TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
KHOA HÓA HỌC

NGUYỄN THỊ THẮM

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN NHẰM
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC Ở CẤP THCS

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA HỌC

NGUYỄN THỊ THẮM

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN NHẰM
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC Ở CẤP THCS

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
Khóa học: 2014 – 2018

GVHD: Th.S Phan Văn An

Đà Nẵng, 2018


- Phân tích kết quả nghiên cứu thực nghiệm sư phạm và rút ra kết luận.
3.

Giáo viên hướng dẫn: ThS. PHAN VĂN AN

4.

Ngày giao đề tài: 01/10/2017

5.

Ngày hoàn thành: 20/04/2018

Chủ nhiệm khoa
(Kí và ghi rõ họ, tên)

Giáo viên hướng dẫn
(Kí và ghi rõ họ, tên)

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo cho khoa ngày tháng
Kết quả điểm đánh giá:………………………………………………………….
Đà Nẵng, ngàytháng
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG
(Kí và ghi rõ họ, tên)

I


Khóa luận tốt nghiệp


MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................... 1
2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài......................................................................... 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài....................................................................... 2
4. Đối tượng. khách thể, phạm vi nghiên cứu của đề tài....................................2
5. Phương pháp nghiên cứu của đề tài................................................................. 3
6. Giả thuyết khoa học của đề tài......................................................................... 3
7. Những điểm mới của đề tài............................................................................... 3
8. Cấu trúc của khóa luận..................................................................................... 3
PHẦN 2: NỘI DUNG............................................................................................ 4
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP
4
1.1. Khái niệm về tích hợp và dạy học tích hợp.................................................. 4
1.1.1. Khái niệm vềtích hơpp.................................................................................... 4
1.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp (DHTH)............................................................ 4
1.1.2.1. Theo “Từ điển giáo dục học”............................................................. 4
1.1.2.2. Theo Xavier Roegiers........................................................................ 5
1.1.2.3. Theo UNESCO.................................................................................. 5
1. 2. Mục tiêu của dạy học tích hợp (DHTH)...................................................... 5
1. 3. Các quan điểm về dạy học tích hợp (DHTH).............................................. 6
1.3.1 Quan điểm của Xavier Rogiers………………………………………………..
................................................................................................................................ 6
1.3.2. Quan điểm của Susan M Drake………………………………………………. ..7

1.3.2.1. Tích hợp nội môn (tích hợp trong một môn học)...............................7
1.3.2.2. Tích hợp đa môn (lồng ghép, liên hệ)................................................ 7
1.3.2.3. Tích hợp liên môn.............................................................................. 8
1.3.2.4. Tích hợp xuyên môn.......................................................................... 9
1.4. Các nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp................................................. 10

1.6.3.2. Quy trình tổ chức dạy học theo góc................................................... 18
1.6.4. Phương pháp giải quyết vấn đề………………………………………………
................................................................................................................................ 19
1.6.4.1. Khái niệm.......................................................................................... 19
1.6.4.2. Quy trình thực hiện............................................................................ 19
1.6.5. Một số kỹ thuật dạy học tích cực…………………………………………….
................................................................................................................................ 19
1.6.5.1. Kỹ thuật khăn trải bàn........................................................................ 19
1.6.5.2. Kỹ thuật 5W1H.................................................................................. 19
1.6.5.3. Kỹ thuật sơ đồ tư duy......................................................................... 20
1.6.5.4. Kỹ thuật KWL................................................................................... 20
1. 7. Kiểm tra đánh giá trong dạy học tích hợp................................................... 20
1.7.1. Mục tiêu của kiểm tra đánh giá………………………………………………
................................................................................................................................ 20
1.7.2. Các loại kiểm tra đánh giá……………………………………………………
................................................................................................................................ 20
1.7.2.1. Đánh giá kết quả và đánh giá quá trình.............................................. 20
1.7.2.2. Đánh giá theo chuẩn và đánh giá theo tiêu chí...................................21
1.7.2.3. Tự suy ngẫm – tự đánh giá................................................................. 22
1.7.2.4. Đánh giá đồng đẳng........................................................................... 22


1.7.2.5. Đánh giá qua thực tiễn....................................................................... 23
1.7.3. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề.............................................................. 23

IV


Khóa luận tốt nghiệp


3.3. Tiến trình thực nghiệm.................................................................................. 83
3.3.1. Đối tượng thực nghiệm…………………………………………………………83
3.3.2. Thời gian tiến hành thực nghiệm……………………………………………… .83

3.3.3. Các bước thực hiện…………………………………………………………. 84
3.3.4. Các phương pháp khảo sát thực nghiệm……………………………………… ..84

3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm....................................................... 84
PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.............................................................. 88
1. Kết luận.............................................................................................................. 88
2. Kiến nghị............................................................................................................ 88
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................... 89


V


Khóa luận tốt nghiệp

DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT
DHTH
GV
HS
GD
GS
TS
ThS
THPT
THCS
NLHT

Hình 1.2: Sơ đồ mạn nhện
Hình 1.3: Quy trình tổ chức dạy học tích hợp

VII


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1.

Lý do chọn đề tài
Trong nhiều năm trở lại đây, dạy học tích hợp đã trở thành một trong những

định hướng cho việc đổi mới dạy học ở nhiều nước trên thế giới nhằm đáp ứng mục
đích đào tạo trong thời đại mới. Dạy học tích hợp đã khẳng định được nhưng ưu
điểm vượt trội so với kiểu dạy học chỉ nhằm truyền kiến thức đơn lẻ, đặc biệt là
những kiến thức của từng môn khoa học riêng rẽ (ví dụ như hóa học, sinh học, vật
lý, địa lí..).
Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp
trong giáo dục và dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn
đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc
các môn học, các mặt giáo dục được dạy riêng rẽ. Tích hợp là một trong những quan
điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, đào tạo những người có đầy
đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều
nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện qua điểm tích hợp trong
dạy học và cho rằng quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định.
Ở

học, Sinh học là các môn học khoa học ứng dụng, thực nghiệm, kiến thức các môn
này luôn có sự tương quan và hỗ trợ lẫn nhau trong việc giải quyết vấn đề nảy sinh
trong thực tiễn.
Từ các tương quan trên, tôi rất mong muốn được đóng góp một phần công sức
của mình trong sự đổi mới căn bản toàn diện sắp tới, chính vì vậy tôi đã chọn đề tài:
“Xây dựng một số chủ đề tích hợp liên môn nhằm nâng cao chất lượng
dạy học ở cấp THCS”.
2.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
- Xây dựng và thực hiện dạy học 2 chủ đề tích hợp “NHIÊN LIỆU HÓA

THẠCH – HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI”, “KHÔNG KHÍ QUANH EM” ở bậc
THCS nhằm bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh
trong quá trình học tập.
- Xây dựng hệ thống kiến thức liên môn gắn với thực tiễn đời sống.
-

Rèn cho HS năng lực giải quyết vấn đề, đặt biệt là các vấn đề liên quan đến

đời sống.
-

Xây dựng thái độ sống tôn trọng và hòa hợp với thiên nhiên, biết bảo vệ

tuyên truyền cộng đồng cùng bảo vệ môi trường sống.
3.
-

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

THẠCH – HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI” và “KHÔNG KHÍ QUANH EM”.
5.
-

Phương pháp nghiên cứu của đề tài
Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá

những vấn đề lý thuyết trong các tài liệu liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu
nhằm xác định cơ sở lý luận cho hoạt động dạy học các nội dung kiến thức liên
quan đến đề tài.
-

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra bằng phiếu

hỏi và các phương pháp bổ trợ: trò chuyện, lấy ý kiến chuyên gia, tổng kết kinh
nghiệm...
- Phương pháp thực nghiệm
6.

Giả thuyết khoa học của đề tài
Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học tích hợp cùng với việc phân tích nội dung

kiến thức các môn học khác nhau có thể xây dựng được một số chủ đề tích hợp
nhằm góp phần bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh
trong quá trình học tập.
7.

Những điểm mới của đề tài

Xây dựng và dạy thực nghiệm 2 chủ đề dạy học tích hợp là “NHIÊN LIỆU

trường, GD an toàn giao thông trong các môn học Đạo đức, Tiếng Việt hay Tự nhiên
và xã hội… xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống.
Vậy tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các
yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải
quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau.
Tích hợp là một trong những quan điểm GD đã trở thành xu thế trong việc xác
định nội dung DH trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn
học ở nhiều nước trên thế giới. Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những
quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình DH.
Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp
trong GD và DH sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức
tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc các môn học,
các mặt GD được thực hiện riêng rẽ. Tích hợp là một trong những quan điểm GD
nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm
chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều nước trong
khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện quan điểm tích hợp trong DH và cho
rằng quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định.

1.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp (DHTH)
1.1.2.1. Theo “Từ điển giáo dục học”

4


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

Theo từ điển Giáo dục học (2001) thì “Tích hợp là hành động liên kết các đối
tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác

đọc diễn cảm một bài văn, học sinh biết được có bao nhiêu centimet trong một
kilomet nhưng không chỉ ra được một mét áng chừng được mấy gang tay.
- Dạy học tích hợp quan tâm đến việc sử dụng kiến thức trong tình huống cụ
thể. Thay vì tham nhồi nhét cho học sinh nhiều kiến thức đủ loại, dạy học tích hợp
chú trọng tập dượt cho học sinh nhiều kiến thức kỹ năng học được vào các tình
huống thực tế, có ích cho cuộc sống sau này làm công dân, làm người lao động, làm
cha mẹ có năng lực sống tự lập.

5


Khóa luận tốt nghiệp

-

GVHD : Th.S Phan Văn An

Ngoài ra, dạy học tích hợp còn giúp người học xác lập mối quan hệ giữa các

khái niệm đã học. Trong quá trình học tập, học sinh có thể lần lượt học những môn
học khác nhau, những phần khác nhau trong mỗi môn học nhưng học sinh phải biểu
đạt các khái niệm đã học trong những mối quan hệ hệ thống trong phạm vi từng
môn học cũng như các môn học khác nhau. Thông tin càng đa dạng, phong phú thì
tính hệ thống phải càng cao. Có như vậy thì các em mới thực sự làm chủ được kiến
thức và mới vận dụng được kiến thức đã học khi phải đương đầu với một tình huống
thách thức, bất ngờ, chưa từng gặp.
1.

3. Các quan điểm về dạy học tích hợp (DHTH)


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

khoa học, bài toán tích hợp kiến thức dân số, môi trường. Cách tiếp cận này cố gắng
khai thác tính bổ sung lẫn nhau của các môn học, theo đuổi những mục tiêu bổ sung
cho nhau bằng cách hoạt động trên chủ đề nội dung.
Cách 4: Phối hợp quá trình học tập những môn học khác nhau bằng các tình
huống tích hợp, xoay quanh những mục tiêu chung cho một nhóm môn, tạo thành
môn học tích hợp. Ví dụ: Môn tự nhiên và xã hội ở tiểu học tích hợp các kiến thức
về con người và sức khỏe, gia đình và nhà trường với môi trường xã hội, động thực
vật, bầu trời và mặt đất.
Lên cấp THCS, THPT hệ thống khái niệm trong các môn học phức tạp hơn,
đòi hỏi sự phát triển tuần tự chặt chẽ hơn, mỗi môn học thường do một giáo viên
được đào tạo chuyên đảm nhiệm, do đó cách tích hợp thứ ba khó thực hiện, người ta
thiên về cách 4, tuy có nhiều khó khăn nhưng phải tìm cách vượt qua vì dạy học tích
hợp là xu hướng tất yếu, đem lại nhiều lợi ích.
1.3.2. Quan điểm của Susan M Drake [7]
1.3.2.1. Tích hợp nội môn (tích hợp trong một môn học)
Là tích hợp trong nội dung, kiến thức của một môn học, một số nội dung của
các phân môn trong môn học đó được tích hợp lại với nhau theo những chủ đề,
chương, bài cụ thể nhất định.
Ví dụ: Tích hợp nội dung của cơ học, nhiệt học và điện từ học trong phần
chuyển động của hạt mang điện trong môn Vật lý; Tích hợp giữa các phân môn Đại
số, Hình học và Lượng giác trong môn Toán tại một số thời điểm. Chẳng hạn như:
ứng dụng lượng giác trong hình học (khi tính diện tích, thể tích); ứng dụng lượng
giác trong đại số, như biến đổi, chứng minh một số bất đẳng thức; ý nghĩa hình học
và cơ học của đạo hàm.
1.3.2.2. Tích hợp đa môn (lồng ghép, liên hệ)
Đó là đưa các yếu tố nội dung gắn với thực tiễn, gắn với xã hội, gắn với các

mức độ này, hoạt động học diễn ra xung quanh các chủ đề, ở đó người học
cần đến các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra. Các chủ đề khi
đó được gọi là các chủ đề hội tụ.
Với các môn học khác nhau, mối quan hệ giữa các môn học trong chủ đề được
hình dung qua sơ đồ mạng nhện (Hình 1.2). Như vậy, nội dung các môn học vẫn
được phát triển riêng rẽ để đảm bảo tính hệ thống, mặt khác, vẫn thực hiện được sự
liên kết giữa các môn học khác nhau qua việc vận dụng các kiến thức liên môn.

Hình 1.2. Sơ đồ mạng nhện [8]
Việc liên kết kiến thức các môn học để giải quyết một tình huống cũng có nghĩa
là các kiến thức được tích hợp ở mức độ liên môn học.

8


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

Có hai cách thực hiện mức độ tích hợp này:
Cách 1: Các môn học vẫn được dạy riêng rẽ nhưng đến cuối học kì, cuối năm
hoặc cuối cấp học có một phần, một chương về những vấn đề chung (của các môn
khoa học tự nhiên hoặc các môn khoa học xã hội) và các thành tựu ứng dụng thực
tiễn nhằm giúp học sinh xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức đã được lĩnh hội.
Cách 2: Những ứng dụng chung cho các môn học khác nhau thực hiện ở những
thời điểm đều đặn trong năm học. Nói cách khác, sẽ có bố trí xen một số nội dung
tích hợp liên môn vào chỗ thích hợp nhằm làm cho học sinh quen dần với việc sử
dụng kiến thức của những môn học gần gũi với nhau.
Như vậy, để thực hiện tích hợp mức độ liên môn, cần xây dựng môn học mới,
trong đó chương trình môn học (các bài học) được thể hiện thành các chủ đề có tính

GVHD : Th.S Phan Văn An

chỉ là một nội dung nào đó của chủ đề. Các năng lực này chính là các năng lực được
hình thành xuyên môn học. Ví dụ, với các môn khoa học tự nhiên, đó là năng lực
thực hiện các phép đo và sử dụng công cụ đo, năng lực khoa học.
Ở
mức độ này, cần sự hợp tác của các giáo viên đến từ các môn học
khác
nhau. Để lựa chọn và xây dựng nội dung học, giáo viên phải có hiểu biết sâu sắc về
chương trình và đặt chương trình các môn học cạnh nhau để so sánh, để tôn trọng
những đặc trưng nhằm dẫn học sinh đạt tới mục tiêu dạy học xác định. Việc phân
tích mối quan hệ giữa các môn học khác nhau trong chủ đề cũng như sự phát triển
các kiến thức trong cùng môn học phải đảm bảo nguyên tắc tích hợp và hợp tác.
Việc triển khai các nội dung dạy học thành các dự án để áp dụng phương pháp
dạy học dự án là sự thể hiện rõ nét của quan điểm tích hợp xuyên môn.
1.4. Các nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp
1.4.1. Nguyên tắc thực tiễn
Các chủ đề được chọn phải gắn liền với thực tiễn như các sự vật, hiện tượng
quanh ta,… nhằm bổ sung kiến thức thường ngày dưới góc độ khoa học và tạo hứng
thú cho học sinh học tập hình thành được nhiều kiến thức và kĩ năng. Từ đó, người
học có thể vận dụng kiến thức đã học để giải thích, giải quyết các vấn đề trong thực
tiễn.
1.4.2. Nguyên tắc chính xác khoa học
Các chủ đề được chọn phải gắn liền với cuộc sống xung quanh học sinh, tuy
nhiên các chủ đề phải mang tính chính xác khoa học, nội dung phải có vấn đề từ đó
học sinh tự tìm hiểu rồi giải quyết các vấn đề đặt ra.
1.4.3. Nguyên tắc có tính chọn lọc cao
Việc chọn các chủ đề phải đảm bảo tính hệ thống và chọn lọc cao, cần đưa các
nội dung kiến thức trọng tâm, tránh việc trình bày kiến thức lan man, nặng nề về
mặt lí thuyết nhưng nhẹ về mặt kỹ năng, đặc biệt là chưa tiếp cận theo hướng phát

-

Rà soát các môn học qua khung chương trình hiện có; các chuẩn kiến thức,

kĩ năng; chuẩn năng lực để tìm ra các các nội dung dạy học gần giống nhau, có liên
quan chặt chẽ với nhau trong các môn học của chương trình hiện hành.
-

Tìm ra những nội dung giáo dục liên quan đến các vấn đề thời sự của địa

phương, đất nước để xây dựng chủ đề/bài học gắn với thực tế, có tính phổ biến, gắn
với vốn kinh nghiệm của học sinh và phù hợp trình độ nhận thức của họ.
- Đọc thêm sách chuyên ngành ở bậc đại học, ví dụ các quyển sách về: Thổ

11


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

nhưỡng; Khí quyển tầng thấp; Vật lí y sinh; Năng lượng tái tạo… qua đó có thể tìm
được thêm nguồn thông tin tham khảo cũng như cơ sở khoa học của chủ đề bởi vì
bản thân các nội dung chuyên ngành này cũng đã mang tính tích hợp.
Khi lựa chọn chủ đề, giáo viên cần phải trả lời các câu hỏi:
• Tại sao lại phải tích hợp?
• Tích hợp nội dung nào là hợp lí? Các nội dung cụ thể đó là gì?
Thuộc các môn học, bài học nào trong chương trình?
• Lô gic và mạch phát triển các nội dung đó như thế nào?
• Thời lượng cho bài học tích hợp dự kiến là bao nhiêu?.

-

Sự ảnh hưởng của thời tiết tới con người và sinh vật

Bước 4: Xây dựng mục tiêu dạy học của chủ đề

12


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

Để xác định mục tiêu chủ đề tích hợp cần rà soát xem kiến thức cần dạy, kĩ
năng cần rèn luyện thông qua chủ đề tích hợp ở từng môn là những kiến thức, kĩ
năng nào. Đồng thời căn cứ vào cấu trúc các năng lực chung và năng lực chuyên
biệt của môn khoa học tự nhiên để xác định các năng lực của học sinh (đặc biệt là
các năng lực xuyên môn) có thể được hình thành và phát triển thông qua chủ đề.
Việc xác định mục tiêu này đôi khi diễn ra đồng thời với việc xác định các nội
dung, các hoạt động học tập của chủ đề tích hợp (cách tiếp cận hỗn hợp).
Mục tiêu chủ đề tích hợp sẽ quyết định xem chủ đề đó tích hợp kiến thức, kĩ
năng của môn nào. Nếu trong mục tiêu chỉ có những kiến thức học sinh đã được
học, những kĩ năng đã thành thục của một môn nào đó thì không thể coi có sự tích
hợp của môn này vào trong chủ đề.
Sau khi xác định mục tiêu cho phép giáo viên có thể hoàn thành bảng 1.1 sau:
Địa chỉ
hợp
mục)

Bước 5: Xây dựng nội dung các hoạt động dạy học của chủ đề


Xây dựng công cụ đánh giá mục tiêu hoạt động.

-

Dự kiến thời gian cho mỗi hoạt động.

13