của nạn nhân.
1.1.2. Ý nghĩa của việc nghiên cứu tội hiếp dâm
Việc nghiên cứu tội phạm nói chung và tội hiếp dâm luôn có ý nghĩa đặc
biệt quan trọng. Bởi nếu ví việc nghiên cứu tội phạm mang lại kết quả là cho
chúng ta một bức tranh toàn cảnh về tội phạm đã xảy ra thì nghiên cứu tội
hiếp dâm như một mảnh ghép quan trọng cho tổng thể bức tranh lớn đó. Khi
tiến hành nghiên cứu tội phạm nói chung hay tội hiếp dâm nói riêng, cần chú
trọng đến hai mặt lý luận và thực tiến.
Việc nghiên cứu tội hiếp dâm góp phần bảo vệ quyền con người nói
chung cũng như quyền bất khả xâm phạm về nhân phẩm, danh dự, quyền bất
khả xam phạm về tình dục, hay nói một cách khác là bảo vệ quyền và lợi ích

tình dục khác. Tuy nhiên, khác với tội hiếp dâm, hành vi đe dọa ở tội cưỡng

13


dâm chưa đến mức làm người bị đe dọa tê liệt ý chí không dám kháng cự như
ở tội hiếp dâm. Người bị đe dọa chỉ bị khống chế về tư tưởng. Họ vẫn có khả
năng phản kháng nhưng lại miễn cưỡng chịu gio cấu hoặc chịu thực hiện hành
vi quan hệ tình dục khác [37, tr.123, 124].
Tội hiếp dâm và tội dâm ô
Không giống tội hiếp dâm hay cưỡng dâm, tội dâm ô là hình vi xúc
phạm nhân phẩm người khác nhằm kích thích hoặc thỏa mãn nhu cầu tình dục
nhưng không giao cấu với nạn nhân và cũng không có hành vi quan hệ tình
dục khác. Hành vi này bị coi là tội phạm khi đối tượng của hành vi dâm ô là
người dưới 16 tuổi.
1.2. Quy định của pháp luật hình sự về tội hiếp dâm
1.2.1. Khái quát quy định pháp luật hình sự Việt Nam về tội hiếp dâm
trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015
Cùng với dòng chảy của lịch sử, pháp luật hình sự Việt Nam cũng đã có
những thay đổi đáng kể. Những thay đổi này có thể chia thành hai giai đoạn
chính: Giai đoạn từ 1986 đến trước khi có BLHS năm 2015 (sửa đổi) và giai
đoạn từ khi có BLHS năm 2015 đến nay. Trong mỗi giai đoạn như thế, luật
hình sự Việt Nam đều có những đặc trưng nhất định. Đối với tội hiếp dâm là
một điều luật được quy định xuyên suốt trong luật hình sự qua các thời kỳ,
cũng được chia theo giai đoạn như trên.
Quy định của BLHS năm 1985 về tội hiếp dâm:
Năm 1985, đất nước ta đang tiến vào thời kỳ đổi mới, và cũng chính
trong năm này, BLHS Việt Nam đầu tiên ra đời với ý nghĩa là nguồn duy nhất
quy định tội phạm và hình phạt được xây dựng trên cơ sở kinh tế xã hội của
nền kinh tế bao cấp và trên cơ sở thực tiễn của tình hình tội phạm thời bấy giờ.

phạt tại khoản 4 Điều 112 như sau: “Mọi trường hợp giao cấu với trẻ em dưới
13 tuổi là phạm tội hiếp dâm và người phạm tội bị phạt tù từ 7 năm đến 15
năm. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 2 và khoản
15


3 điều này bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình”.
Tinh thần này được khẳng định một lần nữa khi vào ngày 02 tháng 3
năm1995, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn số 73-TK hướng
dẫn về đường lối xét xử loại tội phạm xâm hại tình dục trẻ em, trong đó có
đoạn:“Để góp phần ngăn chặn tệ nạn nói trên, Toà án nhân dân tối cao yêu
cầu toà án nhân dân các địa phương chủ động làm việc với các cơ quan Công
an và Viện kiểm sát cùng cấp nắm tình hình và có kế hoạch phối hợp ngay từ
giai đoạn điều tra để nhanh chóng đưa ra truy tố, xét xử những người có
hành vi hiếp dâm trẻ em, cưỡng dâm trẻ em, giao cấu với trẻ em dưới 16 tuổi,
chứa hoặc môi giới gái mại dâm là trẻ em. Khi đưa ra xét xử những người có
hành vi phạm tội nêu trên, các Toà án lưu ý như sau:
- Phải xử phạt thật nghiêm khắc với hình phạt cao trong khung hình phạt
quy định tại các điều luật đã áp dụng; đồng thời phải áp dụng thêm hình phạt
bổ sung theo quy định của Bộ Luật Hình sự….”
Nhằm phân hóa tội phạm rõ ràng hơn, BLHS năm 1985 sửa đổi bổ sung
lần thứ tư được Quốc hội thông qua ngày 10 tháng 5 năm 1997 đã tách đoạn
2 khoản 1 và khoản 4 của Điều 112 BLHS thành một tội riêng, được quy
định tại Điều 112a “Tội hiếp dâm trẻ em” với mức hình phạt rất nghiêm
khắc mà mức cao nhất của khung hình phạt là tử hình. Trước khi BLHS
năm 1985 ra đời, Chủ tịch Chính phủ lâm thời và các cơ quan nhà nước đã
ban hành một số lượng rất lớn các văn bản để xây dựng và củng cố chính
quyền nhân dân, duy trì trật tự xã hội, chăm lo đời sống nhân dân và chuẩn
bị cho cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. BLHS năm 1985
đã mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu mốc đầu tiên nước ta có

Thứ tư, đối với dấu hiệu định khung tăng nặng, BLHS năm 1999 quy
định thêm một số tình tiết định khung mới tại Điều 111 là: “đối với người mà
người phạm tội có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục, chữa bệnh; làm nạn nhân
có thai; gây tổn hại cho sức khỏe của nạn nhân mà tỷ lệ thương tật từ 31% đến
17


60% “ (khoản 2 Điều 111); gây tổn hại cho sức khỏe của nạn nhân mà tỷ lệ
thương tật từ 61% trở lên; biết mình bị nhiễm HIV mà vẫn phạm tội” (khoản 3
Điều 111).
Có thể thấy, qua từng giai đoạn, quy định về tội hiếp dâm trong luật
hình sự Việt Nam dần đổi mới, hoàn thiện phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh
của đất nước ta. BLHS năm 1999 được sửa đổi, bổ sung một lần vào năm
2009. Sự sửa đổi rõ nét và quan trọng nhất của BLHS năm 2009 thể hiện
BLHS đã phi hình sự hóa đối với một số hành vi phạm tội. Liên quan đến tội
hiếp dâm, khoản 1 Điều 1 Luật số 37/209/QH12 về sửa đổi bổ sung một số
Điều BLHS quy định: “1. Bỏ hình phạt tử hình ở các Điều 111,…” cùng với
bảy tội khác. Đồng thời, sửa đổi cụm từ “hai mươi năm, tù chung thân hoặc tử
hình” thành cụm từ “hai mươi năm hoặc tù chung thân” tại khoản 3 Điều 111.
Tuy nhiên, tình hình tội phạm vẫn luôn là một vấn đề nan giải; có hướng
chuyển biến phức tạp và tinh vi hơn. Tất nhiên, BLHS năm 1999 trong bối
cảnh đó không thể không bộc lộ những hạn chế, bất cập trước tình hình xã
hội. Và điều này đặt ra thách thức là phải tiếp tục đổi mới, bổ sung BLHS
năm 1999 hoàn thiện hơn, đảm bảo công cuộc đấu tranh phòng, chống tội
phạm trong tình hình mới được xuyên suốt và hiệu quả hơn.
1.2.2. Quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về tội hiếp dâm
Tội hiếp dâm được quy định tại Điều 141 BLHS năm 2015.
- Quy định về cấu thành cơ bản:
Cấu thành cơ bản của tội hiếp dâm được quy định tại Khoản 1 Điều 141
BLHS năm 2015, theo đó: Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc lợi

niên là bạn của Khánh đang ngồi uống bia trước vỉa hè của quán. Do quen
biết nhau từ trước, Khánh mời chị T và chị N vào bàn ngồi uống bia cùng và
hai cô gái đồng ý.
Cả nhóm ngồi uống bia đến khoảng 22h30 cùng ngày thì ra về và một

19