SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo
dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: Xây dựng nền giáo dục
mở, thực học, thực nghiệp; có cơ cấu và phương thức hợp lý, gắn với xây dựng xã
hội học tập; đảm bảo các điều kiện nâng cao chất lượng; hệ thống giáo dục được
chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững
định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc… Hướng tới mục tiêu
đó, cần phải đổi mới đồng bộ mục tiêu giáo dục, chương trình giáo dục, PP giáo
dục, cách thức kiểm tra, đánh giá và công tác quản lí giáo dục.
Trong những năm qua, phần lớn giáo viên đã được tiếp cận với các PP và kĩ
thuật dạy học tích cực. Các thuật ngữ như PPDH tích cực, DH dự án, DH giải quyết
vấn đề, PP “Bàn tay nặn bột”...Tuy nhiên việc nắm vững và vận dụng chúng còn
hết sức hạn chế, có khi còn máy móc, lạm dụng. Phần lớn GV, những người có
mong muốn sử dụng PPDH mới đều lúng túng và lo sợ sẽ bị “cháy giáo án” do HS
không hoàn thành các hoạt động được giao trong giờ học. Chính vì vậy, mặc dù có
cố gắng nhưng việc sử dụng các PPDH tích cực hiện nay chưa thực sự tổ chức
được hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo và bồi dưỡng PP tự học cho HS; việc
tăng cường hoạt động học tập cá thể và học nhóm còn hạn chế; chưa kết hợp được
sự đánh giá của GV và sự tự đánh giá của HS trong quá trình dạy học.
Việc giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện các năng lực và phát
huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục
vụ nhân dân và Đất nước; có hiểu biết và kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm
chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả là động lực cho đội ngũ giáo viên giảng
dạy môn Địa lí tiếp tục phấn đấu.
Nhận thức được tầm quan trọng của việc hình thành năng lực cho học sinh,để
phát huy kết quả đạt được và khắc phục những hạn chế trong quá trình dạy và học
theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, tôi đã mạnh dạn nêu và trình bày

- PP nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu bằng cách đọc, nghiên cứu và sử dụng các
tài liệu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực
- PP điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin:
+ Tiến hành các thí nghiệm xã hội học, tính toán xã hội của khoa học xã hội. Sử
dụng những phương tiện, điều kiện vật chất, môi trường thử nghiệm để kiểm chứng
việc hình thành các phẩm chất và năng lực HS.
+ Sử dụng PP mô hình hoá để nghiên cứu mà không cần quan sát thực nghiệm
trực tiếp
+ Vận dụng cả các PP phân tích tổng hợp, quy nạp-diễn giải và lôgíc-lịch sử.
- PP kiểm tra, đánh giá: Tăng cường kiểm tra, đánh giá bằng các câu hỏi trắc
nghiệm trong quá trình dạy và học sẽ góp phần quan trọng trong việc định hướng
và giúp học sinh rèn luyện các kiến thức và kĩ năng cần thiết từ đó phát triển các
năng lực.

PHẦN 2. NỘI DUNG
2.1. Cơ sở lí luận
* Việc cần thiết phải dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo
dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan
tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS làm được cái gì qua việc
học. Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ
PPDH nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức,
rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách
đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng
lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng giáo dục đạo đức và giá trị
sống, rèn luyện kĩ năng sống, hiểu biết xã hội, thực hành pháp luật
2


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh

- Các hình thức kiểm tra kết quả học tập chủ yếu là đánh giá sự ghi nhớ của
các em mà chưa đánh giá được khả năng vận dụng sáng tạo, kĩ năng thực hành và
năng lực giải quyết vấn đề;
Trong những năm gần đây, đồi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy
tính tích cực, lấy học sinh làm trung tâm là một yêu cầu tất yếu đang được các cấp
quản lí và các đơn vị giáo dục đặc biệt quan tâm. Vì vậy, người giáo viên cần phải
tìm ra những cách dạy sao cho phù hợp để đạt được hiệu quả cao nhất. Năm học
2017 – 2018 tôi là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn địa lí cho học sinh khối 10 của
trường THPT Thạch Thành 4, để phát huy kết quả đạt được và khắc phục những
hạn chế trong quá trình dạy và học theo định hướng phát triển năng lực, tôi mạnh
dạn quyết định thực hiện sáng kiến “Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo
định hướng phát triển năng lực học sinh tại trường THPT Thạch Thành 4”
3


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

2.3. Các giải pháp thực hiện
2.3.1. Xây dựng chuyên đề dạy học
Mỗi chuyên đề DH phải giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập. Vì vậy, việc
xây dựng mỗi chuyên đề DH cần thực hiện theo quy trình như sau:
a, Xác định vấn đề : Vấn đề cần giải quyết có thể là một trong các loại sau:
- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới
- Vấn đề kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức
- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới.
Căn cứ vào nội dung chương trình, SGK của môn học và những ứng dụng kĩ
thuật, hiện tượng, quá trình trong thực tiễn, tổ/nhóm chuyên môn xác định các nội
dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một số bài/tiết hiện hành, từ đó
xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề DH đơn môn.


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

đ, Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ, yêu cầu đã mô tả để
sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện
tập theo chuyên đề đã xây dựng
e, Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề thành các hoạt động học được tổ chức
cho HS có thể thực hiện trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thực hiện
một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của PP và kĩ thuật DH được sử dụng.
Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm xây dựng tình huống xuất phát.
g, Thử nghiệm tiến trình dạy học
2.3.2. Minh họa một bài cụ thể về dạy và học theo định hướng phát triển
năng lực
ĐỊA LÍ 10
Chuyên đề: TÌM HIỂU VỀ VŨ TRỤ VÀ HỆ QUẢ CHUYỂN ĐỘNG TỰ
QUAY QUANH TRỤC CỦA TRÁI ĐẤT (2 Tiết)
I. Nội dung của chuyên đề
1. Một số nét khái quát
- Vũ trụ
- Hệ Mặt Trời trong vũ trụ
- Trái Đất trong Hệ Mặt Trời
2. Nguyên nhân và hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất
- Nguyên nhân:
+ Trái Đất hình cầu
+ Trái Đất tự quay quanh trục
- Hệ quả:
+ Sự luân phiên ngày đêm trên Trái Đất
+ Giờ trên Trái Đất
+ Chuyển động lệch hướng của các vật thể trên Trái Đất

1. GV cho HS trả lời một số câu hỏi sau:
Chọn những đáp án đúng trong những phương án trả lời:
Câu 1: Các tính chất của chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất:
A. Thời gian tự quay khoảng 24 giờ
B. Chiều quay từ Tây sang Đông
C. Chiều quay từ Đông sang Tây
D. Trục Trái Đất nghiêng 66033’ so với mặt phẳng quỹ đạo
E. Trục Trái Đất không nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo
Đáp án: A, B, D
Câu 2. Nguyên nhân khiến ngày và đêm luôn phiên xuất hiện trên Trái Đất là:
A. Trái Đất hình cầu
B. Trái Đất Tự quay
C. Các tia sáng từ Mặt Trời chiếu song song
D. Ý A và B đúng
Đáp án: D
Câu 3. Do Trái Đất hình cầu và tự quay quanh trục từ Tây sang Đông nên
trong cùng một thời điểm:
A. Người đứng ở các vĩ tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở độ cao
khác nhau
B. Người đứng ở các kinh tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở độ cao
khác nhau
C. Ở phía Tây sẽ thấy Mặt Trời xuất hiện sớm hơn
D. Mọi nơi trên Trái Đất sẽ thấy vị trí của Mặt Trời trên bầu trời giống nhau
Đáp án: B
2. GV chia sẻ cho HS biết mục tiêu của chuyên đề và nêu sự khác nhau giữa
mục tiêu của những nội dung này ở lớp 10 và lớp 6.
3. GV cho HS biết khái quát về thời gian, cách thức tổ chức dạy học của
chuyên đề.
6


+Mặt Trăng là vệ tinh
*Bước 2: Tìm hiểu Hệ Mặt Trời
- HS làm việc cá nhân để hoàn thành bài tập: Dựa vào hình vẽ 5.2, hãy xác
định:
+Tên và vị trí của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời theo thứ tự từ trong ra
ngoài
+Hình dạng quỹ đạo và hướng chuyển động của các hành tinh ttrong Hệ Mặt
Trời
*Bước 3: Tìm hiểu Trái Đất trong Hệ Mặt Trời
HS làm viêc cá nhân để biết được khoảng cách từ các hành tinh đến Mặt
Trời. Khoảng cách từ Mặt Trời đến các hành tinh trong Hệ Mặt Trời
Tên hành tinh
Thủy tinh
Kim tinh

Khoảng cách từ hành
tinh đến Mặt Trời (Triệu
Km)
57,9
108,2
7

Thời gian hoàn thành
một vòng quay quanh
Mặt Trời
87,96 ngày
224,68 ngày


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh

- Vũ Trụ là khoảng không gian vô tận chứa các thiên hà
Thiên hà là một tập hợp nhiều ngôi sao, hành tinh, vệ tinh, sao chổi,
bụi khí và bức xạ điện từ
- Thiên hà có chứa Mặt Trời gọi là Dải Ngân hà
2. Hệ Mặt Trời
- Hệ Mặt Trời bao gồm 8 hành tinh, Trái Đất đứng thứ 3 từ trong ra
ngoài
Quỹ đạo chuyển động xung quanh Mặt Trời của các hành tinh trong
Hệ Mặt Trời có hình e-lip
- Hướng chuyển động của các hành tinh quanh Mặt Trời từ Tây sang
Đông
3. Trái Đất trong Hệ Mặt Trời
- Khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời là 149,6 triệu km
- Khoảng cách đó để TĐ nhận được lượng nhiệt và tốc độ chuyển động

8


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

Hoạt động 2: Tìm hiểu hiện tượng luân phiên ngày, đêm trên Trái Đất
(Hình thức tổ chức dạy học: Cặp/Toàn lớp)
* Bước 1:
- HS sử dụng quả địa cầu để mô tả chuyển động tự quay quanh trục của Trái
Đất với một nguồn sáng chiếu vào quả địa cầu tượng trưng cho ánh sáng Mặt Trời
- Những HS khác quan sát, trao đổi theo cặp và điền thông tin vào sơ đồ sau:
PHIẾU HỌC TẬP THEO CẶP
Nhiệm vụ: Quan sát hình vẽ trong sách giáo khoa, kết hợp với kiến thức đã học
để điền thông tin vào sơ đồ:


Hệ quả
→ Hiện tượng ngày – đêm luân
phiên trên Trái Đất.

Hình 2. Hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất
9


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

Hoạt động 3: Tìm hiểu hiện tượng giờ trên Trái Đất và đường chuyển
ngày
quốc tế
(Hình thức tổ chức dạy học: Cá nhân/Cặp/Toàn lớp)
* Bước 1:
- HS làm việc cá nhân: điền số thích hợp, hoàn thành sơ đồ sau:
Trái Đất quay 1
Trái Đất quay 1 vòng
Mỗi giờ Trái Đất
vòng tương ứng với
mất ………giờ
quay được một góc
0
360
……..0

HS đưa ra kết luận về nguyên nhân Trái Đất được chia thành 24 múi giờ
* Bước 2:

-GV cung cấp thông tin phản hồi:
THÔNG TIN PHẢN HỒI
1. Nếu ở Việt Nam đang là 12 giờ ngày 30/11/2014 thì ở thủ đô Pa-ri của Pháp
(múi giờ +1)lúc đó là 6 giờ, ngày 30/11/2014
2. Nếu ở Việt Nam đang là 12 giờ ngày 30/11/2014 thì ở thủ đô Tô-ky-ô của Nhật
Bản (múi giờ +9) lúc đó là 14 giờ, ngày 30/11/2014
3. Nếu ở Việt Nam đang là 12 giờ ngày 30/11/2014 thì ở thủ đô Niu Đê-li của Ấn
độ (múi giờ +5,5) lúc đó là 10 giờ 30 phút, ngày 30/11/2014
Hoạt động 4: Tìm hiểu hiện tượng lệch hướng chuyển động của các
vật thể
(Hình thức tổ chức dạy học: Cá nhân/Toàn lớp)
* Bước 1: HS làm việc cá nhân để hoàn thành bài tập sau:
BÀI TẬP THEO CẶP
Nhiệm vụ: Quan sát hình ảnh về hướng chuyển động của các loại gió hành tinh,
hướng gió thổi chính là do tác động của lực Côriôlit. Phát biểu tác động của lực
Côriôlit lên các chuyển động trên Trái Đất.
Thời gian: 1 phút

GV cung cấp thông tin phản hồi:

11


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh
tại Trường THPT Thạch Thành 4

Hình 4. Sự lệch hướng chuyển động của các vật thể trên Trái Đất

HỘP KIẾN THỨC CỦA HOẠT ĐỘNG 2, 3, 4
II. Hệ quả chuyển động tự quanh quanh trục của Trái Đất

thích/hiểu
động tự quay
quả chủ yếu
được các hệ
quanh trục của
của chuyển
quả chuyển
Trái Đất
động tự quay
động tự quay
quanh trục của quanh trục của
Trái Đất
Trái Đất
2. Câu hỏi và bài tập
12

Vận dụng
được hệ quả
chuyển động
tự quay
quanh trục
của TĐ trong
thực tế

Vận
dụng
cao


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh

động tự quay Trời lại chiếu sáng được một khoảng rộng…….trên Trái Đất, có
quanh trục tất cả …….. múi như vậy”
của Trái Đất Câu hỏi:Hãy vẽ hình thể hiện quy tắc lệch hướng của các chuyển
động trên bề mặt Trái Đất do tác động của lực Côriôlit .
Câu hỏi: Nếu Trái Đất không quay, hiện tượng ngày, đêm trên
Trái Đất sẽ diễn ra như thế nào? Tại sao?
Giải
Câu hỏi: Tại sao các múi giờ trên thực tế lại có ranh giới mở rộng
thích/hiểu so với ranh giới của múi giờ tự nhiên?
được các hệ Câu hỏi: Hãy vẽ hướng chuyển động thực của các chuyển động
quả chuyển sau:
động tự quay
quanh trục
của Trái Đất
Xích đạo

Câu hỏi: Sau đây là lịch thi đấu của 2 giải bóng đá ngoại hạng
Vận dụng
được hệ quả Anh, hãy tính ngày và giờ diễn ra các trận bóng này:
Giờ
chuyển động
Giờ thi
Giờ xem tại
Thứ bảy, 06/12/2014
xem tại
đấu tại
tự quay
Việt Nam
(GMT + 7)
OaAnh

nóng và lạnh luân phiên nhau ở hai nửa cầu Bắc và Nam trong một năm
* Câu hỏi vận dụng:
1. Đặc điểm dân số nước ta có tác động như thế nào đến sự phát triển kinh tế xã hội? (vận dụng thấp)
2. Quan sát tháp dân số năm 1989 và năm 1999 về các mặt:
- Hình dạng của tháp
- Cơ cấu dân số theo độ tuổi (Vận dụng thấp)
- Tỷ lệ dân số phụ thuộc
- Nhận xét về sự thay đổi của cơ cấu dân số theo độ tuổi của Việt Nam, giải
thích nguyên nhân (vận dụng cao)
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài: “Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển
năng lực cho học siinh tại Trường THPT Thạch Thành 4” đã thực sự giúp cho bản
thân tôi có cơ hội tự học, tự bồi dưỡng nhằm đổi mới PP giáo dục, dạy học; tự chủ
xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục, phát huy vai trò sáng tạo; áp dụng các
hình thức tổ chức giáo dục, các PPDH tiên tiến.
Việc xây dựng chuyên đề dạy học không chỉ được áp dụng và có ý nghĩa đối
với riêng bộ môn Địa lí mà trên thực tế có thể áp dụng đối với các môn học khác
một cách linh hoạt, hiệu quả, đem lại những kết quả tích cực, có tác dụng gắn kết
nhà trường, gia đình và cộng đồng; giúp HS tự lực chiếm lĩnh tri thức, chủ động đạt
các mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình; từ đó vận
dụng giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn.
Các chuyên đề dạy học đã góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và giáo
dục của tôi và đồng nghiệp, cho thấy được những tiến bộ của HS một cách rõ rệt:
Vừa hình thành phẩm chất, vừa phát huy được các năng lực. Những biểu hiện về
phẩm chất và năng lực của 247 em học sinh khối 10 trường THPT Thạch Thành 4
đã nói lên tất cả:
14


SKKN: Nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Làm chủ bản thân

Phẩm
chất

Nhân ái và khoan dung

- Về phẩm chất:

- Về năng lực:
Năng lực chuyên biệt

Năng lực chung
Tự học, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn
đề
Giao tiếp và hợp tác
Sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông

- Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ
- Học tập ngoài thực địa
- Sử dụng số liệu thống kê
- Sử dụng bản đồ tranh ảnh, hình
vẽ…

- Về chất lượng:
Môn

SL
HS


194
0
0
5
2.6
106 54.6 71
36.5 12
6.3

PHẦN 3. KẾT LUẬN
Trong quá trình giảng dạy môn Địa lí, bản thân tôi và đồng nghiệp gặp nhiều
khó khăn trong việc tiếp cận và thay đổi cách dạy theo định hướng phát triển năng
lực học sinh. Nhưng tôi và các đồng nghiệp sẽ cố gắng giảng dạy theo định hướng
phát triển năng lực cho học sinh bằng cái tâm và đầu tư chuyên môn thật tốt để đat
được hiệu quả cao nhất. Theo tinh thần đổi mới giáo dục nói chung, trong đó có
giáo dục phổ thông, môn Địa lí đang hòa mình vào tiến trình này một cách mạnh
mẽ. Cùng với các môn Lịch Sử, Ngữ Văn – Địa lí là một môn học công cụ quan
trọng có vai trò rất lớn trong việc hình thành và phát triển các năng lực cho HS.
Hướng đến điều chỉnh cân đối giữa dạy chữ với dạy người. Quá trình dạy học môn
Địa lí theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sẽ có tác dụng
thúc đẩy trở lại để quá trình đổi mới phương pháp dạy học thực sự đi vào chiều sâu
và triệt để, cũng như tất cả các môn học khác, môn Địa lí phải góp phần giáo dục
và đào tạo những người công dân tương lai, phù hợp với yêu cầu xã hội.

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 15 tháng 05 năm 2018
Tôi xin cam kết đây là SKKN của tôi làm,
Không sao chép của người khác