I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

H VNH NAM

KhởI Tố Vụ áN HìNH Sự
TRONG LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT
NAM
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn thành phố
Hải Phòng)

LUN VN THC S LUT HC


HÀ NỘI - 2018


I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

H VNH NAM

KhởI Tố Vụ áN HìNH Sự
TRONG LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT
NAM
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn thành phố
Hải Phòng)
Chuyờn ngnh: Lut hỡnh s v t tng hỡnh s
Mó s: 8380101.03

LUN VN THC S LUT HC

Nội dung

XHCN:

Xã hội chủ nghĩa

TTHS:

Tố tụng hình sự

BLTTHS:

Bộ luật tố tụng hình sự

BLHS:

Bộ luật hình sự

CHLB:

Cộng hòa liên bang

CQCSĐT: Cơ quan Cảnh sát điều tra


DANH MỤC CÁC BẢNG
Số hiệu

Tên bảng



Error:
Referen
ce
source
not
found


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng và Nhà nước ta xác định một trong
những phương hướng trọng tâm của công cuộc cải cách tư pháp, xây dựng
nhà nước pháp quyền XHCN là: … Hoàn thiện chính sách, pháp luật hình
sự và dân sự phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân
dân, do nhân dân, vì nhân dân; hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, bảo
đảm tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ
quyền con người…
Do vậy, nhiệm vụ của các ngành, các cấp trong giai đoạn hiện nay tiếp
tục hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ cho công cuộc đổi mới trên tất cả
các lĩnh vực của đời sống xã hội được coi là một trong những nhiệm vụ cấp
bách của Nhà nước ta, tiến tới xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa thực sự là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
Trong Nhà nước pháp quyền, pháp luật luôn luôn là một công cụ quan
trọng để Nhà nước thực hiện sự quản lý đối với toàn xã hội, đồng thời pháp
luật cũng là một công cụ để củng cố và bảo vệ sự tồn tại của Nhà nước. Điều
đặc biệt hơn chính là quyền con người, quyền công dân được coi trọng và bảo
đảm và đã được đề cập trong một Chương II của Hiến pháp mới năm 2013.
Mọi hoạt động của Nhà nước, của cá nhân nào đó đi ngược lại với lợi ích hợp

các nguồn thông tin về tội phạm và kết thúc bằng việc cơ quan có thẩm quyền
ra quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự. Khởi tố vụ án hình sự
có căn cứ đúng pháp luật là cơ sở cho các hoạt động tiếp theo, ngược lại khởi
tố không có căn cứ pháp luật sẽ dẫn đến tình trạng làm oan người vô tội hoặc
bỏ lọt tội phạm. Các qui định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về khởi tố
vụ án hình sự nói chung và căn cứ, cơ sở khởi tố vụ án hình sự nói riêng là cơ

2


sở pháp lý để các cơ quan có thẩm quyền thực thi có hiệu quả quyết định đưa
sự việc giải quyết bằng thủ tục tố tụng hình sự. Đồng thời nó cũng là những
công cụ để bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự góp phần thực hiện
đấu tranh phòng ngừa tội phạm có hiệu quả.
Tuy nhiên, thực tiễn thi hành Bộ luật tố tụng hình sự đã bộc lộ những
hạn chế trong các qui định của pháp luật, như: các quy định về trách nhiệm
tiếp nhận thông tin về tội phạm, kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết thông tin
về tội phạm; các quy định về trách nhiệm xác định dấu hiệu tội phạm, trách
nhiệm quyết định khởi tố vụ án hình sự, quyết định không khởi tố vụ án hình
sự, công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra hoạt động khởi tố vụ án hình sự và
chế độ bảo mật và bảo vệ người cung cấp thông tin về tội phạm còn hạn chế.
Ngoài ra, trong hoạt động tố tụng hình sự vẫn còn tình trạng các cơ quan có thẩm
quyền xác định không đúng căn cứ và cơ sở khởi tố vụ án hình sự nên dẫn đến
tình trạng bỏ lọt tội phạm, bắt, giữ, giam, truy tố oan sai người vô tội. Thực trạng
đó làm ảnh hưởng đến uy tín của Nhà nước mà trước hết là uy tín của các cơ
quan bảo vệ pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của công
dân, làm giảm lòng tin của nhân dân đối với nền tư pháp xã hội chủ nghĩa.
Thành phố Hải Phòng là thành phố trực thuộc trung ương, có kinh tế xã
hội phát triển, dân số đông đúc, với địa bàn rộng lớn và nhiều phức tạp. Tuy
nhiên, trong thời gian vừa qua, tình hình tội phạm và các vi phạm pháp luật

cập một cách trực tiếp trong một số bài viết được đăng trên các tạp chí pháp
luật: Căn cứ không khởi tố vụ án hình sự và một số quy định liên quan (TS.
Phan Thị Thanh Mai, Tạp chí Luật học số 7/2010); Hoàn thiện quy định của
Bộ luật tố tụng hình sự về không khởi tố vụ án hình sự (Ths. Hoàng Duy Hiệp,
Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 8(269)/2014).
Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa có tác giả nào trực tiếp
nghiên cứu về vấn đề khởi tố vụ án hình sự trong Bộ luật tố tụng hình sự Việt
Nam năm 2015 và so sánh sự khác nhau về vấn đề khởi tố vụ án hình sự giữa

4


Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 dưới
góc độ một luận văn thạc sĩ luật học, cũng như đánh giá thực tiễn áp dụng trên
địa bàn một địa phương cụ thể là thành phố Hải Phòng.
3.1. Mục đích nghiên cứu
Luận văn có mục đích làm sáng tỏ về mặt lý luận các trường hợp khởi
tố vụ án hình sự theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam và việc áp dụng vào thực
tiễn trên địa bàn Hải Phòng, từ đó đưa ra kiến nghị hoàn thiện Bộ luật tố tụng
hình sự của nước ta, cũng như kiến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng,
qua đó, góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Trên cơ sở mục đích nghiên cứu đã nêu, luận văn có phạm vi nghiên cứu
là các vấn đề lý luận và thực tiễn về những thủ tục, căn cứ khởi tố vụ án hình
sự trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam, đồng thời đánh giá thực tiễn áp dụng
việc khởi tố vụ án hình sự trên địa bàn Hải Phòng, từ đó chỉ ra một số tồn tại,
hạn chế và các nguyên nhân cơ bản để đề xuất kiến nghị hoàn thiện Bộ luật tố
tụng hình sự, đồng thời có những kiến nghị khác nâng cao hiệu quả áp dụng,
góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
4. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

nước ta trong đấu tranh phòng và chống tội phạm,… Đồng thời dựa trên
những thành tựu của khoa học như: Triết học, Luật hình sự, Luật tố tụng hình
sự, Tội phạm học...
5.2. Các phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp phân
tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, hệ thống… để tổng hợp các tri thức khoa
học Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự và luận chứng các vấn đề tương ứng
được nghiên cứu. Ngoài ra, việc nghiên cứu đề tài còn dựa vào thực tiễn điều
tra, truy tố các vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng trong những
năm gần đây trên địa bàn thành phố Hải Phòng

6


6. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ
1.1. Khái niệm khởi tố vụ án hình sự và phân biệt khởi tố vụ án hình sự
với khởi tố bị can
1.2. Vị trí, nội dung hoạt động tố tụng trong khởi tố vụ án hình sự và
thời điểm bắt đầu, thời điểm kết thúc của việc khởi tố vụ án hình sự
1.3. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về khởi tố vụ án
hình sự trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003
1.4. Khởi tố vụ án hình sự các mô hình tố tụng điển hình của một số quốc
gia trên thế giới
Chương 2. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ
KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TẠI ĐỊA BÀN
THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về khởi tố vụ án

tố hoặc đình chỉ điều tra… Trong đó, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu
tiên trong chuỗi các hoạt động để giải quyết vụ án hình sự nên việc xác định
thẩm quyền trong hoạt động có ý nghĩa rất quan trọng. Mặc dù pháp luật đã
có quy định rất cụ thể và chi tiết, tuy nhiên trên thực tế, việc áp dụng thực
hiện thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự vẫn còn tồn tại nhiều bất cập.
Hiện nay, trong khoa học luật tố tụng hình sự, thuật ngữ “khởi tố vụ án
hình sự” có thể được hiểu ở nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, thông thường
thì thuật ngữ “khởi tố vụ án hình sự” được hiểu dưới góc độ là một giai đoạn
độc lập của quá trình tố tụng hình sự.
Theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) thì:
“Khởi tố vụ án hình sự là hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng xác định
có sự việc phạm tội để tiến hành điều tra phát hiện tội phạm” [18, tr.429]. Với

8


khái niệm này đã nêu được bản chất cũng như căn cứ của việc khởi tố đó là
khi “có sự việc phạm tội” ban đầu, hay có những nghi vấn của tội phạm xảy
ra thì mới tiến hành khởi tố vụ án để làm cơ sở cho việc tiến hành điều tra.
Tuy nhiên, khái niệm đưa ra lại hoàn toàn chưa chính xác khi đề cập đến chủ
thể tiến hành các hoạt động để xác minh sự việc phạm tội. Theo đó, bên cạnh
các cơ quan tiến hành tố tụng thì hoạt động khởi tố vụ án hình sự còn được
thực hiện bởi một số các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số
hoạt động điều tra nếu phát hiện về sự việc có dấu hiệu tội phạm xảy ra như:
Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển...
Theo, giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật
Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa khởi tố vụ án hình sự như sau:
Khởi tố vụ án hình sự là một giai đoạn độc lập của quá
trình chứng minh vụ án hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền
xác định có hay không dấu hiệu tội phạm để quyết định khởi tố

các quy định của pháp luật tố tụng hình sự tiến hành việc xác
định có (hay không) các dấu hiệu của tội phạm trong hành vi
nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện, đồng thời ban hành
quyết định về việc khởi tố (hoặc không khởi tố) vụ án hình sự
liên quan đến hành vi đó [1, tr.21].
Trong định nghĩa này, có một điểm chưa hoàn toàn chính xác đó là
Giáo sư đã khẳng định chủ thể tiến hành hoạt động là cơ quan tư pháp, do đó
lại vẫn bỏ sót các chủ thể có thể tiến hành hoạt động xác minh các dấu hiệu
phạm tội khác như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh
sát biển... như đã nói đến trong phân tích định nghĩa về khởi tố vụ án hình sự
trong từ điển Luật học. Tuy nhiên, trong định nghĩa này Tiến sĩ đã đưa vào
một yếu tố rất quan trọng, đó là các cơ quan tư pháp hình sự phải “căn cứ vào
các quy định của pháp luật tố tụng hình sự” khi tiến hành việc xác định có
hay không các dấu hiệu của tội phạm. Bởi lẽ, hoạt động xác minh chỉ có giá

10


trị chứng minh và được sử dụng làm chứng cứ khi hoạt động đó tuân thủ các
quy định của pháp luật tố tụng hình sự.
Như vậy, trong các định nghĩa về khởi tố vụ án hình sự nêu trên có một
số điểm chung thống nhất mà tác giả luận văn này cũng hoàn toàn nhất trí như sau:
Thứ nhất, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự đầu tiên,
mở đầu cho quá trình tố tụng hình sự.
Thứ hai, trong giai đoạn khởi tố vụ án hình sự, nhiệm vụ của các cơ
quan có thẩm quyền là tiếp nhận các nguồn tin về các vụ án có dấu hiệu tội
phạm. Sau đó, tiến hành xác minh, thẩm tra các nguồn tin này để từ đó ban
hành mộ trong hai quyết định: Quyết định khởi tố vụ án hình sự sau khi xác
định hành vi có dấu hiệu của tội phạm hoặc Quyết định không khởi tố vụ án
hình sự sau khi xác định hành vi không có dấu hiệu của tội phạm.

tiện thông tin đại chúng. Ngoài ra, kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước
hay việc Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu
tội phạm cũng là những căn cứ quan trọng để khởi tố vụ án. Một căn cứ nữa
để thực hiện việc khởi tố vụ án đó là việc người phạm tội tự thú. Đối với khởi
tố bị can thì phải dựa vào việc sau khi đã có quyết định khởi tố vụ án, cơ quan
điều tra sẽ tiến hành điều tra vụ án. Nếu quá trình điều tra này mà thu thập
được những chứng cứ để xác định một người đã thực hiện hành vi mà Bộ luật
hình sự quy định là tội phạm thì Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can.
Quyết định khởi tố bị can này phải được sự phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân
dân cùng cấp với cơ quan điều tra.
Việc cơ quan có thẩm quyền ban hành các quyết định khởi tố vụ án,
khởi tố bị can còn giúp cho cơ quan có chức năng kiểm sát, giám sát hoạt
động điều tra nắm được diễn biến tình hình tội phạm và công tác điều tra tội
phạm để có thể đặt ra các yêu cầu trong công tác phòng ngừa, đấu tranh, truy
tố, buộc tội người phạm tội, góp phần quan trọng trong công tác giữ gìn an
ninh trật tự đất nước.

12


Thứ hai, về thời điểm kết thúc việc khởi tố, theo Luật tố tụng hình
sự Việt Nam coi khởi tố vụ án là giai đoạn tố tụng, được bắt đầu kể từ khi cơ
quan có thẩm quyền nhận được những thông tin tội phạm từ các nguồn khác
nhau về một sự việc, sự kiện có dấu hiệu phạm tội. Sau khi tiếp nhận các nguồn
tin về dấu hiệu tội phạm từ các kênh thông tin khác nhau này, các cơ quan có
thẩm quyền sẽ tiếp tục thẩm tra, xác minh nội dung của nó. Theo đó, thời điểm
kết thúc của giai đoạn khởi tố vụ án được tính từ khi ra quyết định khởi tố vụ
án hình sự (trong trường hợp xác định có dấu hiệu tội phạm), hoặc quyết định
không khởi tố vụ án hình sự (khi xác định không có dấu hiệu tội phạm).
Đối với khởi tố bị can, khởi tố bị can không phải là giai đoạn tố tụng

hình sự
Xuất phát từ các khái niệm khoa học đã được đưa ra trong phần trên về
khởi tố vụ án hình sự, chúng ta có thể nhận thức về bản chất pháp lý của nó.
Với tính chất là một giai đoạn độc lập và đầu tiên của tố tụng hình sự, giai
đoạn khởi tố vụ án hình sự có chức năng thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Khởi
tố vụ án hình sự là hoạt động đầu tiên của Nhà nước đối với hành vi phạm tội,
để thực hiện một trong những nhiệm vụ quan trọng của Luật tố tụng hình sự
là phát hiện, điều tra và xử lý kịp thời và có căn cứ, đảm bảo xử lý đúng
người, đúng hành vi phạm tội.
Để minh chứng cho vấn đề xác định vị trí của hoạt động khởi tố vụ
án hình sự trong các giai đoạn tố tụng, có thể dẫn chứng một phát ngôn giá
trị của một chuyên gia gạo cội, đáng tin cậy trong Khoa học luật tố tụng
hình sự như sau:
Tố tụng hình sự Việt Nam được xác định như một hệ thống
các giai đoạn thực hiện các hoạt động của các cơ quan tiến hành tố
tụng mà giai đoạn trước là tiền đề của giai đoạn kế sau và giai đoạn
kế đó là hệ quả của giai đoạn trước nó. Theo sơ đồ này, ở Việt Nam
đã hình thành một quan điểm chung về các giai đoạn tố tụng gồm:

14


Giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự; giai đoạn truy tố; giai
đoạn xét xử sơ thẩm; giai đoạn xét xử phúc thẩm, giai đoạn thi hành
bản án và quyết định của Tòa án [24].
Như vậy, khởi tố vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự đầu
tiên, cơ bản và quan trọng, để tăng cường pháp chế, bảo vệ các quyền và tự do
của công dân trước khi khởi tố bị can và áp dụng các biện pháp nghiệp vụ của
giai đoạn điều tra, cùng với các giai đoạn tố tụng hình sự khác góp phần có
hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội. Khởi

và trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định.
Các nội dung của hoạt động khởi tố vụ án hình sự đó lần lượt được quy
định một cách cụ thể, đầy đủ như sau:
Về Căn cứ khởi tố vụ án hình sự, theo quy định tại Điều 100 Bộ luật tố
tụng hình sự năm 2003, thì chỉ được khởi tố vụ án khi đã xác định có dấu hiệu
tội phạm. Việc xác định dấu hiệu tội phạm dựa trên 5 căn cứ, bao gồm:
Thứ nhất là dựa vào tố giác của công dân, đó là việc công dân tố cáo
hành vi vi phạm pháp luật của một người nào đó mà họ cho rằng là tội
phạm. Việc tố giác của công dân này có thể thực hiện bằng bất cứ phương
tiện thông tin nào (có thể bằng miệng, bằng văn bản hoặc bằng các hình
thức khác), và cũng không nhất thiết phải tố giác trực tiếp đến cơ quan điều
tra, viện kiểm sát hay tòa án mà có thể tố giác đến bất cứ cơ quan, tổ chức
nào thuận tiện nhất. Tuy nhiên, dù việc tố giác thực hiện bằng hình thức
nào, thì khi tiếp nhận các thông tin này, các cơ quan chức năng không chỉ
lập biên bản hoặc vào sổ ghi nhận về sự việc được tố giác, mà còn yêu cầu
người tố giác ký xác nhận hoặc được ghi lại họ, tên, địa chỉ và số điện thoại
của người tố giác. Với quy định như vậy, có thể thấy ưu điểm của nó là làm
cho cá nhân ý thức hơn về trách nhiệm đảm bảo sự thật của mình đối với
nội dung tố giác, mặt khác giúp các cơ quan chức năng dễ dàng liên hệ để
thu thập thông tin và xác minh thêm thông tin khi cần thiết. Nhưng một

16


thực tế đáng ngại diễn ra hiện nay là, tình trạng người tố giác bị trù dập, trả
thù sau khi thực hiện hành vi tố giác đang diễn ra nhức nhối ở nhiều địa
phương, do sự cấu kết của tội phạm với các cơ quan nhà nước. Vì vậy, với
quy định trên đã làm giảm đi “năng lượng” và nhiệt huyết của cá nhân
trong phong trào toàn dân cùng đấu tranh chống tội phạm. Thiết nghĩ, nên
chăng ngoài việc quy định về thông tin cá nhân của người tố giác thì cần có