ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

CHU THỊ NGỌC

TßA ¸N TRONG VIÖC §¶M B¶O THùC HIÖN
QUYÒN CON NG¦êI ë VIÖT NAM HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2018


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

CHU THỊ NGỌC

TßA ¸N TRONG VIÖC §¶M B¶O THùC HIÖN
QUYÒN CON NG¦êI ë VIÖT NAM HIÖN NAY
Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nƣớc và pháp luật
Mã số: 62 38 01 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TSKH. ĐÀO TRÍ ÚC

HÀ NỘI - 2018


LỜI CAM ĐOAN

quyền con ngƣời ................................................................................................ 39
2.3. Các phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án .......... 45
2.4. Các yếu tố tác động đến việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời
của Tòa án .......................................................................................................... 71
2.5. Tiêu chí đánh giá hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời
của Tòa án ......................................................................................................... 80
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 .................................................................................. 84
Chƣơng 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ VỊ TRÍ, VAI TRÒ, NHIỆM VỤ VÀ
CÁC PHƢƠNG THỨC, HIỆU QUẢ ĐẢM BẢO THỰC HIỆN QUYỀN
CON NGƢỜI CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY ............ 86
3.1. Cơ sở pháp lý về vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân trong
việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời ở nƣớc ta hiện nay .......................... 86
3.2. Các phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án
nhân dân ở nƣớc ta hiện nay.............................................................................. 90


3.3. Hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án nhân dân ở
nƣớc ta hiện nay............................................................................................... 100
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 ................................................................................ 119
Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẢM
BẢO THỰC HIỆN QUYỀN CON NGƢỜI CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở
VIỆT NAM .............................................................................................................. 120
4.1. Các quan điểm nâng cao hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con
ngƣời của Tòa án nhân dân ............................................................................. 120
4.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời
của Tòa án nhân dân ở nƣớc ta hiện nay ......................................................... 125
KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 ................................................................................ 151
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ NGHIÊN CỨU TIẾP THEO ............................ 152
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ
LIÊN QUAN .................................................................................................... 154


Công ƣớc quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và
văn hóa

TAND:

Tòa án nhân dân

TANDTC:

Tòa án nhân dân tối cao

TCTAND:

Tổ chức tòa án nhân dân

TNHS:

Trách nhiệm hình sự

TTHC:

Tố tụng hành chính

TTHS:

Tố tụng hình sự

UBND:



Bảng 3.1: Thống kê số lƣợng vụ án các loại đã đƣợc Tòa án nhân dân
các cấp thụ lý và giải quyết trong nhiệm kỳ 2011-2016

109

Bảng 3.2: Thống kê tỷ lệ bản án, quyết định về dân sự bị hủy, sửa từ
năm 2013 đến năm 2015

113


MỞ ĐẦU
1. Giới thiệu về Luận án
Luận án với đề tài: “Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người ở
Việt Nam hiện nay” đƣợc thực hiện do nhu cầu cải cách tƣ pháp xây dựng Nhà nƣớc
pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Quyền con ngƣời và quyền tƣ
pháp là những nội dung quan trọng đƣợc quy định trong Hiến pháp năm 2013, việc
nghiên cứu về đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án còn là để góp phần
triển khai và thực hiện những quy định mới và có ý nghĩa của Hiến pháp năm 2013.
Ngoài phần mở đầu, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận án có bố cục
truyền thống gồm bốn chƣơng.
Nội dung chính của luận án tập trung vào các vấn đề sau:
- Vị trí, vai trò của Tòa án trong bộ máy nhà nƣớc đối với nhiệm vụ đảm bảo
thực hiện quyền con ngƣời;
- Các phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án và những
yếu tố tác động đến việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án;
- Các tiêu chí đánh giá hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án.
- Vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân trong việc đảm bảo thực hiện
quyền con ngƣời và phƣơng thức, hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của

nhà nƣớc, với chức năng đƣợc giao, Quốc hội là cơ quan lập pháp, ghi nhận quyền
con ngƣời trong Hiến pháp và pháp luật, hành pháp là cơ quan thi hành pháp luật,
thực thi quyền con ngƣời vào cuộc sống xã hội, còn tƣ pháp đƣợc coi nhƣ thành trì
hay "chốt chặn" cuối cùng trong việc bảo vệ công lý, bảo đảm quyền con ngƣời
trong thực tiễn. Do vậy, việc nghiên cứu chuyên sâu về Tòa án và các phƣơng thức
đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án đƣợc coi là có tính cấp thiết, ý
nghĩa cả về lý luận và thực tiễn cho việc tìm kiếm cơ chế hữu hiệu bảo đảm quyền
con ngƣời ở Việt Nam hiện nay.
Về phƣơng diện lý luận, việc nghiên cứu đề tài làm cơ sở lý luận cho việc
tổ chức và hoạt động của Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời,
đồng thời là cơ sở đánh giá hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của
Tòa án nhân dân để đề xuất các giải pháp khoa học nhằm nâng cao hiệu quả bảo
đảm quyền con ngƣời ở nƣớc ta hiện nay.
Về phƣơng diện thực tiễn, mặc dù Đảng và Nhà nƣớc đã có nhiều nỗ lực
trong việc bảo đảm quyền con ngƣời, song thực tế cho thấy, vẫn còn đâu đó trong
các lĩnh vực đời sống xã hội, quyền con ngƣời chƣa đƣợc bảo đảm một cách hiện
thực và đầy đủ, kể cả trong lĩnh vực tƣ pháp. Do vậy, nghiên cứu về việc đảm bảo
thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án nhằm tìm kiếm các cơ chế bảo đảm hiệu quả
các quyền con ngƣời trên thực tế. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu đề tài cũng góp
phần bổ sung, hoàn thiện các quy định pháp lý, làm cơ sở cho việc ban hành các
chính sách, pháp luật trong lĩnh vực cải cách tƣ pháp ở nƣớc ta hiện nay và cho
việc triển khai các quy định mới, có ý nghĩa của Hiến pháp năm 2013.
Trong thời gian qua, thực hiện chủ trƣơng cải cách tƣ pháp theo Nghị quyết

2


08/NQ-TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm của
công tác tư pháp trong thời gian tới” và Nghị quyết 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của
Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, các cơ quan liên

cùng với việc hiến định các giá trị của nhà nƣớc pháp quyền trong Hiến pháp năm

3


2013 cho thấy mục đích cao cả, trọng tâm của Nhà nƣớc ta hƣớng tới là vì con ngƣời,
vì công lý. Một trong những yêu cầu đầu tiên của Nhà nƣớc pháp quyền là bảo đảm
một xã hội công bằng, ổn định và cơ hội phát triển cho tất cả mọi ngƣời. Vì thế, việc
nghiên cứu, chứng minh tính hiệu quả của Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện
quyền con ngƣời có ý nghĩa thiết thực, góp phần tìm ra cơ chế hữu hiệu cho việc bảo
vệ công lý, thúc đẩy phát triển các giá trị nhân quyền ở Việt Nam hiện nay.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, có thể khẳng định việc nghiên cứu đề tài
"Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay” là rất
cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, đóng góp vào công cuộc cải
cách tƣ pháp, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta hiện nay.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
3.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án hƣớng tới mục đích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về vị trí, vai
trò, nội dung, phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án để có
cơ sở phân tích phƣơng thức và hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của
Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp khoa học
nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con ngƣời của Tòa án nhân dân.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tổng quan các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án;
- Nghiên cứu chuyên sâu các khái niệm quyền con ngƣời, đảm bảo thực hiện
quyền con ngƣời, từ đó chỉ ra các đặc trƣng cơ bản của đảm bảo thực hiện quyền
con ngƣời trong hoạt động của Tòa án;
- Nghiên cứu làm rõ các cơ sở lý luận về:
+ Vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời;
+ Nội dung và phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con nguời của Tòa án;

Việc nghiên cứu so sánh về tổ chức và hoạt động của Tòa án trong việc đảm
bảo thực hiện quyền con ngƣời ở một số quốc gia trên thế giới chỉ nhằm mục đích
tham khảo và tăng cƣờng tính thuyết phục cho những lập luận phân tích, đánh giá
hoặc kiến nghị nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án nhân dân trong việc đảm bảo
thực hiện quyền con ngƣời ở Việt Nam hiện nay.
- Về phạm vi thời gian: Việc xác định phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian từ
trƣớc năm 1992 đến nay cũng chỉ nhằm mục đích so sánh để đánh giá hiệu quả đảm
bảo thực hiện quyền con ngƣời của TAND ở Việt Nam hiện nay.
5. Những đóng góp mới của luận án
Việc nghiên cứu về đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án góp phần
triển khai, thực hiện những quy định mới và có ý nghĩa của Hiến pháp năm 2013 về
quyền con ngƣời và quyền tƣ pháp. Đây là một trong số ít những công trình nghiên
cứu chuyên sâu về việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án ở cấp độ là
luận án tiến sĩ, cung cấp một cái nhìn tổng thể về Tòa án trong việc đảm bảo thực
hiện quyền con ngƣời trong bối cảnh xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt
Nam hiện nay. Luận án có những đóng góp cụ thể nhƣ sau:
Thứ nhất, luận án kế thừa, tổng hợp các công trình đi trƣớc và bổ sung vào
hệ thống lý luận, các khái niệm quyền con ngƣời, đảm bảo thực hiện quyền con

5


ngƣời và đặc trƣng cơ bản của đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời trong các hoạt
động của Tòa án; các lý thuyết liên quan đến tổ chức và hoạt động của quyền lực
nhà nƣớc trong việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời, đến vị trí, vai trò của tƣ
pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền; đặc biệt đƣa ra đƣợc những minh chứng trên
phƣơng diện lý luận về tầm quan trọng của thiết chế Tòa án trong việc đảm bảo thực
hiện quyền con ngƣời...
Thứ hai, luận án đã chỉ ra các phƣơng thức đảm bảo thực hiện quyền con
ngƣời của Tòa án, những điểm khác biệt so với phƣơng thức đảm bảo thực hiện

con ngƣời, đồng thời, kết quả nghiên cứu của luận án cũng là tài liệu tham khảo bổ
ích cho việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học pháp lý.
7. Kết cấu của Luận án
Luận án bao gồm:
Mở đầu
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài
và cơ sở lý thuyết của luận án.
Chương 2. Những vấn đề lý luận về việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời
của Tòa án.
Chương 3. Cơ sở pháp lý về vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân
trong việc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời và các phƣơng thức, hiệu quả đảm
bảo thực hiện quyền con ngƣời của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay.
Chương 4. Quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả đảm bảo thực hiện quyền
con ngƣời của Tòa án nhân dân ở Việt Nam.

7


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
Quyền con ngƣời, bảo đảm quyền con ngƣời là những vấn đề đƣợc nhiều nhà
khoa học quan tâm và nghiên cứu từ rất sớm dƣới nhiều góc độ khác nhau, đặc biệt
là dƣới góc độ pháp lý. Để có một cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu về
quyền con ngƣời, bảo đảm quyền con ngƣời và vai trò bảo vệ quyền con ngƣời của
Tòa án, có thể phân thành các nhóm công trình nhƣ sau:
1.1.1. Các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về quyền con người
và đảm bảo thực hiện quyền con người
Những năm gần đây, đặc biệt là từ khi có chủ trƣơng sửa đổi Hiến pháp năm

quyền, tạo lập một khu vực cấm đối với công quyền.
Bên cạnh đó, một số công trình khoa học của Viện Khoa học xã hội Việt
Nam, do GS.TS. Võ Khánh Vinh chủ biên cũng có những đóng góp quan trọng cho
việc nghiên cứu về quyền con ngƣời và bảo đảm các giá trị về quyền con ngƣời,
nhƣ: sách "Quyền con ngƣời tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học", tập 1,2,
Nxb. Khoa học xã hội, xuất bản năm 2010; sách "Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền
con ngƣời", Nxb. Khoa học xã hội, xuất bản năm 2011; sách "Những vấn đề lý luận
và thực tiễn của nhóm quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển", Nxb. Khoa
học xã hội, xuất bản năm 2012... Đây là các công trình nghiên cứu của tập thể tác
giả Học viện Khoa học xã hội Việt Nam, gồm nhiều bài viết về quyền con ngƣời, cơ
chế bảo đảm quyền con ngƣời; đặc biệt, các công trình này đã khẳng định quyền
con ngƣời là trọng tâm của sự phát triển xã hội, do vậy việc nghiên cứu về quyền
con ngƣời phải đƣợc tiếp cận đa ngành, liên ngành nhƣ tiếp cận dựa trên quyền, tiếp
cận so sánh, tiếp cận xã hội học, triết học, chính trị học... và tiếp cận liên ngành
Luật. GS.TS. Võ Khánh Vinh cho rằng hƣớng nghiên cứu đa ngành, liên ngành
mang lại những giá trị to lớn trên nhiều phƣơng diện, đánh dấu bƣớc phát triển mới
của khoa học nói riêng và góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển của
xã hội. Từ cách tiếp cận nhƣ vậy, các tác giả đã có những nghiên cứu đa phƣơng
diện về quyền con ngƣời, cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời, từ lịch sử hình thành
đến quá trình phát triển của xã hội; mối quan hệ giữa luật quốc tế về quyền con
ngƣời với quyền con ngƣời trong pháp luật quốc gia; lịch sử tƣ tƣởng về quyền con
ngƣời ở Việt Nam; vai trò của từng ngành luật đối với việc bảo đảm, thúc đẩy, thực
hiện và bảo vệ quyền con ngƣời cụ thể; những quyền mới phát sinh trong quá trình
phát triển xã hội...
Ngoài ra, còn rất nhiều nghiên cứu về khái niệm quyền con ngƣời, nội dung
quyền con ngƣời, có thể kể đến một số công trình sau:
Bài viết “Nhân quyền và các giá trị Á Đông” của Amartya Sen đăng trong
sách tham khảo “Về pháp quyền và Chủ nghĩa hợp hiến - Một số tiểu luận của các
học giả nƣớc ngoài”, do Khoa Luật, ĐHQGHN chủ biên, xuất bản năm 2012. Tác
giả khẳng định nhân quyền và tự do là những giá trị của con ngƣời nói chung, nó

con ngƣời phải đƣợc bảo vệ bằng chế độ pháp luật. Trên cơ sở đó, tác giả đã phân
tích nội dung quyền con ngƣời, quyền công dân trong các bản Hiến pháp Việt Nam
và những bảo đảm pháp lý trong việc thực hiện quyền con ngƣời, quyền công dân.
Bài viết “Chế độ pháp trị là một đảm bảo cho quyền con người” của Kurt
Eichenberger đăng trong sách “Nhà nƣớc pháp quyền”, do Josef Thesing biên tập
năm 2002, tác giả cho rằng quyền con ngƣời không mặc nhiên sinh ra, giả sử có tự
nhiên sinh ra thì chắc gì bao giờ chúng cũng bình an vô sự và không cần phải tổ chức
các hội nghị để xúc tiến chúng. Theo tác giả, pháp luật chính là sự bảo đảm chắc chắn
nhất cho các quyền con ngƣời khi nó đƣợc ghi nhận và đôi khi nó phải đi ngƣợc lại
với quyền lợi của nhà nƣớc, là sự ràng buộc mọi quyền lực nhà nƣớc. Tuy nhiên, tác
giả đề cao tuyệt đối tính pháp luật trong việc bảo đảm quyền con ngƣời mà chƣa đề
10


cập sâu đến các cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời khác nhƣ vai trò của Tòa án trong
việc bảo đảm quyền con ngƣời, việc thực thi pháp luật về quyền con ngƣời.
Bài viết “Vers un mécanimé sur les droits de l'homme dans cadre de L'ASEAN”,
Vitit Muntarbhorn, Droits fondamentaux, n2, 1-12/2002, P.63-75; (Hƣớng tới cơ chế
bảo vệ quyền con ngƣời trong bối cảnh ASEAN của tác giả Vitit Muntarbhorn đăng
trên tạp chí Droits fondamentaux, n2, 1-12/2002, tr.63-75) cho rằng trong bất kỳ một
tuyên ngôn nào về quyền con ngƣời, ASEAN đều có xu hƣớng giải quyết vấn đề
trong mối liên hệ với nội bộ mỗi quốc gia chứ không phải là quan điểm quốc tế, vì
nếu có sự can thiệp của quốc tế về quyền con ngƣời thƣờng sẽ bị coi là can thiệp vào
công việc nội bộ của khu vực. Điều này đi ngƣợc lại với các quan điểm quốc tế cho
rằng quyền con ngƣời là một vấn đề liên quan đến toàn bộ cộng đồng quốc tế. Những
quyền này không thể chỉ đƣợc giải quyết ở các lĩnh vực quốc gia, vì rõ ràng, có
những vấn đề không thể khắc phục đầy đủ ở cấp độ quốc gia. Ý tƣởng về một cơ chế
của ASEAN về quyền con ngƣời đang đƣợc đề cập trong các kết luận của các bộ
trƣởng Ngoại giao ASEAN. Tác giả cho rằng để có một cơ chế của ASEAN về quyền
con ngƣời trong tƣơng lai cần phải có một sự kiên trì. Tác giả kiến nghị một số biện



thần đổi mới của Hiến pháp 2013” của GS.TSKH. Đào Trí Úc; “Xét xử độc lập và
việc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự theo tinh thần của Hiến pháp
2013”, “Bảo đảm quyền con người trong giai đoạn xét xử theo tinh thần Hiến pháp
2013” của các tác giả PGS.TS. Vũ Công Giao và ThS. Nguyễn Minh Tâm, “Bảo đảm
quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm theo Hiến pháp 2013 và
yêu cầu đặt ra đối với việc cải cách hệ thống tố tụng hiện nay” của PGS.TS. Nguyễn
Ngọc Chí, “Vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người theo tinh thần
Hiến pháp 2013” của TS. Hoàng Hùng Hải,….
Sách chuyên khảo “Bình luận khoa học Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam năm 2013” do GS.TSKH. Đào Trí Úc – PGS.TS. Vũ Công
Giao chủ biên, Nxb. Lao động xã hội, xuất bản năm 2014. Công trình là tập hợp
các bài viết phân tích những điểm mới, ý nghĩa của các chế định quan trọng của
Hiến pháp năm 2013. Trong đó, rất nhiều bài viết về vai trò của Tòa án với việc
bảo vệ quyền con ngƣời nhƣ “Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự
theo Hiến pháp năm 2013”, tr.190-200, “Quyền tư pháp trong cơ chế quyền lực
nhà nước theo Hiến pháp năm 2013”, tr.476-485 của GS.TSKH. Đào Trí Úc; bài
viết “Tòa án nhân dân trong Hiến pháp 2013”, tr.494-506 của PGS.TS. Trần Văn
Độ, hay bài viết “Nguyên tắc hai cấp xét xử theo Hiến pháp năm 2013” của TS.
Tô Văn Hòa,… Các tác giả cho rằng việc hiến định quyền tƣ pháp và các nguyên
tắc làm nền tảng cho việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con ngƣời trong Hiến pháp
năm 2013 là một bƣớc tiến rất quan trọng, tăng cƣờng vai trò của Tòa án trong bộ
máy nhà nƣớc, bảo đảm quyền con ngƣời.
Bài viết "Bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong hoạt động xét
xử vụ án hình sự" của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Chí, đăng trên Tạp chí Khoa học
ĐHQGHN, Luật học 27 (2011), tr.157-164 cũng có cùng nội dung đề cập đến
bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động xét xử của Tòa án. Theo tác giả, xét
xử là hoạt động trung tâm của quá trình giải quyết vụ án hình sự, thể hiện bản
chất của nền tƣ pháp quốc gia nên việc bảo vệ quyền con ngƣời đƣợc thể hiện

Bài viết "Reconnaissance et effectivité des droits fondamentaux: La fonction
démocratique des tribinaux constitutionnels", l'honorable Louis Lebel, Hors-Série,
Revue Québécoise de droit interrnational, 6/2015; ("Việc công nhận và tính hiệu quả
của các quyền cơ bản: chức năng dân chủ của các tòa án Hiến pháp" của Louis Lebel,
đăng trên Hors-Série, tạp chí Québécoise de droit interrnational, 6/2015): Tác giả cho
rằng khi các tập hợp quyền con ngƣời đƣợc đƣa thành luật, thì phải đƣợc bảo vệ. Bất
cứ ai vi phạm nó kể cả lập pháp, hành pháp hay tƣ nhân đều bị xử phạt. Cần thiết phải
có một thiết chế tƣ pháp để bảo vệ sự ổn định và đảm bảo hiệu quả của nó. Phân tích
về bản chất dân chủ, tác giả đặt ra các câu hỏi: liệu những điều luật mà Quốc hội
thông qua có đủ bảo đảm tôn trọng các quyền cơ bản của con ngƣời? Tòa án có thể
đóng vai trò dân chủ và hợp pháp trong việc bảo vệ các quyền này? Việc tuyên bố
những quyền cơ bản của con ngƣời có làm thay đổi bản chất của nền dân chủ do chế
độ chính trị thiết lập nên hay không? Tác giả cho rằng Hiến pháp là đạo luật tối
thƣợng, nhƣng nó có thể bị vi phạm khi thực hiện hoạt động lập pháp liên quan đến
các quyền cơ bản. Đã có ý kiến cho rằng để bảo đảm điều đó thì phải quy định luật
thủ tục cho việc sửa đổi Hiến pháp và xây dựng pháp luật. Tuy nhiên, giải pháp này
không hiệu quả vì nó vẫn chỉ là thủ tục hạn chế hoạt động của Quốc hội. Một quan
niệm hiện đại của nền dân chủ đòi hỏi sự hiện diện của một Tòa án hiến pháp hoặc
ít nhất là Tòa án có vai trò kiểm hiến để bảo vệ các quyền cơ bản của con ngƣời.
Tuy nhiên, đối với chế độ chính trị của một số nƣớc, sự can thiệp của tƣ pháp mâu
thuẫn với nguyên tắc chủ quyền quốc hội nên việc xem xét tính hợp lệ của pháp luật
của Tòa án là không thể chấp nhận đƣợc. Tác giả cho rằng việc giao cho Tòa án
thẩm quyền giải thích pháp luật và kiểm tra tính hợp hiến là hết sức quan trọng,
không chỉ trong việc bảo vệ quyền con ngƣời, mà còn góp phần duy trì và phát triển
các quyền con ngƣời.
Bên cạnh những công trình đề cập trực tiếp đến vai trò bảo vệ quyền con
15


ngƣời của Tòa án kể trên, có rất nhiều công trình khác đặt trọng tâm nghiên cứu về

bối cảnh xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam theo tinh
thần Hiến pháp 1992 tiếp theo cuốn “Sự hạn chế quyền lực nhà nƣớc” của tác giả.
Tác giả cho rằng Nhà nƣớc pháp quyền là mô hình tổ chức nhà nƣớc chống lại sự
lạm quyền, tùy tiện của công quyền để bảo vệ con ngƣời. Pháp luật Nhà nƣớc pháp
quyền phải xuất phát từ quyền tự nhiên của con ngƣời và có tính tối thƣợng. Một
16


khi vai trò của pháp luật đƣợc đề cao thì vai trò xét xử tƣ pháp cũng đƣợc coi là yếu
tố hết sức quan trọng giúp tƣ tƣởng pháp quyền trở thành hiện thực hơn. Do vậy bất
cứ nhà nƣớc nào muốn xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền cũng đều phải quan tâm đến
thiết chế Tòa án. Trên cơ sở tiếp cận đó, từ khái niệm tƣ pháp trong Nhà nƣớc pháp
quyền, tác giả đã tìm ra đặc trƣng hoạt động của Tòa án trong Nhà nƣớc pháp quyền
và phân tích sâu các yêu cầu đối với Tòa án trong Nhà nƣớc pháp quyền, tạo nên
một thiết chế có hiệu lực, hiệu quả bảo vệ quyền con ngƣời. Một trong những yêu
cầu đó là Tòa án phải là cái khiên đỡ cuối cùng bảo đảm các quyền và tự do của con
ngƣời thông qua hoạt động xét xử công bằng và đúng thời hạn. Những phân tích về
các yêu cầu này gợi mở cho nghiên cứu sinh tiếp cận vấn đề nghiên cứu của mình
về việc bảo đảm quyền con ngƣời hiện nay của Tòa án.
Sách tham khảo "Thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền" do GS.TS.
Nguyễn Đăng Dung chủ biên, Nxb. Tƣ pháp, xuất bản năm 2004: Ngoài phân tích
về vị trí, vai trò của thể chế tƣ pháp trong nhà nƣớc pháp quyền, tác giả nhấn mạnh
vào tính độc lập của tƣ pháp trong nhà nƣớc pháp quyền, các nguyên tắc tổ chức và
hoạt động của Tòa án và thẩm phán để đảm bảo độc lập tƣ pháp; các giá trị chung
của quyền con ngƣời: sự sống, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, các quyền về kinh tế,
chính trị, xã hội… đƣợc Tòa án bảo đảm thông qua việc thực hiện các nguyên tắc
trong hoạt động xét xử nhƣ: quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ; nguyên tắc suy đoán vô
tội, quyền bào chữa của bị cán, bị cáo, quyền bất khả xâm phạm cá nhân; quyền bất
khả xâm phạm đời tƣ,… Bên cạnh đó, công trình cũng phân tích thể chế tƣ pháp của
một số quốc gia trên thế giới nhƣ Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Trung Hoa,.. để có sự

với tƣ duy tƣ pháp mới mà nhiều học giả đang bàn tới hiện nay là Tòa án có nhiệm
vụ thực thi mọi biện pháp để bảo vệ công lý cho ngƣời dân chứ không chỉ thuần túy
dừng lại ở việc áp dụng pháp luật đối với từng trƣờng hợp cụ thể nhƣ quan niệm
trƣớc đây. Dù không có điều luật quy định, Tòa án vẫn phải xem xét để giải quyết
chứ không thể từ chối xét xử vì lý do chƣa có luật quy định.
Sách tham khảo "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà
nước pháp quyền" do GS.TSKH Lê Cảm - PGS.TS. Nguyễn Ngọc Chí, đồng chủ
biên, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, xuất bản năm 2004. Đây là công trình tập hợp
nhiều bài viết của các chuyên gia pháp lý Việt Nam về vấn đề cải cách tƣ pháp ở
nƣớc ta theo tinh thần Nghị quyết 08 của Bộ chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm
của công tác tƣ pháp trong thời gian tới”. Các nghiên cứu tập trung vào những nội
dung liên quan đến vai trò của Tòa án trong nhà nƣớc pháp quyền, nguyên tắc tổ chức
hệ thống tƣ pháp, nguyên tắc tranh tụng, hay bàn về việc thành lập Tòa án hiến pháp
ở Việt Nam, sự kiểm soát của tƣ pháp đối với lập pháp và hành pháp, vai trò giải
thích Hiến pháp và pháp luật của Tòa án,…. Trong đó, có nhiều nội dung đến nay đã
đƣợc hiến định trong Hiến pháp năm 2013 nhƣ: Tòa án là cơ quan duy nhất thực hiện
quyền tƣ pháp, khẳng định vai trò bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con ngƣời là nhiệm
vụ hàng đầu của Tòa án, quy định các nguyên tắc xét xử, nguyên tắc tranh tụng bảo
đảm quyền con ngƣời,…
Bài viết "Tiếp cận công lý và các nguyên lý của Nhà nước pháp quyền" của
PGS.TS. Vũ Công Giao, đăng trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế - Luật học
25 (2009), tr.188-194: Tác giả đề cập đến khái niệm tiếp cận công lý dƣới một quan
điểm mới, coi mục tiêu của việc tiếp cận công lý là sự đền bù, khắc phục những bất
18