I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

Lấ HU SOI

CáC BIệN PHáP NGĂN CHặN ĐốI VớI Bị CAN,
Bị CáO Là NGƯờI CHƯA THàNH NIÊN PHạM TộI
THEO LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT NAM
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)

LUN VN THC S LUT HC

H NI - 2015


I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

Lấ HU SOI

CáC BIệN PHáP NGĂN CHặN ĐốI VớI Bị CAN,
Bị CáO Là NGƯờI CHƯA THàNH NIÊN PHạM TộI
THEO LUậT Tố TụNG HìNH Sự VIệT NAM
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)
Chuyờn ngnh: Lut hỡnh s v t tng hỡnh s
Mó s: 60 38 01 04

LUN VN THC S LUT HC

Ngi hng dn khoa hc: TS. NGUYN C PHC


Khái niệm, đặc điểm ngƣời chƣa thành niên phạm tội và
quan điểm xử lý ngƣời chƣa thành niên phạm tội ......................... 9

1.1.1.

Khái niệm ngƣời chƣa thành niên phạm tội ........................................ 9

1.1.2.

Đặc điểm ngƣời chƣa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined.

1.1.3.

Quan điểm xử lý ngƣời chƣa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined

1.2.

Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của các biện pháp ngăn chặn

đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên phạm tộiError! Bookmark n
1.2.1.

Khái niệm các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là
ngƣời chƣa thành niên phạm tội ........ Error! Bookmark not defined.

1.2.2.

Đặc điểm các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là
ngƣời chƣa thành niên phạm tội ........ Error! Bookmark not defined.


ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK ............ Error! Bookmark not defined.
2.1.

Tình hình có liên quan đến áp dụng các biện pháp ngăn chặn
đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên phạm tội theo

quy định của Luật tố tụng hình sự trên địa bàn tỉnh Đắk LắkError! Bookmark
2.1.1.

Tình hình ngƣời chƣa thành niên vi phạm pháp luật trên phạm vi
toàn quốc ........................................... Error! Bookmark not defined.

2.1.2.

Tình hình bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên phạm tội trên
địa bàn tỉnh Đắk Lắk ......................... Error! Bookmark not defined.

2.2.

Thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can,
bị cáo là ngƣời chƣa thành niên phạm tội trên địa bàn tỉnh
Đắk Lắk ............................................ Error! Bookmark not defined.

2.2.1.

Thực trạng áp dụng biện pháp bắt ngƣờiError! Bookmark not defined.

2.2.2.

Thực trạng áp dụng biện pháp tạm giữError! Bookmark not defined.


Một số hạn chế tồn tại ....................... Error! Bookmark not defined.

2.3.3.

Nguyên nhân của hạn chế tồn tại ...... Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN CHƢƠNG 2................................ Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 3: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU
QUẢ ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN ĐỐI VỚI
BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN TRÊN
ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK ........... Error! Bookmark not defined.
3.1.

Phƣơng hƣớng nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp

ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niênError! Bookmark
3.1.1.

Phƣơng hƣớng hoàn thiện pháp luật về tố tụng hình sự liên quan
đến áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là
ngƣời chƣa thành niên phạm tội ........ Error! Bookmark not defined.

3.1.2.

Một số phƣơng hƣớng cụ thể ............ Error! Bookmark not defined.

3.2.

Giải pháp nâng cao hiệu áp dụng các biện pháp ngăn chặn


Trách nhiệm hình sự

TTHS:

Tố tụng hình sự

XHCN:

Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC CÁC BẢNG
Số hiệu bảng

Tên bảng

Trang

Bảng 2.1. Tổng hợp số bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành
niên phạm tội xâm phạm sở hữu trong năm
2010-2014 bị khởi tố, truy tố trên địa bàn tỉnh
Đắk Lắk

Error!
Bookmark
not
defined.

Bảng 2.2. Tổng hợp số bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành

của toàn xã hội, là sự nghiệp của mỗi quốc gia, dân tộc trên thế giới. Là quốc
gia thứ hai trên thế giới (sau Ga-na) và quốc gia đầu tiên ở Châu Á phê chuẩn
Công ƣớc quốc tế về quyền trẻ em năm 1989, Việt Nam đã và đang nỗ lực hết
mình trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ, theo tƣ tƣởng
của thời đại: “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai”. Tƣ tƣởng này đã trở thành
nguyên tắc hiến định trong Hiến pháp Nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo
dục; được tham gia vào các vấ n đề về trẻ em”; “Nghiêm cấm xâm hại, hành
hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác
vi phạm quyền trẻ em”. Đặc biệt, đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội,
trách nhiệm của nhà nƣớc, của xã hội lại càng phải đƣợc chú trọng hơn bao
giờ hết nhằm răn đe, xử lý và quan trọng là giáo dục họ trở thành những cá
nhân có ích cho xã hội.
Theo thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, trung bình mỗi năm có
khoảng 100.000 vụ án hình sự thì số ngƣời chƣa thành niên phạm tội chiếm gần
20%, số bị cáo là ngƣời chƣa thành niên bị tuyên phạt tù có thời hạn mỗi năm
chiếm từ 51 đến 56,7%; tỷ lệ tái phạm (phạm tội từ lần thứ hai trở lên) vẫn rất
cao, chiếm đến 44,8%. Tình hình tội phạm trong lứa tuổi vị thành niên ngày
càng gia tăng về số lƣợng và tính chất mức độ nguy hiểm, gây không ít khó
khăn cho cơ quan điều tra, xét xử khi thực hiện tố tụng, trong đó có việc áp
dụng các biện pháp ngăn chặn theo quy định của BLTTHS.
Là một tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên, trong thời gian qua, tình hình

1


thanh thiếu niên vi phạm pháp luật nói chung và phạm tội nói riêng trên địa bàn
tỉnh Đắk Lắk đang trở thành nỗi nhức nhối của xã hội, với số lƣợng ngày tăng, tổ
chức ngày càng nghiêm trọng, phức tạp. Theo số liệu thống kê của ngành chức
năng, trong năm 2010, đã xảy ra 254 vụ thanh thiếu niên vi phạm pháp luật, với

chung, các đề tài, bài viết chủ yếu phân tích trên phƣơng diện lý luận những
quy định của pháp luật về biện pháp ngăn chặn mang tính chung chung,
không đi sâu vào một nhóm đối tƣợng cụ thể nào hoặc tập trung vào những
vƣớng mắc tại địa phƣơng cụ thể. Đặc biệt, vấn đề áp dụng các lý luận về biện
pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên, thực tiễn tại
tỉnh Đắk Lắk thì chƣa có bất kỳ nghiên cứu nào đề cập đến.
Trƣớc thực trạng đó, việc nắm vững các quy định về các biện pháp
ngăn chặn trong BLTTHS, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến
hành tố tụng trên địa bàn tỉnh vận dụng tốt vào thực tiễn công tác, tránh
những vi phạm đáng tiếc xảy ra, đồng thời nâng cao đƣợc hiệu quả trong việc
ngăn chặn ngƣời chƣa thành niên phạm tội là yêu cầu tất yếu và cấp thiết.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, tác giả đã chọn đề tài “Các biện
pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên phạm tội
theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn
tỉnh Đắk Lắk” làm đề tài luận văn thạc sĩ.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Là một nội dung quan trọng trong luật tố tụng hình sự, các biện pháp
ngăn chặn đối với bị can, bị cáo luôn là đề tài thu hút đƣợc nhiều nhà quản lý,
các chuyên gia về pháp luật tố tụng quan tâm, nghiên cứu. Những năm gần
đây, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu về lĩnh vực này nhƣ sau:
- Về sách tham khảo, giáo trình:
+ Giáo trình “Chiến thuật điều tra hình sự” của Học viện Cảnh sát
nhân dân, Nhà xuất bản Công an nhân dân (1986);
+ Sách tham khảo “Những điều cần biết về bắt, giữ, khám xét” của
Phạm Quang Mỹ, Phạm Hữu Kỳ - Nhà xuất bản CAND (1983);

3


+ “Những điều cần biết về bắt người, tạm giữ, tạm giam... đúng pháp luật”

gặp không ít vƣớng mắc trong cả quy định pháp luật và áp dụng hình phạt này
đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội.
Do đó, vấn đề áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là
ngƣời chƣa thành niên theo quy định của BLTTHS cần đƣợc tiếp tục nghiên
cứu góp phần làm sáng tỏ những quy định đó qua thực tiễn trên địa bàn tỉnh
Đắk Lắk, nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và quá trình thực hiện, làm cơ
sở, kinh nghiệm áp dụng chung cho các địa phƣơng khác trong phạm vi toàn
quốc và phù hợp với các tiêu chuẩn về chính sách hình sự đối với ngƣời chƣa
thành niên của quốc tế trong giai đoạn hiện nay.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
- Phân tích các khái niệm liên quan và một số vấn đề lý luận, nội dung
của các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên
đƣợc quy định BLTTHS; làm rõ vai trò lý luận và ý nghĩa thực tiễn trong
việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với ngƣời chƣa thành niên phạm
tội và quá trình phát triển quy định pháp luật về các biện pháp ngăn chặn đối
với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên phạm tội theo quy định của luật
tố tụng hình sự.
- Đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can,
bị cáo là ngƣời chƣa thành niên theo quy định của BLTTHS trên địa bàn tỉnh
Đắk Lắk nhằm phát hiện những khó khăn, vƣớng mắc và thiếu sót trong quá
trình áp dụng của các cơ quan tiến hành tố tụng; từ đó đề xuất những giải
pháp góp phần nâng cao hiệu quả việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối
với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên tại địa phƣơng.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu làm rõ nhận thức chung về các biện pháp ngăn chặn và
việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa
thành niên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.
5




5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc ta về chính sách hình
sự của Nhà nƣớc đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội và về công tác đấu
tranh phòng chống các tội phạm do ngƣời chƣa thành niên phạm tội thực hiện.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở phƣơng pháp luận, Luận văn sử dụng các phƣơng pháp phân
tích, phƣơng pháp tổng hợp, phƣơng pháp so sánh, phƣơng pháp thống kê và
một số phƣơng pháp khác để tiếp cận, nghiên cứu những vấn đề thuộc nội
dung của đề tài.
Luận văn cũng kế thừa, tham khảo một số tài liệu, một số cuộc khảo
sát, các báo cáo liên quan đến lĩnh vực áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với
bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên, tham khảo ý kiến của các cán bộ làm
công tác nghiên cứu, đồng nghiệp hoạt động thực tiễn, tham khảo các tài liệu
về tố tụng hình sự.
6. Đóng góp về khoa học của đề tài
Luận văn đã hệ thống hóa một cách toàn diện về biện pháp ngăn chặn
bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên theo quy định của BLTTHS; tổng hợp,
đánh giá, tìm ra ƣu điểm, hạn chế, nguyên nhân tồn tại, thiếu sót cũng nhƣ các
kết quả đạt đƣợc trong quá trình áp dụng các biện pháp ngăn chặn bị can, bị
cáo là ngƣời chƣa thành niên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk; đồng thời đƣa ra
những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc áp dụng các biện pháp ngăn
chặn bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên theo quy định của BLTTHS.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần hệ thống hóa một cách đầy
đủ, toàn diện về mặt lý luận đối với vấn đề áp dụng các biện pháp ngăn chặn bị


8


Chương 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN ĐỐI VỚI
BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
1.1. Khái niệm, đặc điểm ngƣời chƣa thành niên phạm tội và quan
điểm xử lý ngƣời chƣa thành niên phạm tội
1.1.1. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội
Ngƣời chƣa thành niên phạm tội là một vấn đề phổ biến ở tất cả các
nƣớc trên thế giới bất kể nƣớc đó có thể chế chính trị nhƣ thế nào. Vấn đề
ngƣời chƣa thành niên phạm tội đang là mối lo ngại chung cho mọi xã hội và
toàn cầu. Song hiểu thế nào là ngƣời chƣa thành niên thì mỗi quốc gia lại có
một quan niệm khác nhau, điều đó phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế văn hóa - xã hội, dân trí, phong tục, tập quán của mỗi nƣớc.
Trƣớc hết cần hiểu thế nào là “ngƣời chƣa thành niên”? Mặc dù đã
đƣợc đề cập tới trong nhiều văn bản pháp luật quốc tế và văn bản pháp luật
của nhiều quốc gia, song ở mỗi văn kiện cũng tồn tại những tên gọi khác
nhau: ngƣời chƣa thành niên, trẻ vị thành niên và trẻ em. Pháp luật ở mỗi
quốc gia cũng có những tiêu chí cụ thể quy định về ngƣời chƣa thành niên
khác nhau. Tuy nhiên, đa số các quốc gia đều xác định ngƣời chƣa thành niên
dựa trên độ tuổi và sự phát triển về tâm sinh lý của ngƣời đó.
Điều kiện về độ tuổi: Theo pháp luật quốc tế, Công ƣớc quốc tế về
quyền trẻ em đƣợc Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989,
tại Điều 1 quy định nhƣ sau: "Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có
nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em
đó quy định tuổi thành niên sớm hơn" [26]. Nhƣ vậy độ tuổi của trẻ em đƣợc
pháp luật quốc tế quy định là "người dưới 18 tuổi" và là "người còn non nớt

9

thạc sỹ luật học, Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội.

11


12. Chủ tịch nƣớc (1946), Sắc lệnh số 13-SL ngày 24/01/1946 về tổ chức các
Tòa án và các ngạch Thẩm phán, Hà Nội.
13. Trần Văn Dũng (2006), “Về hiệu lực của biện pháp ngăn chặn cấm đi
khỏi nơi cƣ trú”, Tạp chí Tòa án, (22).
14. Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Các nghị quyết của Trung ương Đảng
1996 – 1999, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
15. Đảng cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
16. Đảng cộng sản Việt Nam (2002), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày
02/01/2002 của Bộ chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư
pháp trong thời gian tới, Hà Nội.
17. Đảng cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày
24/5/2005 của Bộ chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống
pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Hà Nội.
18. Đảng cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày
02/6/2005 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020,
Hà Nội.
19. Nguyễn Văn Điệp (2005), Các biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm
giam trong tố tụng hình sự Việt Nam. Thực trạng, nguyên nhân và giải
pháp”, Luận án Tiến sỹ, Hà Nội.
20. Trần Văn Độ (2011), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam: dùng
cho các trƣờng đại học, cao đẳng Luật, An ninh, Cảnh sát, Học viện tƣ
pháp, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
21. Nguyễn Sơn Hà (2014), “Hoàn thiện các quy định về biện pháp ngăn
chặn trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền của bị can, bị cáo đáp

33. Quốc hội (1959), Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hà Nội.
34. Quốc hội (1976), Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hà Nội.
35. Quốc hội (1980), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
Hà Nội.
36. Quốc hội (1985), Bộ luật Hình sự, Hà Nội.

13


37. Quốc hội (1988), Bộ luật Tố tụng hình sự, Hà Nội.
38. Quốc hội (1992), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
Hà Nội.
39. Quốc hội (2001), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
năm 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001), Hà Nội.
40. Quốc hội (2003), Bộ luật Tố tụng hình sự, Hà Nội.
41. Quốc hội (2005), Bộ luật Dân sự, Hà Nội.
42. Quốc hội (2009), Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm
2009), Hà Nội.
43. Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2013), Hà Nội.
44. Đặng Kim Sơn (2009), “Cần sớm sửa đổi bộ luật tố tụng hình sự về việc
áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội ”,
Tạp chí Kiểm sát, (23).
45. Phùng Văn Tài (2012), “Những vƣớng mắc trong việc áp dụng các biện
pháp ngăn chặn theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự và kiến nghị
sửa đổi, bổ sung”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, (8).
46. Trịnh Văn Thanh (2005), Tìm hiểu quá trình phát triển của pháp luật tố
tụng hình sự Việt Nam về những biện pháp ngăn chặn, Nxb Công an nhân
dân, Hà Nội.
47. Trịnh Việt Tiến (2005), “Về biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam ngƣời chƣa

Giáo Dục, Hà Nội.
Trang Web
60. />&p_ cateid= 751909&item_id=14954124&article_details=1
61. />
15