I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

BI NGC TUN

các biện pháp c-ỡng chế về tài sản
theo luật tố tụng hình sự việt nam
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn thành phố Hải Phòng)

LUN VN THC S LUT HC

H NI - 2019


I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

BI NGC TUN

các biện pháp c-ỡng chế về tài sản
theo luật tố tụng hình sự việt nam
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn thành phố Hải Phòng)
Chuyờn ngnh: Lut hỡnh s v t tng hỡnh s
Mó s: 8380101.03

LUN VN THC S LUT HC

Cỏn b hng dn khoa hc: TS. Lấ LAN CHI

H NI - 2019



1.1.1. Khái niệm các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng
hình sự .................................................................................................. 6
1.1.2. Đặc điểm của các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong luật tố
tụng hình sự ........................................................................................ 10
1.2.

Cơ sở quy định các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố
tụng hình sự ....................................................................................... 17

1.3.

Các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình sự tại
một số quốc gia trên thế giới ............................................................ 22

1.3.1. Quy định về cưỡng chế tài sản trong Luật Tố tụng hình sự của
Cộng hòa nhân dân Trung Hoa........................................................... 22
1.3.2. Quy định về cưỡng chế tài sản trong Luật tố tụng hình sự Liên
bang Nga ............................................................................................. 24
1.3.3. Quy định về cưỡng chế tài sản trong Luật tố tụng hình sự của
Nhật Bản ............................................................................................. 27
1.3.4. Quy định về cưỡng chế tài sản trong Luật tố tụng hình sự của Pháp .... 28


Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CÁC
BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ VỀ TÀI SẢN TRONG TỐ TỤNG
HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRONG GIAI ĐOẠN
ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN KINH TẾ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH
PHỐ HẢI PHÒNG.................................................................................. 30
2.1.

pháp luật về biện pháp cưỡng chế tài sản trong tố tụng hình sự .... 58

3.2.

Giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật ......................................... 61

3.2.1. Tiếp tục hoàn thiện các quy định về biện pháp kê biên tài sản,
phong toả tài khoản trong tố tụng hình sự .......................................... 61
3.2.2. Nghiên cứu quy định các biện pháp cưỡng chế tài sản khác ............. 63


3.3.

Các giải pháp khác ........................................................................... 64

3.3.1. Giải pháp về áp dụng pháp luật .......................................................... 64
3.3.2. Giải pháp về nâng cao trình độ chuyên môn, ý thức trách nhiệm,
đạo đức nghề nghiệp của người tiến hành tố tụng.............................. 65
3.3.3. Giải pháp về nâng cao hiệu quả phối hợp, kiểm tra, kiểm soát
giữa các cơ quan tiến hành tố tụng ..................................................... 67
KẾT LUẬN .................................................................................................... 68
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 71


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BLHS:

Bộ luật hình sự

BLTTHS:

việc xác định, kê biên tài sản đối với các đối tượng phạm tội trong các vụ án
về kinh tế, tham nhũng trong thời gian vừa qua gây khó khăn cho việc giải
quyết vụ án, thu hồi tài sản cho Nhà nước, gây thất thoát, lãng phí do tài sản
bị tẩu tán, bị đưa vào các cơ chế rửa tiền, hợp pháp hoá tài sản do phạm tội
mà có…). Việc lạm dụng, áp dụng sai các biện pháp cưỡng chế về tài sản
trong tố tụng hình sự dẫn đến việc vi phạm pháp luật nghiêm trọng, xâm
phạm các quyền tự do cá nhân của con người, xâm phạm hoạt động đúng
đắn của các cơ quan bảo vệ pháp luật, làm giảm sút lòng tin của Nhân dân
đối với Đảng và Nhà nước.

1


Bên cạnh đó, trên thực tế trong quá trình áp dụng các biện pháp cưỡng
chế về tài sản, đối chiếu, so sánh với các quy định của pháp luật hiện hành
vẫn còn tồn tại những vấn đề cần được nghiên cứu chuyên sâu, làm sáng tỏ về
mặt lý luận và nhận thức để sớm xây dựng và hoàn thiện các quy định về
cưỡng chế tài sản trong tố tụng hình sự, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thực tiễn
công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.
Trong thời gian tới đây, dự báo tình hình tội phạm nói chung và các tội
xâm phạm trật tự quản lý kinh tế tiếp tục phức tạp, phương thức hoạt động
phạm tội ngày càng tinh vi do thể chế kinh tế vẫn chưa thật sự hoàn thiện, do
sự gia tăng của các yếu tố nước ngoài trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế
sâu rộng, do sự lan toả của công nghệ thời đại 4.0... Từ phương diện pháp luật
tố tụng hình sự, sự thay đổi, bổ sung các quy định của pháp luật tố tụng hình
sự với BLTTHS năm 2015 vừa mới có hiệu lực pháp luật, đặc biệt là các quy
định liên quan đến thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân phạm
tội nên việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế về tài sản sẽ được áp dụng ngày
một nhiều hơn và phổ biến hơn nhưng cũng nhiều thách thức hơn để theo kịp
các đòi hỏi của thực tế.

pháp cưỡng chế nhằm bảo đảm cho việc tiến hành hoạt động điều tra, truy tố,
xét xử và thi hành án. Sách chuyên khảo của PGS.TS Trịnh Quốc Toản, Nhà
xuất bản Đại học Quốc gia năm 2015 về “Hình phạt và các biện pháp miễn
giảm hình phạt trong luật hình sự Việt Nam” cũng có những nghiên cứu sâu
sắc về các biện pháp tư pháp, trong đó phân tích, so sánh các vấn đề lý luận
về một số biện pháp tư pháp liên quan đến tài sản trong pháp luật Việt Nam
và pháp luật nước ngoài.
Tuy nhiên, có thể nhận thấy đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên
cứu độc lập ở cấp độ một luận văn thạc sĩ luật học về đề tài các biện pháp
cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình sự Việt Nam. Do vậy, đây có thể coi

3


là công trình nghiên cứu đầu tiên với nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần
được xem xét, phân tích, lý giải.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: qua việc làm rõ các vấn đề về mặt lý luận và
thực tiễn đối với các biện pháp cưỡng chế tài sản trong tố tụng hình sự, luận
văn đề xuất các giải pháp để hoàn thiện quy định liên quan đến biện pháp
cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình sự.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xây dựng khái niệm, xác định các đặc điểm các biện pháp cưỡng chế
về tài sản trong tố tụng hình sự và làm rõ những vấn đề lý luận có liên quan
đến các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình sự.
- Phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng các biện pháp cưỡng chế về tài
sản (gắn với thực tiễn áp dụng trong điều tra các vụ án về trật tự quản lý kinh
tế trên địa bàn thành phố Hải Phòng, giai đoạn 2013 - 2017).
- Đưa ra các đề xuất hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nâng cao
hiệu quả áp dụng các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình sự.


Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ
VỀ TÀI SẢN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
1.1. Khái niệm, đặc điểm các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong
tố tụng hình sự
1.1.1. Khái niệm các biện pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng
hình sự
Biện pháp cưỡng chế là thuật ngữ được sử dụng khá phổ biến trong các
quy định của pháp luật ở nhiều lĩnh vực khác nhau, như: cưỡng chế thực hiện
quyết định thu hồi đất (trong Luật đất đai), cưỡng chế thi hành án dân sự
(trong Luật thi hành án dân sự), cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi
phạm hành chính (trong Luật xử lý vi phạm hành chính)… Trong mỗi lĩnh
vực khác nhau, biện pháp cưỡng chế lại có những tính chất và đặc điểm riêng.
Biện pháp cưỡng chế gắn với chủ thể có thẩm quyền quy định và áp dụng là
Nhà nước, biện pháp cưỡng chế xuất phát từ sức mạnh cưỡng chế của Nhà
nước hay quyền lực của Nhà nước. Với quyền lực đặc biệt của mình, Nhà
nước có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế trong quản lý các lĩnh vực của
đời sống xã hội, áp đặt ý chí của mình lên các quan hệ xã hội, bảo đảm cho
các quan hệ xã hội vận hành theo đúng quỹ đạo, theo đúng ý chí của Nhà
nước. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học: Cưỡng chế là dùng
quyền lực nhà nước bắt phải tuân theo [36, tr. 380]. Khái niệm này đã nêu
được hai yếu tố quan trọng trong nội hàm của cưỡng chế: đó là yếu tố chủ thể
(Nhà nước, xuất phát từ sức mạnh của nhà nước, bảo đảm bằng quyền lực nhà
nước) và yếu tố mang tính bản chất của cưỡng chế, đó là buộc một chủ thể
khác phải tuân theo.

6




định; thứ hai, chỉ cơ quan, người có thẩm quyền mới được áp dụng biện pháp
cưỡng chế trên cơ sở những căn cứ nhất định do pháp luật tố tụng hình sự quy
định; thứ ba, biện pháp này chỉ được áp dụng đối với những người tham gia
tố tụng; thứ tư, việc áp dụng biện pháp cưỡng chế phải theo đúng trình tự, thủ
tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định. Quan điểm này cơ bản rất khoa
học, khái quát được các đặc điểm cơ bản của biện pháp cưỡng chế tố tụng, tuy
nhiên, chưa bao quát hết các yếu tố thuộc ngoại diên của khái niệm biện pháp
cưỡng chế, biện pháp cưỡng chế tố tụng, trong đó có biện pháp cưỡng chế về
tài sản, đối tượng áp dụng không chỉ có người tham gia tố tụng mà còn có thể
là những người khác liên quan đến vụ án hình sự.
Theo luật thực định, BLTTHS năm 2015 với cách đặt vấn đề tên chương
7 là “Biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế”, kết cấu chương này thành 2
mục: mục 1: biện pháp ngăn chặn, mục 2: biện pháp cưỡng chế. Như vậy, có
thể hiểu nhà làm luật cho rằng đây là hai nhóm biện pháp dù có quan hệ gần
gũi với nhau nhưng bản chất khác nhau, độc lập với nhau. Đây là quan điểm có
phần siêu hình khi như đã đề cập, biện pháp ngăn chặn thực chất là một bộ
phận của biện pháp cưỡng chế.
Chúng tôi cho rằng, “biện pháp cưỡng chế là phương thức thể hiện
quyền lực nhà nước do cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng theo trình tự,
thủ tục được pháp luật tố tụng hình sự quy định, tác động chủ yếu lên người
tham gia tố tụng, buộc họ phải thực hiện những nghĩa vụ nhất định nhằm bảo
đảm cho quá trình tiến hành hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án
được thuận lợi, toàn diện và hiệu quả”.
Nghiên cứu ở góc độ so sánh, phân loại các biện pháp cưỡng chế trong
tố tụng hình sự, có thể thấy các biện pháp cưỡng chế đa dạng về tính chất, nội
dụng, vai trò khác nhau. Theo khảo sát của tác giả Trần Quang Tiệp, Giáo
trình luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội

8

quả trong vụ án hình sự.

11


- Đặc điểm về đối tượng áp dụng: Biện pháp cưỡng chế về tài sản trong
tố tụng hình sự chủ yếu áp dụng đối với người bị buộc tội, ngoài ra còn có thể
áp dụng đối với các chủ thể khác có liên quan đến hành vi phạm tội. Xét đến
cùng, mục đích của biện pháp cưỡng chế tài sản là để bảo toàn tài sản khi thi
hành án phạt tiền hoặc thi hành phần dân sự về bồi thường thiệt hại, khắc
phục hậu quả trong vụ án hình sự. Do đó, chỉ những người nào có trách nhiệm
liên quan, những tài sản nào có thể sẽ được sử dụng để thực hiện thi hành
hình phạt tiền, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả của vụ án hình sự mới
là đối tượng phải chịu áp dụng của biện pháp cưỡng chế về tài sản. Những đối
tượng như: người làm chứng, người bị hại… không thể bị áp dụng các biện
pháp cưỡng chế về tài sản.
- Đặc điểm về chủ thể áp dụng: Quyền sở hữu tài sản là quyền, lợi ích
chính đáng, hợp pháp của mọi công dân được Hiến pháp quy định và bảo hộ.
Do đó, mọi quy định liên quan đến việc hạn chế quyền sở hữu tài sản của
công dân đều được Nhà nước quy định hết sức chặt chẽ để tránh việc lạm
quyền của các chủ thể tiến hành cũng như ảnh hưởng đến quyền và lợi ích
hợp pháp của công dân. Là một biện pháp cưỡng chế, khi áp dụng có thể ảnh
hưởng trực tiếp đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, nên các biện
pháp cưỡng chế về tài sản trong tố tụng hình chỉ được thực hiện bởi những
chủ thể nhất định... Thông qua các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố
tụng, Nhà nước tác động trực tiếp đến tài sản của những người bị buộc tội để
những tài sản này phải “tham gia” vào quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi
hành án đảm bảo hiệu quả, giải quyết triệt để các vụ án hình sự. Việc quy
định biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự đồng nghĩa với việc hạn chế
quyền sở hữu đối với tài sản của các đối tượng có liên quan. Việc quy định cụ

pháp cưỡng chế khác, biện pháp cưỡng chế về tài sản được áp dụng bởi các
thủ tục rất chặt chẽ, thể hiện sự khách quan, tôn trọng quyền và lợi ích hợp
pháp của công dân. Chỉ khi nào các biện pháp cưỡng chế về tài sản được thực

13


hiện theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ, đảm bảo sự khách quan thì khi đó
biện pháp cưỡng chế về tài sản mới đảm bảo được hiệu quả. Thủ tục áp dụng
các biện pháp cưỡng chế về tài sản được quy định chặt chẽ, một mặt tạo điều
kiện cho các chủ thể tiến hành tố tụng tiến hành thuận lợi, tránh sự tùy tiện,
gây thiệt hại đến lợi ích của người bị cưỡng chế, gây ảnh hưởng đến uy tín
Nhà nước, mặt khác nó còn tạo điều kiện cho chính những người bị cưỡng
chế có thể giám sát hoạt động của các chủ thể tiến hành tố tụng, chủ động bảo
vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
1.1.2.2. Sự giống nhau và khác nhau giữa biện pháp cưỡng chế về tài
sản với các biện pháp cưỡng chế khác của tố tụng hình sự và các biện pháp
khẩn cấp tạm thời của tố tụng dân sự
(i) Sự giống nhau và khác nhau giữa biện pháp cưỡng chế về tài sản
với các biện pháp cưỡng chế khác của tố tụng hình sự
- Về mục đích áp dụng
Các biện pháp cưỡng chế về tài sản và các biện pháp cưỡng chế khác
trong tố tụng hình sự đều hướng đến một mục đích chung đó là đảm bảo quá
trình điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự đạt được hiệu quả cao nhất,
đảm bảo sự nghiêm minh, tính công bằng của pháp luật. Tuy nhiên, tùy theo
từng giai đoạn giải quyết vụ án hình sự, mỗi một biện pháp cưỡng chế lại có
một vai trò và mục đích khác nhau. Nếu như biện pháp áp giải, dẫn giải được
sử dụng chủ yếu trong giai đoạn điều tra, xét xử nhằm đảm bảo cho việc
chứng minh tội phạm thì biện pháp cưỡng chế về tài sản lại phục vụ mục đích
xử lý vấn đề tài sản, mục đích đảm bảo bản án, quyết định có hiệu lực của

với biện pháp khẩn cấp tạm thời của tố tụng dân sự
Biện pháp khẩn cấp tạm thời là biện pháp tòa án quyết định áp dụng
trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách
của đương sự, bảo toàn tình trạng tài sản, bảo vệ bằng chứng hoặc bảo đảm
thi hành án. Các biện pháp khẩn cấp tạm thời vừa mang tính khẩn cấp, vừa

15


mang tính tạm thời. Tính khẩn cấp được thể hiện ở chỗ tòa án phải ra quyết
định áp dụng ngay và quyết định này được thực hiện ngay sau khi được tòa án
quyết định áp dụng. Tính tạm thời của biện pháp này được thể hiện ở chỗ,
quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời chưa phải là quyết định cuối
cùng về giải quyết vụ việc dân sự. Sau khi quyết định áp dụng biện pháp khẩn
cấp tạm thời, nếu lý do của việc áp dụng không còn nữa thì tòa án có thể hủy
bỏ quyết định này. Việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể gây
thiệt hại đến quyền, lợi ích của người bị áp dụng. Do đó để đảm bảo việc áp
dụng đúng đắn, tòa án phải xem xét thận trọng trước khi quyết định áp dụng
và phải thực hiện đúng các quy định của pháp luật.
- Về mục đích áp dụng
Biện pháp khẩn cấp tạm thời và biện pháp cưỡng chế về tài sản trong
tố tụng hình sự đều mang tính chất bắt buộc, yêu cầu các đối tượng có liên
quan nhất định phải thực hiện và được đảm bảo bằng sức mạnh của Nhà
nước. Tuy nhiên, hai biện pháp này lại có bản chất và mục đích hoàn toàn
khác nhau. Biện pháp khẩn cấp tạm thời có mục đích chính là phục vụ quá
trình giải quyết các vụ việc dân sự, còn biện pháp cưỡng chế về tài sản
trong tố tụng hình sự lại được sử dụng để phục vụ cho quá trình giải quyết
các vụ án hình sự.
- Về đối tượng tác động
Đối tượng tác động của biện pháp khẩn cấp tạm thời rất đa dạng, đó

án hình sự.
Thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy, sau khi
thực hiện các hành vi phạm tội, các đối tượng đều có tâm lý che giấu hành
vi, phương thức, thủ đoạn phạm tội và các chứng cứ có liên quan. Ở giai
đoạn điều tra, truy tố, xét xử, các bị can, bị cáo thường tìm mọi cách che

17


giấu, tẩu tán các tài sản liên quan đến hành vi phạm tội, một mặt nhằm gây
khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thu thập chứng cứ,
chứng minh hành vi phạm tội, mặt khác nhằm “bảo vệ” tài sản của mình
tránh bị tịch thu hay phải khắc phục hậu quả về mặt kinh tế do hành vi phạm
tội của mình gây ra. Trong giai đoạn thi hành án, khi bản án đã có hiệu lực
pháp luật của tòa án được thi hành, việc từ chối thực hiện các nghĩa vụ về tài
sản của những đối tượng bị kết án càng được thể hiện rõ nét hơn. Đặc biệt
đối với các trường hợp hình phạt tiền được quyết định là hình phạt bổ sung
thì đa phần việc thi hành sẽ gặp rất nhiều khó khăn do các đối tượng bị kết
án có tâm lý buông xuôi, phó mặc vì đã chịu một hình phạt chính nghiêm
khắc và nặng hơn. Điều này chúng ta thường hay gặp trong việc thi hành án
các vụ án kinh tế, tham nhũng lớn.
Do đó nếu không có sự chủ động trong việc xác định, cưỡng chế về tài
sản của người thực hiện hành vi phạm tội ngay từ giai đoạn điều tra thì sẽ gây
rất nhiều khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng có thể đảm bảo hiệu quả
cao nhất của hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, không
thể giải quyết được triệt để các nội dung của vụ án hình sự. Trong những năm
gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế - xã hội là sự bùng nổ về khoa học,
kỹ thuật, công nghệ thông tin. Việc mở và sử dụng tài khoản tại các tổ chức
tín dụng để giao dịch, thanh toán của mỗi cá nhân ngày càng trở nên phổ biến,
hình thức thanh toán điện tử đang dần thay thế cho hình thức thanh toán