ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÍ

NGUYỄN KHÁNH LINH

TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “QUANG
HỌC” VẬT LÍ 9 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
NGOẠI NGỮ CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÍ

NGUYỄN KHÁNH LINH

TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “QUANG
HỌC” VẬT LÍ 9 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
NGOẠI NGỮ CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành : Sư phạm vật lí
Khóa học

Người hướng dẫn: Th.S TRẦN THỊ HƯƠNG XUÂN


1


MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU.............................................................................................................. 1
DANH MỤC KÍ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT..................................................... 5
DANH MỤC HÌNH ẢNH........................................................................................... 6
DANH MỤC BẢNG BIỂU.......................................................................................... 7
PHẦN I: MỞ ĐẦU...................................................................................................... 8
1. Lí do chọn đề tài....................................................................................................8
2. Mục tiêu nghiên cứu..............................................................................................9
3. Nhiệm vụ nghiên cứu.............................................................................................9
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu........................................................................9
5. Phương pháp nghiên cứu......................................................................................9
PHẦN II: NỘI DUNG............................................................................................... 10
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI.........................10
1.1. Năng lực............................................................................................................... 10
1.1.1. Khái niệm năng lực.......................................................................................... 10
1.1.2. Cấu trúc năng lực............................................................................................ 10
1.1.3. Phát triển năng lực cho học sinh trung học cơ sở.......................................... 12
1.1.4. Các phương pháp đánh giá năng l ực............................................................. 13
1.2. Năng lực ngôn ngữ.............................................................................................. 14
1.2.1. Khái niệm năng lực ngôn ngữ......................................................................... 14
1.2.2. Cấu trúc c ủa năng lực ngôn ngữ.................................................................... 14
1.3. Dạy học song ngữ................................................................................................ 15
1.3.1. Khái niệm quá trình dạy học.......................................................................... 15
1.3.2. Khái niệm dạy học song ngữ........................................................................... 15
1.3.3. Đặc điểm của dạy học song ngữ...................................................................... 16
1.3.4. Các loại hình dạy học song ngữ [5]................................................................. 17
1.4. Thực trạng dạy học song ngữ môn vật lí ở các trường trung học cơ sở hiện nay

3.1. Mục tiêu của thực nghiệm sư phạm................................................................... 97
3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm................................................................. 97

3


3.3. Đối tượng và phạm vi thực nghiệm sư phạm.................................................... 97
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm........................................................................... 97
3.4.1. Phân tích di ễn biến thực nghiệm sư phạm.................................................... 97
3.4.2. Đánh giá định tính.........................................................................................103
3.4.3. Đánh giá định lượng......................................................................................103
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ..........................................................................107
1. Kết luận..............................................................................................................107
2. Khuyế n nghị......................................................................................................107
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................108
Ý KIÊN CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN...................................................................109

4


DANH MỤC KÍ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT

Dạy học song ngữ

: DHSN

Giáo viên

: GV


Trung học cơ sở

: THCS

Trung bình

: TB

5


DANH MỤC HÌNH ẢNH
Hình 1.1 - Mô hình cấu trúc năng lực hành động………...................................................... .11
Hình 1.2 - Mô hình các thành phần năng lực tương ứng với bốn trụ cốt giáo dục theo
UNESCO................................................................................................................................................. 12
Hình 2.1 - Sơ đồ cấu trúc chương “Quang học” vật lí 9....................................................... 21
Hình 3.1 – GV làm thí nghiệm về hiện tượng khúc xạ ánh sáng đối với cây bút….99
Hình 3.2 và 3.3 – GV cung cấp từ vựng cho HS..................................................................... 100
Hình 3.4 – GV làm thí nghiệm với tia sáng để chúng tỏ có sự khúc xạ khi truyền từ
nước vào không khí........................................................................................................................... 100
Hình 3.5 – HS thảo luận nhóm để đưa ra khái niệm về hiện tượng khúc xạ ánh sáng
bằng tiếng Anh…................................................................................................................................. 101
Hình 3.6 – HS xem video về sự khúc xạ của tia sáng trong 2 trường hợp....................101
Hình 3.7 – HS thảo luận nhóm để hoàn thành nhiệm vụ học tập..................................... 102
Hình 3.8 – HS trình bày kết quả của nhóm bằng tiếng Anh.............................................. 102
Hình 3.9 - GV tóm tắt và kết luận................................................................................................ 102
Hình 3.10 – GV cho HS coi video về hiện tượng khúc xạ ánh sáng trong đời sống 103
Hình 3.11 – HS giải thích hiện tượng trong thực tế............................................................... 103
Hình 3.12 – Biểu đồ thể hiện mức độ khả năng tiếp thu và vận dụng kết hợp kiến thức
chuyên môn và ngoại ngữ của HS…........................................................................................... 105

liệu dạy và học bằng tiếng nước ngoài đối với giáo dục phổ thông. Đó là: “Chương
trình giáo dục phổ thông của Việt Nam có thể được dạy và học một phần hoặc hoàn
toàn bằng tiếng nước ngoài, ưu tiên đối với các lĩnh vực toán, khoa học tự nhiên, công
nghệ và tin học. Sách giáo khoa, tài liệu sử dụng dạy và học bằng tiếng nước ngoài
(bằng tiếng nước ngoài, tiếng Việt hoặc song ngữ) phải được Sở Giáo dục và Đào tạo
cho phép sử dụng.” Quy định này nhằm tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận với ngoại
ngữ nhiều hơn thông qua các môn học và nâng cao khả năng sử dụng ngoại ngữ của
bản thân.
Hiện nay, ở Việt Nam một số trường phổ thông đã thực hiện dạy học song ngữ,
nhưng hình thức này chưa được triển khai trên diện rộng. Hoạt động dạy và học bằng
song ngữ không chỉ yêu cầu về trình độ chuyên môn mà còn về trình độ ngoại ngữ của
giáo viên. Mặt khác, năng lực ngoại ngữ của học sinh không đồng đều. Đây chính là
những khó khăn trong việc áp dụng hình thức tổ chức dạy học này ở các trường phổ
thông.
Việc tổ chức dạy và học các môn khoa học tự nhiên, cụ thể là môn vật lí bằng
song ngữ sẽ giúp học sinh vừa hiểu được kiến thức vật lí, vừa có khả năng nâng cao
trình độ sử dụng ngoại ngữ trong việc đọc các tài liệu gốc được viết bằng tiếng Anh.
Đây là cơ hội để học sinh Việt Nam tiếp cận với nguồn tư liệu phong phú và không
ngừng cập nhật trên thế giới. Chính vì vậy, tôi quyết định tiến hành nghiên cứu với đề
tài: “Tổ chức dạy học một số kiến thức chương “Quang học” vật lí 9 theo định hướng
phát triển năng lực ngoại ngữ cho học sinh.”
Với đề tài giảng dạy song ngữ Anh – Việt, trong khoa Vật lí của trường Đại học
Sư phạm Đà Nẵng, một số tác giả đã thực hiện vào các năm 2016, 2017 ở một số
chương trong chương trình vật lí lớp 10 và 11. Tuy nhiên nghiên cứu thiên về thiết kế

8


bài giảng điện tử bằng tiếng Anh, chưa kết hợp được giảng dạy song ngữ với các
phương pháp dạy học tích cực, vừa tạo hứng thú và không gây nặng về lượng kiến

biện pháp, cách thức tổ chức dạy học hợp lí.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.
-

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động dạy và học vật lí theo định hướng phát triển
năng lực ngoại ngữ của học sinh.

-

Phạm vi nghiên cứu:
+ Giới hạn nội dung: Chương “Quang học” của chương trình vật lí 9.
+ Giới hạn về địa bàn: Trường THCS Tây Sơn, thành phố Đà Nẵng.
+ Giới hạn về thời gian: 7 tháng (tháng 10/2017 đến tháng 5/2018)

5.

Phương pháp nghiên cứu
Để công trình nghiên cứu mang tính thực tế, hiệu quả và khả thi, tôi sử dụng các
phương pháp nghiên cứu:
 Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
 Phương pháp điều tra giáo dục: phỏng vấn.
 Phương pháp thống kê, xử lí số liệu.

9


PHẦN II: NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI


Hình 1.1 - Mô hình cấu trúc năng lực hành động
Trong đó:
 NL chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm

vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc
lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn.
 NL phương pháp (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành

động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và
vấn
đề. Trung tâm của phương pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý,
đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức.
 NL xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những

tình huống xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau với sự phối hợp
chặt chẽ với những thành viên khác. Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp.
 NL cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, suy nghĩ và đánh giá

được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân, phát triển
năng
khiếu, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân. Nó được tiếp nhận
qua
việc học cảm xúc – đạo đức và liên quan đến hành động tự chịu trách nhiệm.
Mô hình cấu trúc chung của NL phù hợp với bốn trụ cột giáo dục của
UNESCO:
11


Các


 NL chuyên môn: là những NL được hình thành và phát triển trên cơ sở các NL

chung theo hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công
việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của các
lĩnh vực học tập như ngôn ngữ, toán học, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và
nhân văn, công nghệ, nghệ thuật, đạo đức - giáo dục công dân, giáo dục thể
chất.
Với đặc thù của môn vật lí, đây là một môn khoa học vừa có lí thuyết và thực
nghiệm nên nó có các NL chuyên môn sau: NL sử dụng ngôn ngữ vật lí, NL
thực
hành thí nghiệm vật lí, NL tính toán vật lí, NL tư duy vật lí, NL giải quyết vấn
đề và sáng tạo thông qua môn vật lí, NL vận dụng kiến thức vật lí vào cuộc
sống.
1.1.4. Các phương pháp đánh giá năng l ực
NL là một thể thống nhất bao gồm kiến thức, kĩ năng và thái độ không tách biệt
lẫn nhau. Do đó đánh giá theo năng lực (ĐGNL) là việc đánh giá dựa trên khả năng
thực hiện một nhiệm vụ ở một mức độ phức tạp thích hợp để tìm ra cách giải quyết một
hoặc nhiều vấn đề để đạt tới mục tiêu có được kiến thức có thể áp dụng trong nhiều
tình huống phức tạp khác nhau trong thực tế cuộc sống. ĐGNL HS chính là đánh giá
khả năng vận dụng, thực hiện các nhiệm vụ cụ thể, thực tế… và phát triển tư duy bậc
cao (phân tích, tổng hợp, đánh giá) của học sinh chứ không dừng lại ở mức độ đánh giá
phân hóa riêng rẽ các phương diện kiến thức, kĩ năng, thái độ.
Theo Nguyễn Công Khanh: “Đánh giá HS theo cách tiếp cận NL là đánh giá
theo chuẩn về sản phẩm đầu ra… nhưng sản phẩm đó không chỉ là kiến thức, kĩ năng
mà chủ yếu là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ cần có để thực hiện
nhiệm vụ học tập đạt tới một chuẩn nào đó”.
Như vậy, ĐGNL HS theo cách hiểu này đòi hỏi phải đáp ứng hai điều kiện chính
là: phải có sản phẩm đầu ra và sản phẩm đó phải đạt được một chuẩn nào đó theo yêu
cầu.


Đánh giá bằng sản phẩm học tập (powerpoint, tập san, …)

-

Đánh giá bằng phiếu hỏi HS.

1.2. Năng lực ngôn ngữ
1.2.1. Khái niệm năng lực ngôn ngữ
Ngôn ngữ là công cụ của tư duy, là phương tiện giao tiếp. Ngôn ngữ bao gồm
tiếng mẹ đẻ và ngôn ngữ thứ hai hay còn gọi là ngoại ngữ.
Ngoài ra, NLNN còn được thể hiện ở các kĩ năng (nghe, nói, đọc, viết), là khả
năng của một cá nhân hiểu và giải quyết có hiệu quả các tình huống, nhiệm vụ trong
học tập thông qua việc sử dụng ngoại ngữ.
1.2.2. Cấu trúc của năng lực ngôn ngữ
NLNN bao gồm NL tổ chức và NL ứng dụng thực tế.
+ NL tổ chức (Organizational competence) nghĩa là người học có khả năng sắp

xếp được những yếu tố nhỏ nhất có ý nghĩa của từ, sắp xếp các từ và câu để tạo nên
câu có nghĩa. NL tổ chức bao gồm NL ngữ pháp và NL tạo văn bản.
 NL ngữ pháp (Grammatical competence) là người học có khả năng sắp

xếp ngôn ngữ ở mức độ câu.

14


 NL tạo văn bản (Textual competence) là khả năng tổ chức ngôn ngữ ở ở

độ kết cấu. Các câu trong một đoạn văn phải liên kết với nhau theo một

lên ở nhiều mức độ khác nhau và trải nghiệm nhiều nên văn hóa.”

15


Giáo sư Nguyễn Quốc Hùng cũng đã nêu rõ quan điểm: “Song ngữ nghĩa là
tiếng Anh và tiếng Việt phải bổ trợ cho nhau phát triển về mặt ngôn ngữ. Một số môn
dạy bằng tiếng Anh, một số dạy bằng tiếng Việt, và một số bằng cả hai thứ tiếng.”
Theo đó, dạy học song ngữ (DHSN) được hiểu là sự kết hợp giữa tiếng Anh và
tiếng Việt trong QTDH, vừa đảm bảo được kiến thức của môn học vừa củng cố và phát
triển NL ngoại ngữ cho HS.
1.3.3. Đặc điểm của dạy học song ngữ
 Đặc điểm:
-

DHSN đòi hỏi HS phải chủ động nhiều hơn trong việc đọc tài liệu song ngữ
của bài học tiếp theo, học các từ vựng có trong bài mới để có thể theo kịp tốc
độ dạy và học trên lớp.

-

DHSN mang tính phức hợp, đó là sự kết hợp giữa kiến thức, kĩ năng chuyên
môn với các kĩ năng trong NL ngoại ngữ.

-

DHSN giúp thiết lập mối quan hệ tương tự giữa các khái niệm vật lí tiếng
Việt và tiếng Anh, giúp HS làm quen với các từ vựng chuyên ngành thông
dụng, các cấu trúc câu đơn giản, giúp HS không gặp khó khăn khi tìm tài
liệu tiếng Anh về các kiến thức khoa học.

Trình độ về ngoại ngữ của HS trong 1 lớp không đồng đều.

16


-

GV vừa đảm bảo được trình độ chuyên môn, vừa có trình độ ngoại ngữ tốt
thì rất ít.

1.3.4. Các loại hình dạy học song ngữ [5]
Hiện nay, DHSN được thực hiện qua ba hình thức với 3 cấp độ gồm:
+ Cấp độ 1: GV dạy trên lớp sử dụng tiếng Việt là chủ yếu, giao bài tập về nhà,

bài tập nhóm để học sinh thực hành bằng tiếng Anh, giáo viên sửa bài tập bằng tiếng
Anh; (đối với giáo viên không thông thạo tiếng Anh, học sinh dùng sách để nghiên
cứu, tham khảo, bổ sung thêm khiến thức về toán, khoa học).
+Cấp độ 2: GV giảng dạy trên lớp sử dụng tiếng Anh là chủ yếu, sửa bài tập
bằng tiếng Anh, học sinh trao đổi bằng tiếng Anh. (Đối với GV có thể sử dụng được
tiếng Anh thì dùng sách như tài liệu bổ trợ để giảng dạy một số khái niệm cho học sinh,
giải thích bằng tiếng Anh để giúp học sinh tiếp cận, hiểu và vận dụng được các thuật
ngữ liên quan đến toán và các môn khoa học bằng tiếng Anh).
+Cấp độ 3: Bước cao nhất là tổ chức dạy học hoàn toàn bằng tiếng Anh. (Nếu
GV có trình độ đạt chuẩn thì dùng SGK để dạy các môn Toán, Khoa học một phần
hoặc toàn bộ bằng tiếng Anh giúp học sinh tiếp cận với chương trình phổ thông quốc
tế, đọc được sách, tài liệu của nước ngoài bằng tiếng Anh).
1.4. Thực trạng dạy học song ngữ môn vật lí ở các trường trung học cơ sở hiện
nay
1.4.1. Mục đích điều tra
-

các môn học nói chung và môn vật lí nói riêng. Sự áp dụng DHSN vào các môn học
gặp những khó khăn:
-

Trình độ ngoại ngữ của GV chuyên môn chưa đáp ứng được cho hình thức
DHSN.

-

Trình độ ngoại ngữ của HS không đồng đều.

-

GV chưa được tập huấn về DHSN trong các môn học, đặc biệt là môn vật lí.

-

Chưa có phương thức đánh giá về kiến thức và NL ngoại ngữ cụ thể khi áp
dụng DHSN.

Các phương pháp GV thường sử dụng trong QTDH: phương pháp dạy học
truyền thống có kết hợp với kĩ thuật tổ chức hoạt động nhóm, phương pháp dạy học
thực nghiệm, thí nghiệm biểu diễn, sử dụng phương tiện công nghệ để hỗ trợ QTDH.
Nhưng phương pháp áp dụng chủ yếu vẫn là dạy học truyền thống.
1.4.5. Đánh giá thực trạng dạy học song ngữ môn vật lí ở các trường trung học cơ
sở hiện nay
Hiện nay, không có một chương trình nào thống nhất trên toàn quốc về việc
DHSN trong môn vật lí ở các trường THCS. Trong thành phố Đà Nẵng, một số ít
trường THCS đã áp dụng hình thức dạy học này ở một số môn Toán, Lí, Hóa… Nhưng
đa số các trường trên địa bàn Đà Nẵng vẫn chưa áp dụng, chủ yếu vì NL ngoại ngữ của

Hình thành kiến thức về hiện tượng khúc xạ ánh sáng, ánh sáng trắng, ánh
sáng màu.

-

Giúp HS giải thích được các hiện tượng vật lí trong đời sống.

-

Cung cấp cho HS cách sử dụng các loại thấu kính, ứng dụng trong thực tế
đời sống, cách bảo vệ mắt của HS.

-

Kích thích sự tò mò, tìm tòi, tư duy để giải thích các hiện tượng về ánh sáng
trong đời sống.

-

Hình thành kĩ năng làm thí nghiệm cho HS, từ đó HS rút ra được các quy
luật, đặc điểm của hiện tượng.

2.1.3. Cấu trúc của chương

19


Ánh sáng

Th

c) M¸y ¶nh.
M¾t. KÝnh lóp

2. ¸nh s¸ng
mµu
a) ¸nh s¸ng