ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
ĐỖ THỊ HƯƠNG LIÊN
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
THÀNH PHỐ LẠNG SƠN TỪ NĂM 1925 ĐẾN NĂM 2012
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
THÁI NGUYÊN 2018
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
ĐỖ THỊ HƯƠNG LIÊN
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
THÀNH PHỐ LẠNG SƠN TỪ NĂM 1925 ĐẾN NĂM 2012
Ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM
Mã số: 9229013
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
Người hướng dẫn khoa học: 1. GS.TS Nguyễn Ngọc Cơ
2. PGS.TS Hà Thị Thu Thủy
THÁI NGUYÊN 2018
Thái Nguyên, ngày 14 tháng 10 năm 2018
Tác giả
Đỗ Thị Hương Liên
7
MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan
i
Lời cảm ơn
ii
Mục lục
iii
Danh mục các chữ viết tắt
iv
Danh mục các bảng
v
TCN
: Thủ công nghiệp
TNHH
: Trách nhiệm hữu hạn
UBHC
: Ủy ban hành chính
CHND : Cộng hòa Nhân dân
UBND : Ủy ban nhân dân
9
DANH MỤC CÁC BẢNG
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Lạng Sơn là một tỉnh nằm ở khu vực phía Bắc có đường biên giới tiếp giáp
với Trung Quốc, từ lâu đã được coi như cửa ngõ giao thương giữa nước ta với
Trung Quốc. Thành phố Lạng Sơn là đô thị tỉnh lỵ của tỉnh Lạng Sơn, tỉnh miền núi
Đông Bắc của tổ quốc, là một đô thị cửa khẩu có chức năng quan trọng trong kinh
tế đối ngoại.
Thành phố Lạng Sơn vùng đất đã trải qua thời kỳ Châu lỵ, Trấn lỵ và
đến năm 1925 được thành lập, trở thành thị xã tỉnh lỵ, là trung tâm kinh tế, chính
đắn của Đảng và nhà nước ta, đồng thời với việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp
phần cung cấp thêm tư liệu khoa học cho việc nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy
lịch sử địa phương cũng như góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa tốt
đẹp của nhân dân các dân tộc tỉnh Lạng Sơn.
Đến nay, cũng đã có khá nhiều nghiên cứu về quá trình đô thị hóa nói
chung của các tác giả ở trong và ngoài nước, với nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Tuy nhiên, lại chưa có nghiên cứu nào về quá trình hình thành, phát triển của
thành phố và quá trình đô thị hóa dưới góc độ lịch sử diễn ra tại một thành phố
của một tỉnh miền núi, nhất là lại diễn ra tại một tỉnh miền núi phía Bắc như
tỉnh Lạng Sơn. Chính vì vậy, tác giả đã chọn vấn đề: “Quá trình hình thành và
phát triển thành phố Lạng Sơn từ năm 1925 đến năm 2012” làm đề tài luận án
tiến sĩ của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
Mục đích nghiên cứu: Luận án sẽ tập trung vào các vấn đề
Khái quát quá trình hình thành của đô thị Lạng Sơn từ khởi thủy đến năm
1925 (năm thành lập thị xã Lạng Sơn) và quá trình phát triển của Lạng Sơn từ thị
xã lên thành phố (năm 2002), cùng chặng đường 10 năm xây dựng và phát triển
thành phố Lạng Sơn (20022012).
Phân tích những điều kiện lịch sử tác động đến sự phát triển của thị xã
Lạng Sơn và thành phố Lạng Sơn qua các giai đoạn lịch sử.
Phân tích sự thay đổi về diên cách (quy mô) thành phố Lạng Sơn qua các
thời kì, trong đó tập trung vào quy hoạch kiến trúc và cảnh quan môi trường;
đồng thời tập trung làm rõ các cơ chế, chính sách của bộ máy chính quyền đương
thời trong công tác quản lí đô thị.
Phác họa bức tranh về sinh hoạt đô thị được thể hiện qua các mặt như
dân cư đô thị, kinh tế đô thị, chính trị, văn hóa, xã hội của đô thị Lạng Sơn qua
gần một thế kỉ.
Trên cơ sở đó làm rõ những thế mạnh thúc đẩy sự phát triển của Lạng
một số nội dung phạm vi nghiên cứu có thể mở rộng ra địa bàn tỉnh để thấy
được sự liên quan mật thiết giữa thành phố Lạng Sơn với toàn tỉnh.
Về thời gian: Đề tài giới hạn chủ yếu trong thời gian từ năm 1925 đến
năm 2012. Trong đó, năm 1925 là năm chính quyền thực dân Pháp đã ra Nghị định
số 30431 về việc thành lập thị xã Lạng Sơn là trung tâm đô thị của tỉnh Lạng Sơn
(theo công điện của Chánh văn phòng Phó Thống sứ Bắc Kỳ về Nghị định thiết
lập Lạng Sơn Thất Khê thành thị xã ngày 23/9/1925. Năm 2012, thành phố Lạng
Sơn đã trải qua 10 năm xây dựng và phát triển kể từ khi được công nhận là thành
phố (giai đoạn 2002 – 2012). Việc lấy mốc năm 2012 có thể chưa thật sự chính
xác nhưng sẽ giúp NCS thuận lợi hơn khi khai thác nguồn tư liệu.
Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu để để có cái nhìn toàn diện, luận án
còn đề cập khái quát một số vấn đềcủa thành phố trong phạm vi thời gian và
không gian rộng hơn.
Phương pháp nghiên cứu: Để tiếp cận đề tài “Quá trình hình thành và
phát triển thành phố Lạng Sơn từ năm 1925 đến năm 2012” là một đề tài rộng, cần
nguồn tư liệu khá lớn, đa dạng bởi vậy phương pháp đầu tiên được sử dụng nghiên
cứu ở đây là khai thác triệt để những tư liệu gốc như các tài liệu tại Trung tâm Lưu
trữ Quốc gia I, III, Chi cục Văn thư Lưu trữ Lạng Sơn.
Phương pháp chủ đạo được sử dụng là phương pháp lịch sử và phương pháp
logic
Các phương pháp đa ngành, liên ngành: kết hợp giữa phương pháp lịch sử
với phương pháp điều tra xã hội học để xử lí các số liệu và thông tin liên quan.
Phương pháp khu vực học: Căn cứ vào thực tế khách quan của lịch sử và
điều kiện xã hội của địa phương để nghiên cứu.
Phương pháp điều tra khảo sát thực địa: Đối tượng chính của luận án là
tập trung nghiên cứu về thành phố Lạng Sơn nhưng việc nghiên cứu đặt trong
mối quan hệ với cả các huyện khác và cả tỉnh Lạng Sơn cũng là rất cần thiết, do
đây là một công việc hết sức quan trọng nên cần được tiến hành bằng các bảng
câu hỏi điều tra và phỏng vấn mà tác giả đưa ra.
4. Đóng góp của luận án
Để hoàn thiện luận án, tác giả đã sử dụng một số nguồn tư liệu liên quan
trực tiếp và gián tiếp đến đề tài như: tư liệu thành văn; tư liệu tranh ảnh, bản
đồ, hiện vật; tư liệu điền dã.
1.1.1. Tư liệu thành văn
Nguồn tư liệu là các văn kiện của các kì Đại hội Đảng, các nghị quyết,
quyết định của Chính phủ và các văn bản quy phạm pháp luật; báo cáo và nghị
quyết triển khai, tổng kết của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh
Lạng Sơn và của Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Lạng Sơn, Ủy ban hành
chính thị xã Lạng Sơn cùng một số các báo cáo, quyết định của chính phủ Pháp
thi hành trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn giai đoạn trước năm 1945. Ngoài ra còn có các
số liệu, báo cáo thống kê của chi cục thống kê và của các cơ quan, ban ngành của
Trung ương và địa phương có liên quan đến đề tài luận án.
Nguồn tư liệu là các công trình nghiên cứu của các tác giả ở trong và ngoài
nước, trong đó có các chuyên khảo đề cập đến vấn đề kinh tế, văn hóa của thành
phố Lạng Sơn; các kỷ yếu Hội thảo khoa học cùng các bài viết trên các tạp chí
chuyên ngành có liên quan đến đề tài luận án nghiên cứu.
Tư liệu lưu trữ
Nguồn tư liệu có liên quan trực tiếp đến đề tài được lưu giữ tại Trung
tâm Lưu trữ quốc gia. Trước tiên là Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, tập trung chủ
yếu ở ba phông tài liệu lưu trữ là Fonds de la residenee Superieure au tonkin (Phủ
Thống sứ Bắc Kỳ), Phủ Toàn quyền Đông Dương và Nha kinh lược Bắc kì.
Trong đó có nhiều tư liệu quan trọng về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã
hội, sự thay đổi địa giới hành chính của thành phố Lạng Sơn. Do đó có thể khai
thác chủ yếu ở một số dãy tài liệu sau: ở dãy tài liệu kí hiệu E (về tổ chức chính
quyền địa phương) có dãy tài liệu E2 (sự thay đổi địa giới hành chính với 68 hồ
sơ), trong đó có một số hồ sơ liên quan đến Lạng Sơn như hồ sơ 33306 có tiêu
đề “Modificcations dans lescirconsciptions administratius de la provice de
LangSon” (sửa đổi các đơn vị hành chính của tỉnh Lạng Sơn); hay tài liệu số
Ty thông tin Bắc Kạn số 83 (12/6/1950); Báo Hà Giang Ty thông tin Hà Giang
số 22, 28…; một số bản tin của Ty thông tin Thanh Hóa hay Ty thông tin Tuyên
Quang; Ty thông tin Thái Nguyên; Bản tin tin tức cơ quan của Quận chính
thành phố Hà Nội số 3 ngày 22/10/1954; hay Báo Cứu quốc Cơ quan tuyên
truyền kháng chiến của tổng bộ Việt Minh; báo Liên khu I; báo Ninh Thuận; Báo
Liên hiệp kháng chiến cơ quan tuyên truyền kháng chiến tỉnh hội Thanh Hóa; báo
Việt Minh độc lập cơ quan tuyên truyền của Việt Minh Cao Bằng Bắc Kạn
Lạng Sơn; báo Lạng Sơn…đã đăng tải nhiều thông tin về tình hình kinh tế, chính trị,
xã hội...của thành phố Lạng Sơn.
Các tạp chí chuyên ngành:
Trên các tạp chí chuyên ngành một số các bài viết có nội dung liên quan
đến đề tài luận án như “Một số nét về hoạt động của hệ thống ngân hàng trên
địa bàn tỉnh Lạng Sơn” (Tạp chí ngân hàng, số 62004); “Lạng Sơn với phát triển
kinh tế và hội nhập” (Tạp chí Đông Nam Á, số 12005), “Khu kinh tế cửa khẩu
Tân Thanh, chặng đường 10 năm phát triển” (Tạp chí Đông Nam Á, số 2 2007),
“Các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Việt Trung” (Tạp chí Cộng Sản, số 42007)
…
1.1.2. Tư liệu tranh ảnh, bản đồ, hiện vật
Bao gồm tranh ảnh và bản đồ cũng là nguồn tư liệu hết sức quan trọng và
cần thiết cho tác giả luận án. Các tư liệu tranh ảnh, bản đồ hiện vật được khai
thác chủ yếu tại Bảo tàng thành phố Lạng Sơn và Thư viện tỉnh Lạng Sơn, với các
danh mục ảnh về con người, về phong tục tập quán, hệ thống các chợ ở Lạng Sơn,
về diện mạo thành phố Lạng Sơn… Ngoài ra còn có các nguồn ảnh tư liệu về lịch
sử, kinh tế, văn hóa, xã hội…của thành phố đăng tải trên các trang Web của Trung
ương, địa phương…
1.1.3. Tư liệu điền dã
Tác giả luận án đã trực tiếp điền dã, thu thập tư liệu tại nhiều nơi ở cả
thành phố và các huyện trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Bao gồm khảo sát tại hệ
chương chính, trong đó có những vấn đề chung về đô thị, đánh giá thực trạng
mạng lưới đô thị, định hướng chiến lược phát triển đô thị của Việt Nam trong
bối cảnh đô thị hóa trên thế giới. Công trình này đưa ra cách tiếp cận mới về đô
thị và đô thị hóa. Thứ hai là công trình “Đô thị hóa tại Việt Nam và Đông Nam Á”
(xuất bản năm 1995) của Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á, đã đề cập đến tình
hình và xu thế đô thị hóa tại Việt Nam cũng như các nước Đông Nam Á; nhu cầu
quản lí đô thị, bảo vệ môi trường, tình trạng tăng dân số cơ học, các kinh nghiệm
phát triển đô thị ở các nước Đông Nam Á; về vấn đề môi trường nhân văn, môi
trường văn hóa trong quá trình đô thị hóa cũng như tiến trình đô thị hóa trong lịch
sử, đồng thời giới thiệu một số đô thị cổ ở nước ta cũng như trên thế giới [111].
Năm 1998, công trình nghiên cứu “Đô thị hóa và chính sách phát triển đô thị
trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam” của các tác giả Trần Ngọc Hiên,
Trần Văn Chử [51]. Cuốn sách đã đề cập đến những lí thuyết chung về đô thị.
Trong đó con người được đặt vào vị trí trung tâm, đồng thời đánh giá những tác
động của công cuộc công nghiệp thóa hiện đại hóa tới quá trình đô thị và đô thị
hóa; của các chính sách tác động đến sự phát triển đô thị ở nước ta.
Bước sang những năm đầu thế kỉ XXI, khi vấn đề công nghiệp hóa hiện
đại hóa, toàn cầu hóa là xu thế tất yếu của nhân loại, vấn đề đô thị và tác động
của đô thị hóa càng được các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt với nhiều cách
tiếp cận khác nhau trên các lĩnh vực văn hóa học, kinh tế học, xã hội học, nhân
học, sử học…
Năm 2000, cuốn “Đô thị Việt Nam dưới thời Nguyễn” của các tác giả
Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang, Nguyễn Văn Đăng được xuất bản [60]. Với vai trò
là một trung tâm đầu não chính trị, tốc độ đô thị hóa của Hà Nội dưới thời Pháp
thuộc được chuyển biến nhanh chóng hơn so với các thế kỉ trước, cả về diện
mạo và quy hoạch đô thị. Quá trình đô thị hóa đã đem lại những chuyển biến về
kinh tế, văn hóa, giáo dục, hệ thống giao thông đô thị…
Năm 2002, hai tác giả là Tôn Nữ Quỳnh Trân, Nguyễn Thế Nghĩa (đồng
là điểm sau đây: đô thị luôn luôn là nơi xuất hiện rất nhiều chuẩn mực hết sức
cụ thể quy định cả về không gian vật lí lẫn về quy cách sinh hoạt, với số lượng
nhiều hơn và phức tạp hơn nhiều so với làng xã ở nông thôn. Hay tác giả
Nguyễn Sĩ Quế với cuốn “Lịch sử đô thị” (xuất bản năm 2012), đề cập đến công
tác quy hoạch đô thị của một số nước trên thế giới cũng như các đô thị tiêu biểu
thời kì cổ đại, phong kiến, cận đại và một phần đô thị hiện đại Việt Nam. Là cơ
sở khoa học trong việc phục vụ nghiên cứu định hướng quy hoạch các đô thị
mới, cũng như tôn tạo và phục hồi các di sản của đô thị cũ [ ; ].
Năm 2013, tác giả Đăng Trường với “Đô thị thương cảng Phố Hiến”
[112]. Nội dung chính được đề cập đến là thế kỉ XVIIXVIII, là thời kì hưng
khởi của đô thị cổ Việt Nam, nhiều đô thị xuất hiện và đạt được những thành
tựu đáng kể, hàng loạt các đô thị trở lên nổi tiếng trong đó có Phố Hiến, là một
đô thị thương cảng phát triển rực rỡ, một trung tâm đô hội rất nhiều ngành, mang
diện mạo một đô thị kinh tế, một tập hợp chợ, các thương điếm phương Tây.
Năm 2014, tác giả Đỗ Bang (chủ biên), thuộc Hội khoa học Lịch sử tỉnh
Thừa Thiên Huế đã cho ra đời cuốn sách “Đô thị Thừa Thiên Huế, tiến trình phát
triển và những giải pháp quy hoạch” [16]. Cuốn sách tập hợp các bài viết của
các tác giả khu vực miền Trung và Thừa Thiên Huế, nghiên cứu chủ yếu về tiến
trình phát triển đô thị qua các giai đoạn lịch sử, đúc kết bài học kinh nghiệm đưa
giải pháp quy hoạch thành thành phố loại I trực thuộc trung ương.
Năm 2015, tác giả Phan Xuân Biên (chủ biên) với “ Xây dựng văn hóa đô
thị trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Hồ Chí Minh ” [20]. Nội dung chủ yếu
đề cập đến vấn đề đô thị hóa tác động mạnh đến kinh tế, văn hóa, xã hội, đời
sống vật chất và tinh thần của nhân dân…ở Thành phố Hồ Chí Minh và những
hệ quả, mà đặc biệt là sự tác động đến nền văn hóa đô thị hiện nay.
Năm 2016, tác giả Nguyễn Văn Kim trong “Vân Đồn, thương cảng quốc
tế của Việt Nam”. Đây là công trình xuất bản dựa trên kết quả nghiên cứu của
Đề tài khoa học trọng điểm, Đại học Quốc gia Hà Nội. Công trình không chỉ làm
đưa ra kết quả nghiên cứu về những chuyển biến trong văn hóa đô thị, đó là một
cảnh quan hoàn toàn mới đang bao quanh các thành phố lớn ở Đông Nam Á, theo
tác giả thì toàn cầu hóa Đông Nam Á đang phát triển. Được xây dựng lên từ đất
nông nghiệp và làng mạc là những công trình xây dựng mới, bao gồm các khu đô
thị mới rộng lớn và những khu nhà ở biệt lập bên cạnh những trung tâm mua sắm
là những siêu thị bán lẻ và siêu thị ngoại ô mới xây, tất cả đều lớn về số lượng
và quy mô. Thành phố Hồ Chí Minh là một điển hình của sự biến đổi này. Tác
giả cũng khẳng định đô thị hóa tạo cho Hà Nội một diện mạo mới, mở rộng ra
các vùng ven đô theo cả chiều rộng và cao với những khu đô thị, khách sạn…Với
những khu đô thị mới như Bắc An Khánh, Nhà Bè, New City, Ciputra, Phú Mỹ
Hưng…
Lisa Drummond (2008) trong “Đô thị hóa ngoại ô thành phố Hồ Chí Minh”
đã nghiên cứu quá trình đô thị hóa ngoại ô thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có
những biến đổi một cách sâu sắc trên tất cả các lĩnh vực. Song song với những
tác động tích cực của đô thị hóa như tăng trưởng kinh tế, đời sống văn hóa, vật
chất và tinh thần của người dân được nâng cao thì còn tồn tại nhiều mặt trái như
chênh lệch giàu nghèo, ô nhiễm môi trường ….
Các bài viết, hội thảo, luận văn, luận án
Trong những năm trở lại đây từ nhận thức đúng đắn để có thể phát huy
những tác động tích cực và hạn chế những hệ lụy do đô thị hóa gây ra, các nhà
khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau đã nghiên cứu để đưa ra những khái
niệm mới, mô hình mới cho sự phát triển đô thị hóa bền vững. Ngoài các công
trình kể trên còn có một số bài viết hay một số đề tài của các tác giả được đăng
trên các tạp chí hay các kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế và trong nước. Có thể
kể đến bài viết của tác giả Đào Thế Tuấn với “ Đô thị hóa và đô thị hóa ven đô ở
Hà Nội” trong “Phát triển bền vững thủ đô Hà Nội văn hiến, anh hùng, vì hòa bình”.
Tác giả Lê Quang Hậu với bài “Vài nét về quá trình đô thị hóa ở Sài Gòn thời kì
19541975”, trong cuốn “Phát triển đô thị bền vững” (xuất bản năm 2002), đã đề
Nội thời Pháp thuộc (18851945)” của tác giảNguyễn Hồng Chi (2010), đã nêu
được quá trình đô thị hóa ở Hà Nội trong gần 2 thế kỉ và sự chuyển biến quan
trọng từ một đô thị truyền thống phương Đông sang đô thị hiện đại kiểu phương
Tây. Luận văn “Quá trình đô thị hóa ở Thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình
Dương (19972012)” (2014) của tác giả Dương Ngọc Hải đã tái hiện một cách
khách quan quá trình đô thị hóa ở thành phố Thủ Dầu Một, những yếu tố tác
động, ưu và nhược điểm trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Thủ Dầu Một.
Bên cạnh những luận văn được bảo vệ thành công cũng có nhiều luận án
tiến sĩ trên một số lĩnh vực nghiên cứu về đô thị hóa. Có thể kể đến như:
Luận án của tác giả Nguyễn Th ừa H ỷ với đề tài “ Thăng Long Hà
Nội thế k ỉ XVIIXVIIIXIX ” (1983), đây là bản luận án đi sâu nghiên cứu về
kinh tế, xã hội của Thăng Long Hà Nội trong 3 th ế k ỉ trên phươ ng diện
thành thị trung đại Việt Nam. Tác giả còn so sánh, đố i chiếu cấu trúc và sự
phát triển c ủa Thăng Long Hà Nội với một số thành thị khác trên thế giới,
chủ yếu là các thành thị trung đạ i Tây Âu.
Có thể nói từ đầu thế kỉ XXI là thời kì nở rộ của các nghiên cứu về đô thị,
điều đặc biệt là những nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở nghiên cứu các đô
thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh mà hàng loạt các đô thị khác cũng
được nghiên cứu. Năm 2000, tác giả Nguyễn Quang Hồng với đề tài “ Thành phố
Vinh, quá trình hình thành và phát triển, từ năm 1908 đến trước cách mạng tháng
Tám 1945” [54]. Luận án đã chỉ ra sự phát triển của các trung tâm đô thị Vinh, Bến
Thủy, Trường Thi và sự ra đời của thành phố Vinh Bến Thủy, cùng với việc khái
quát các đặc điểm phát triển của thành phố Vinh trong hai hình thái tổ chức xã hội
từ năm 1804 đến trước cách mạng tháng Tám năm 1945. Tác giả Phạm Thị Tuyết
(2011), đã bảo vệ thành công luận án “Đô thị Hải Dương thời kì thuộc địa (1886
1945)” [115] với nội dung chủ yếu làm rõ Hải Dương từ một đô thị cổ phong kiến
thành đô thị thuộc địa trên tất cả các phương diện cùng quá trình nâng cấp lên thành
phố.
Copyright: Tài liệu đại học ©