SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIÚP NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ 9
Ở TRƯỜNG THCS CHU VĂN AN - NGA SƠN

Người thực hiện: Mai Thị Hiên
Chức vụ:
Giáo viên
Đơn vị công tác: THCS Chu Văn An
SKKN thuộc lĩnh vực: Lịch sử

THANH HÓA, NĂM 2019
MỤC LỤC
1


Trang
1. Mở đầu.
1.1. Lí do chọn đề tài.
1.2. Mục đích nghiên cứu.
1.3. Đối tượng nghiên cứu.
1.4. Phương pháp nghiên cứu.
1.5. Những điểm mới của SKKN.
2. Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

14
15
15
15

1. Mở đầu
1.1. Lý do chọn đề tài
2


Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ VIII Ban Chấp hành
Trung ương Đảng khóa 11 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng
yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Trong các nhà trường đã và đang xây dựng một
phong trào đổi mới cách dạy và cách học theo tinh thần của Nghị quyết 29/NQ-TW.
Đổi mới phương pháp dạy học với tinh thần đổi mới mạnh mẽ theo hướng hiện
đại, phát huy khả năng sáng tạo trong việc vận dụng các phương pháp dạy học mới,
kết hợp hài hòa với phương pháp dạy học truyền thống để có giờ dạy đạt hiệu quả và
chất lượng. Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo, vận dụng kiến thức, kĩ năng
của học sinh. Dạy cách học, cách nghĩ để giải quyết vấn đề, tự tìm ra con đường
nhanh nhất cho bản thân trong quá trình tiếp thu kiến thức.
Thực trạng dạy học môn Lịch sử trong các trường THCS hiện nay gặp phải
nhiều khó khăn. Môn Lịch sử lớp 9 có khối lượng kiến thức tương đối nhiều. Nội
dung lịch sử trong một năm học bao gồm cả phần lịch sử Việt Nam và lịch sử thế
giới, với nhiều sự kiện, nhiều chuỗi kiến thức, phần đông học sinh không thích học
lịch sử vì đây là môn học được các em coi là rất khó, lại là môn học phụ, nên việc dạy
học lịch sử của giáo viên trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Do đó, muốn phát huy tốt chức năng, nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử trong việc
giáo dục học sinh, cần đổi mới, sáng tạo phương pháp dạy học nâng cao hiệu quả dạy
học. Đổi mới, sáng tạo phương pháp giảng dạy Lịch sử là hết sức quan trọng và cần

dụng các phương pháp trên trong các nội dung của bài học lịch sử sẽ phát huy được
tính tích cực chủ động của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học.
1.3. Đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu: các phương pháp giúp học sinh tự học lịch sử dưới sự
hướng dẫn của giáo viên trong nội dung giảng dạy lịch sử lớp 9 ở trường THCS Chu
Văn An.
1.4. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài được thực hiện dựa trên việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu như:
phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp thống kê, phương pháp định
lượng, phương pháp so sánh, phương pháp phân tích tổng hợp, …
1.5. Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Học sinh tự giác chủ động trong mọi hoạt động dưới sự yêu cầu hướng dẫn của
giáo viên: nghiên cứu sách giáo khoa, soạn bài mới, chuẩn bị phương tiện hỗ trợ
trước khi đến lớp; học sinh tự thiết kế và làm việc với bản đồ tư duy; sử dụng các ca
khúc cách mạng trong giảng dạy lịch sử; lồng ghép chương trình ngoại khóa vào tiết
lịch sử địa phương.
2. Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến
Việc rèn luyện phương pháp tự học cho HS không chỉ là một biện pháp nâng
cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học. Thực tế cho thấy một số học sinh
học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học
phần sau đã quên phần trước, học thuộc kiến thức một cách chi tiết nhưng khi hỏi
nội dung kiến thức bao trùm thì không trả lời được, không biết liên kết các kiến
thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau.
Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự
ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình. Vì vậy, việc
đi sâu vào hoạt động tự học của học sinh trong dạy học sẽ giúp các em học được
phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy của bản
thân
4

SL
%
26.8 15 36.6
17.9 15 38.5
22.5 30
37.5

Khá
SL
11
7
18

Yếu
SL
10
13
23

%
24.3
33.3
28.8

Kém
SL
1
2
3


hướng dẫn của giáo viên. Vì vậy, trong quá trình giáo viên trình bày, học sinh kết hợp
theo dõi bài giảng và bài viết trong sách giáo khoa. Do đó ở trên lớp, giáo viên không
nên trình bày lại sách giáo khoa, điều đó làm mất hứng thú của học sinh khiến các em
5


có suy nghĩ: ở trong sách đã có cả rồi nên không cần ghi chép hay lắng nghe và suy
nghĩ. Đôi khi nên cho học sinh đọc to, cả lớp cùng nghe một đoạn trong sách giáo
khoa để thay cho phần trình bày tài liệu mới, nếu phần đó chỉ cần thông tin tài liệu
mới. Cũng có thể giáo viên để cả lớp tự đọc một đoạn trong sách rồi đặt câu hỏi cho
học sinh trả lời.
Điều quan trọng trong việc sử dụng sách giáo khoa trên lớp là giáo viên hướng
dẫn học sinh nắm vững những nội dung quan trọng cần ghi nhớ, phân tích những sự
kiện cơ bản, rút ra kết luận khái quát, trả lời câu hỏi đặt ra. Giáo viên phải làm cho
học sinh thấy được sự thống nhất giữa bài giảng với sách giáo khoa, hiểu được ý đồ
của thầy khi bổ sung kiến thức ngoài sách giáo khoa để làm nổi bật kiến thức cơ bản.
Từ đó, học sinh tự lập dàn ý ghi chép, hiểu lôgic phát triển lịch sử. Việc ghi dàn ý
trên bảng đen có ý nghĩa quan trọng để học sinh theo dõi nội dung sách giáo khoa, bài
giảng và tự học ở nhà.
Bài giảng tốt của giáo viên không phải chỉ giúp cho học sinh ghi chép đầy đủ mà
động viên tính tích cực tư duy của các em trong khi nghe giảng, tự mình lựa chọn vấn
đề để ghi chép theo dàn ý trên bảng và tự đặt ra những vấn đề để giải quyết trên lớp
hay tiếp tục suy nghĩ ở nhà.
Ví dụ: Khi dạy sử 9- Tiết 13- Bài 11- Mục I-Sự hình thành trật tự thế giới mới.
+ Giáo viên yêu cầu học sinh theo dõi vào sách giáo khoa và cho biết:
? Hội nghị Ianta(Liên Xô) được triệu tập trong hoàn cảnh nào
+ Khi học sinh trả lời, giáo viên kết hợp ghi bảng ngắn gọn sự kiện:
- Từ ngày 4 -> 11/2/1945 hội nghị Ianta được triệu tập
+ Sau đó giáo viên tiếp tục hỏi:
? Tại sao hội nghị chỉ có sự tham gia của nguyên thủ 3 cường quốc

Giáo viên hướng dẫn học sinh ghi chép trên lớp ở những công việc sau:
* Thứ nhất, ghi dàn bài học, theo dàn bài của giáo viên trên bảng đen và đối
chiếu khi theo dõi sách giáo khoa để ghi những sự kiện chính.
* Thứ hai, vẽ lại trong vở ghi những hình vẽ giáo viên trình bày trên bảng đen để
minh hoạ cho bài giảng (những hình vẽ đơn giản song có nội dung kiến thức).
Ví dụ: Khi dạy tiết 19-Bài 16- MụcII Nguyễn Ái Quốc ở Liên Xô(1923-1924).
Khi GV nói đến sự kiện:Nguyễn Ái Quốc trình bày quan điểm về mối quan hệ
giữa phong trào công nhân ở các nước đế quốc với phong trào cách mạng ở các
nước thuộc địa.
GV minh họa bằng hình vẽ đơn giản kết hợp với trình bày hình vẽ: chủ nghĩa đế
quốc được Nguyễn Ái Quốc ví như con đỉa hai vòi, một vòi hút máu (bóc lột) giai
cấp công nhân ở chính quốc, một vòi hút máu của nhân dân các nước thuộc địa, vì
vậy muốn tiêu diệt chủ nghĩa đế quốc thì công nhân ở chính quốc phải đoàn kết với
nhân dân lao động thuộc địa chặt đứt hai vòi của nó, có như vậy mới tiêu diệt được kẻ
thù chung của giai cấp công nhân ở chính quốc và nhân dân các nước thuộc địa
Chủ nghĩa đế quốc

Phong trào công nhân
+
Phong trào cách mạng
( chính quốc)
(thuộc địa)
* Thứ ba, ghi lại số liệu, niên đại quan trọng, lập các niên biểu, đồ thị (theo bài
giảng giáo viên).
7


Ví dụ: Sau khi dạy xong Tiết 44-Bài 29: Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mĩ,
cứu nước (1965-1973). Giáo viên hướng dẫn HS lập niên biểu hệ thống lại các giai
đoạn lịch sử của cách mạng 2 miền với những nhiệm vụ cơ bản nhất từ 1954 đến

trích.
* Thứ năm, ghi các từ mới, các thuật ngữ sử học thường dùng để hiểu nội dung
các khái niệm, các kiến thức cơ bản trong bài.
Cuối cùng, ghi lời hướng dẫn, dặn dò của giáo viên về việc tự học ở nhà.
2.3.2. Tự học sách giáo khoa
Việc tự học SGK thường được thực hiện khi giáo viên yêu cầu các em về nhà
chuẩn bị bài cho tiết học sau. Tuy nhiên để các em chuẩn bị bài thường xuyên và đầy
đủ thì giáo viên nên yêu cầu học sinh có vở soạn bài ở nhà trước khi đến lớp. Điều
này có tác dụng tích cực đến ý thức, thái độ học tập của học sinh, các em được chuẩn
bị bài ở nhà trước nên khi giáo viên dạy bài mới thì các em đã nắm được kiến thức cơ
bản trong SGK thông qua việc trả lời các câu hỏi ở cuối mỗi tiểu mục và cuối SGK.
Đặc biệt hơn nữa, hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, các
8


em đã có thể ứng dụng công nghệ thông tin vào việc tìm hiểu các thuật ngữ, tìm
kiếm các nguồn tư liệu, giải thích những kiến thức các em còn băn khoăn. Điều đó sẽ
khiến các em không cảm thấy nặng nhọc bởi vừa phải làm quen với hàng loạt kiến
thức mới trong SGK, vừa phải độc lập tư duy giải quyết vấn đề GV đặt ra, vừa phải
kết hợp ghi dàn ý theo bảng đen, lại còn tranh thủ ghi chép tích lũy thêm những kiến
thức nâng cao. Thực tế các em đã được chuẩn bị bài từ trước, nên giờ học trên lớp sẽ
không còn nặng nề, quá tải, ngược lại giờ học trên lớp sẽ giúp các em nhanh chóng
lĩnh hội và khắc sâu kiến thức của tiết học
Để giúp học sinh tự học theo kiến thức trong SGK, giáo viên cần hướng dẫn các
em thực hiện các bước như sau:
* Đọc và tự ghi tóm tắt ngắn gọn những vấn đề cơ bản của bài viết.
* Ghi lại những nội dung khó hiểu, đặc biệt là các thuật ngữ, khái niệm lịch sử.
* Hoàn thành, câu hỏi bài tập trong sách.
* Tự làm việc với bản đồ, tranh ảnh trong sách giáo khoa như tìm hiểu nội dung
và trình bày diễn biến lịch sử theo bản đồ, tranh ảnh, rút ra nhận xét…

Hình 24: Cừu Đôli, động vật đầu tiên ra đời bằng phương pháp sinh sản vô tính
từ tế bào lấy từ tuyến vú của một con cừu đang mang thai
Hình 25: Năng lượng xanh (điện mặt trời) ở Nhật Bản. Là một nước nghèo tài
nguyên, Nhật Bản đã sớm áp dụng những thành tựu khoa học kĩ thuật tiên tiến để tận
dụng ánh sáng mặt trời phát minh ra điện phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt
Hình 26: Năm 1969, Astrong nhà du hành vũ trụ người Mĩ là người đầu tiên
trong lịch sử nhân loại đã đặt chân lên mặt trăng
2.3.3. Tự sưu tầm tranh ảnh, tư liệu... ngoài sách giáo khoa có nội dung phù
hợp
Việc sưu tầm này dựa trên cơ sở những kiến thức trong SGK, giáo viên yêu cầu
học sinh sưu tầm ở nhà để dùng minh họa cho tiết học ở trên lớp. Giáo viên hướng
dẫn học sinh thực hiện theo các bước sau:
* Lựa chọn những vấn đề cơ bản cần được làm nổi bật bằng các nguồn tư liệu
(các nguồn tư liệu này có thể tìm trong các loại sách báo cũ có liên quan, trên internet
hoặc trong các môn học liên môn)
Ví dụ: Trong Tiết 25 - Bài 22(lịch sử 9): “Cao trào cách mạng tiến tới tổng khởi
nghĩa tháng tám năm 1945”. Khi dạy mục “ I. Mặt trận Việt Minh ra đời
(19/5/1941)” Giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm tài liệu nói về sự kiện Nguyễn Ái
Quốc trở về sau 30 năm ra đi tìm đường cứu nước. Học sinh có thể sẽ những nguồn
tư liệu khác nhau, tuy nhiên giáo viên cần chọn lọc trong số đó nguồn tư liệu phù
hợp, và nếu trường hợp trong số những tư liệu học sinh đã chuẩn bị nhưng không có
nội dung phù hợp, thì giáo viên sẽ sử dụng nguồn tư liệu mà giáo viên đã chuẩn bị để
giới thiệu cho học sinh như sử dụng bài thơ “Người đi tìm hình của nước”(Tác giả:
Chế Lan Viên)
Đất nước đẹp vô cùng nhưng Bác phải ra đi
Cho tôi làm sóng dưới con tàu đưa tiễn Bác
Khi bờ bãi dần lui, làng xóm khuất
Bốn phía nhìn không bóng một hàng tre
Đêm xa nước đầu tiên ai nỡ ngủ
Trời từ đây chẳng xanh màu xứ sở

* Ghi tóm lược những nội dung quan trọng có tác dụng bổ sung cho bài học
trong sách giáo khoa, hoặc lưu lại những tranh ảnh hay lược đồ có thể minh hoạ cho
kiến thức đã học, mở rộng sự hiểu biết
Ví dụ: Để chuẩn bị cho học sử 9-Tiết 7-Bài 6: Các nước châu Phi. Trong mục I,
GV yêu cầu học sinh chuẩn bị hình ảnh minh họa cho tình trạng đói nghèo, lạc hậu ở
châu Phi. Hoặc trong mục II, GV yêu cầu HS tìm hình ảnh minh họa cho sự tàn bạo
của chế độ phân biệt chủng tộc mà chính quyền thực dân da trắng đã làm đối với
nhân dân Nam Phi. Trong trường hợp HS đã chuẩn bị hình ảnh minh họa nhưng chưa
thực sự sát với nội dung GV yêu cầu nên GV cũng phải chuẩn bị trước từ nhà và hỗ
trợ hình ảnh cho các em khi cần thiết

11


Đôi dép của người châu Phi được làm từ vỏ chai nước khoáng

“Một người thoát chết trong nạn diệt chủng đang khấn trước
đầu lâu của các nạn nhân”
12


Một người thoát chết trong nạn diệt chủng đang khấn trước đầu lâu
của các nạn nhân

* Dựa trên các nguồn tư liệu đó, học sinh tích cực tư duy bằng cách tự đặt ra
những vấn đề cần giải quyết giúp nâng cao kiến thức.
Ví dụ: Qua việc quan sát bức ảnh “Một người thoát chết trong nạn diệt chủng
đang khấn trước đầu lâu của các nạn nhân”, em có nhận xét gì về chế độ phân biệt
chủng tộc mà chính quyền da trắng đã áp dụng ở Cộng hòa Nam Phi?
2.3.4 Tự học bằng việc lập bản đồ tư duy.


13


(Lư
u ý: - BĐTD là một sơ đồ mở, GV yêu cầu các nhóm HS nên vẽ các kiểu BĐTD khác
nhau, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ,
màu sắc và hình thức, cấu trúc (nếu cần)).
- Ghi bảng: Giáo viên tóm tắt bài học bằng một sơ đồ kiến thức (Dàn bài).
2.3.5. Tự học trong các tiết học ngoại khóa trong trường
Trong chương trình lịch sử 9 không có tiết học dành cho hoạt động ngoại khóa,
vì vậy giáo viên có thể lồng ghép hoạt động này vào tiết sử địa phương. Tuy nhiên
thời gian giành cho chương trình địa phương cũng rất hạn hẹp(2 tiết/năm), nên giáo
viên chỉ có thể sử dụng hình thức ngoại khóa bằng những công việc của từng cá nhân
hay một nhóm nhỏ. Có rất nhiều hình thức ngoại khóa trong tiết học:
- Kể chuyện: nhằm giúp học sinh rèn luyện kĩ năng kể lại vắn tắt nội dung một
sự kiện lịch sử, một câu chuyện hay một cuốn sách
- Đàm thoại: bày tỏ ý kiến của mình để củng cố kiến thức, lòng tin sau khi đọc,
nghe kể, thảo luận về câu chuyện lịch sử
- Hát các ca khúc cách mạng....
Ví dụ: khi dạy tiết 47(lịch sử 9): Sử địa phương: “Thanh Hóa trong hai cuộc
kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ”, giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu bài trước
ở nhà và sưu tầm các tư liệu, mẩu chuyện, tranh ảnh, các ca khúc về những sự kiện ,
nhân vật lịch sử của quê hương Thanh Hóa trong hai cuộc kháng chiến
Trong bài giảng, giáo viên sẽ yêu cầu học sinh kể chuyện về những tấm gương
yêu nước của nhân dân Thanh Hóa qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống
Mỹ. Tuy nhiên giáo viên cần định hướng để các em tập trung vào hai nhân vật anh
hùng têu biểu trong hai cuộc kháng chiến là anh Tô Vĩnh Diện và bà Ngô Thị Tuyển
– “Người phụ nữ khỏe nhất Việt Nam”. Sau khi học sinh kể chuyện, giáo viên
hướng dẫn các đối tượng học sinh trong lớp cùng trao đổi, đàm thoại về những tấm

2.3.6. Tự học trong Công tác công ích xã hội
Việc làm này không chỉ có tác dụng củng cố, hiểu sâu hơn kiến thức, mà còn là
biện pháp gắn nhà trường với xã hội, rèn luyện năng lực hành động cho học sinh.
Thông qua tìm hiểu, sưu tầm các tư liệu lịch sử ở địa phương, tại các buổi công ích xã
hội, ngoài việc giáo viên tập cho học sinh trình bày hiểu biết của mình qua các câu
chuyện, hiện vật lịch sử, di tích lịch sử; giáo viên cần hướng dẫn các em có nững
hành động thiết thực như chăm sóc bảo tồn các di tích lich sử bằng những việc làm
nhỏ như dọn vệ sinh, chăm sóc, trồng thêm cây xanh ...
2.4. Hiệu quả của sáng kiến:
Sau một thời gian áp dụng sáng kiến, năm học 2018-2019 chất lượng học tập của
học sinh khối 9 đã được nâng lên rõ rệt. Học sinh nhớ lâu, hiểu sâu kiến thức và có
biểu tượng chính xác về sự kiện, hiện tượng lịch sử. Hầu hết các em đều hứng thú,
yêu thích học môn Lịch Sử.
15


* Kết quả năm học 2017-2018 cụ thể như sau:
Lớp
9A
9B
Tổng

Tổng
số
40
38
78

Giỏi
SL

0
0
0

%
0
0
0

Kém
SL
0
0
0

%
0
0
0

Bảng 2: Kết qủa năm học 2017-2018
* Kết quả mũi nhọn năm học 2018-2019:
- Có 9/9 HS đạt giải cấp huyện, trong đó: 6 em đạt giải nhì, 3 em đạt giải 3
- Có 3 HS đều đạt giải 3 cấp Tỉnh.
Đối chiếu bảng 1 với bảng 2, cho thấy việc áp dụng sáng kiến vào giảng dạy, kết
quả năm học 2017-2018 có sự thay đổi rõ rệt: số lượng học sinh khá, giỏi tăng nhanh;
Số học sinh kém không còn. Điều đó chứng tỏ việc sử dụng bản đồ, lược đồ vào dạy
học lịch sử là yêu cầu rất quan trọng, không thể thiếu đối với người giáo viên dạy
Lịch sử. Chất lượng bộ môn được nâng cao rõ rệt, nhất là bộ môn Lịch sử 9. Đồng
thời, mang lại sự hứng thú và lòng say mê học lịch sử của các em.

- Tổ chức tốt hoạt động học tập nhóm và cá nhân để thực hiện tốt việc tự học tập.
- Tăng cường hoạt động chuyên môn theo nhóm, tổ, cụm và có sổ dự giờ, góp ý,
rút kinh nghiệm.
- Hướng dẫn, rèn luyện khả năng, thói quen tự học cho học sinh còn thể hiện
việc tôn trọng nhân cách của các em, gây cho các em lòng tự tin, chống ỷ lại, lười
biếng trong làm việc và suy nghĩ.
- Hiện nay, chúng ta đã có nhiều điều kiện để mở rộng việc tự học của học sinh
trong môn Lịch Sử. Cần thực hiện phương châm “Lấy học sinh làm trung tâm” chống
việc học thụ động.
*Đối với học sinh:
- Có đầy đủ SGK, sách bài tập, vở bài tập.
- Cần tự giác, tích cực, chủ động trong học tập.
- Biết vận dụng sáng tạo kiến thức vào thực tế.
Nga Sơn, ngày 10 tháng 04 năm 2019
XÁC NHẬN CỦA THỦ
Tôi cam đoan đây là SKKN do tôi viết,
TRƯỞNG ĐƠN VỊ
không sao chép của người khác.
NGƯỜI THỰC HIỆN

Mai Thị Hiên
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách giáo khoa Lịch sử lớp 9
2. Sách giáo viên Lịch sử lớp 9
3. Tài liệu Lịch sử địa phương
4. Phương pháp dạy học lịch sử .
5.Bài thơ: Người đi tìm hình của nước.
6. Ca khúc : Chào sông Mã anh hùng.

Tác giả: Trịnh Đình Tùng