ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ LIỄU

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2019
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ LIỄU

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT
THỊ XÃ ĐÔNG TRIỀU TỈNH QUẢNG NINH

Ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 8229013

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ


Cuối cùng tôi xin cám ơn Ban giám hiệu trường THPT Trần Nhân Tông,
trường THPT Trần Hưng Đạo và đặc biệt là trường THPT Hoàng Hoa Thám ở
thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh đã tạo điều kiện để tôi thăm dò, tìm hiểu,
dạy thực nghiệm về việc sử dụng di tích trong dạy học tại trường.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 17 tháng 9 năm 2015
Người thực hiện

Đoàn Thị Liễu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT ..................................................................iv
DANH MỤC CÁC BẢNG ..................................................................................v
DANH MỤC CÁC HÌNH ..................................................................................vi
MỞ ĐẦU.............................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ..............................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề...............................................................................2
3. Mục đích và phạm vi, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu ......................10
4. Giả thuyết khoa học .......................................................................................12
5. Ý nghĩa của đề tài ..........................................................................................12
6. Bố cục của đề tài............................................................................................12
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG

2.2.4. Tổ chức dạy bài lịch sử địa phương ........................................................69
Tiểu kết chương 2 ..............................................................................................73
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.......................................................74
3.1. Mục đích, nguyên tắc, phương pháp thực nghiệm .....................................74
3.2. Nội dung thực nghiệm ................................................................................75
3.3. Kết quả thực nghiệm...................................................................................77
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm....................................................................85
Tiểu kết chương 3 ..............................................................................................87
KẾT LUẬN.......................................................................................................88
TÀI LIỆU THAM KHẢO...............................................................................91
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Giải thích

BVMT

Bảo vệ môi trường

TNKQ

Trắc nghệm khách quan


Lịch sử dân tộc

NXB

Nhà xuất bản

SGK

Sách giáo khoa

SL

Số lượng

THPT

Trung học phổ thông

TN, ĐC

Thực nghiệm, đối chứng

DHLSDT

Dạy học lịch sử dân tộc

LSVN

Lịch sử Việt Nam


http://lrc.tnu.edu.vn


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1.

Biểu đồ mức độ khai thác và sử dụng DTLSVH Quảng Ninh
vào bài giảng .................................................................................28

Hình 1.2.

Biểu đồ về hình thức dạy học mà GV áp dụng khi sử dụng
DTLSVH địa phương vào dạy học ...............................................29

Hình 1.3.

Biểu đồ thể hiện những khó khăn của GV khi DHLSDT có
sử dụng DTLS - VHĐP.................................................................30

Hình 1.4.

Biểu đồ về lí do nên sử dụng DT LS - VHĐP vào giảng dạy
LSDT ...................................................................................... 31

Hình 1.5.
31

Biểu đồ về mục đích GV SDDTLS - VHDT vào bài giảng LSVN .....

Hình 1.6.

http://lrc.tnu.edu.vn


Hình 1.16. Biểu đồ ý kiến HS về sự khác biệt giữa học lịch sử trực tiếp
tại di tích với học trên lớp .............................................................38
Hình 1.17. Biểu đồ về mức độ cần thiết SD DTLS - VHĐP khi dạy LSDT
.........39
Hình 1.18. Biểu đồ thể hiện mức độ hứng thú của HS với hoạt động
trải nghiệm........................................................................... .39
Hình 1.19. Biểu đồ thể hiện những kĩ thuật dạy học GV sử dụng trong
giờ dạy lịch sử ở các DTLS -VH ..................................................40
Hình 1.20. Biểu đồ thể hiện mong muốn của HS đối với GV trong giờ
dạy sử ............................................................................................41
Hình 1.21. Biểu đồ thể hiện những việc HS cần làm để giữ gìn và phát
huy giá trị của các DTLSVH của quê hương, đất nước,
nhân loại .......................................................................................41
Hình 3.1.

Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra TNKQ cặp TN và ĐC ...........82

Hình 3.2.

Biểu đồ kết quả bài kiểm tra TNKQ của cặp TN và ĐC ..............83

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


MỞ ĐẦU


http://lrc.tnu.edu.vn


Muốn làm được như vậy, đòi hỏi các nhà giáo dục phải đổi mới nội dung
vàphương pháp giảng dạy, sao cho mỗi nội dung lịch sử nó trở nên sinh động,
không còn khô khan, giúp học sinh dễ học, dễ nhớ.
Là người sinh ra và lớn lên tại quê hương Quảng Ninh yêu dấu, với
những giá trị lịch sử - văn hóa lâu đời, những cảnh đẹp thiên nhiên cùng nhiều
chiến công hiển hách của cha ông trong công cuộc dựng nước và giữ nước. Là
một giáo viên lịch sử, tôi muốn khai thác những di tích lịch sử - văn hóa ở
Quảng Ninh vào giảng dạy bộ môn, để thông qua đó giáo dục học sinh về
truyền thống yêu nước, lòng tự hào về quê hương đất mỏ.
Hiện nay, có một cách tiếp cận lịch sử dân tộc nói chung và lịch sử địa
phương nói riêng đó là học lịch sử thông qua di tích lịch sử - văn hóa. Mỗi hoạt
động trải nghiệm học tập đến các di tích lịch sử học sinh thấy rất hào hứng, dễ
học, dễ nhớ. Đặc biệt hiện nay tài liệu phục vụ cho việc giảng dạy, học tập lịch
sử địa phương không nhiều, vì vậy việc sử dụng di tích lịch sử trong dạy học
lịch sử địa phương cũng là một cách giúp các em lĩnh hội các tri thức lịch sử,
qua đó thấy được mối liên hệ mật thiết giữa lịch sử - văn hóa địa phương với
lịch sử văn hóa dân tộc.
Nhận thấy vai trò quan trọng của các di tích lịch sử trong dạy học lịch sử
dân tộc, tôi đã lựa chọn đề tài: “Sử dụng di tích lịch sử - văn hóa địa phương
trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT thị xã Đông Triều tỉnh
Quảng Ninh” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Di tích lịch sử - văn hóa là tài sản quý báu của mỗi quốc gia dân tộc, di
tích nó như tiếng nói của quá khứ vọng về, là bức tranh chân thực nhất giúp
chúng ta ở hiện tại hiểu được phần nào về quá khứ. Chúng ta chỉ có thể yêu, trân
trọng và gìn giữ, bảo vệ di tích nếu như chúng ta hiểu được về di tích cũng như

những tác phẩm viết về phương pháp, lí luận dạy học, các tài liệu về di tích lịch
sử
- văn hóa địa phương và cách thức sử dụng di tích lịch sử - văn hóa nói chung và
di
tích lịch sử - văn hóa địa phương nói riêng trong dạy học lịch sử Việt
Nam.
2.1. Tài liệu của các tác giả nước ngoài
Phần lớn các Hiến chương, công ước quốc tế, các học giả nước ngoài khi
nghiên cứu về di tích lịch sử - văn hóa đều khẳng định vai trò to lớn của cácdi
tích trong nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng học sinh, đặc biệt là giáo dục truyền
thống và lòng yêu nước. Trong đó, cũng đề cập rất nhiều về việc làm sao để sử
dụng hợp lí các di tích trong dạy học lịch sử dân tộc.
Trong “Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và Di chỉ,
Hiến chương Venice”,tại Đại hội Quốc tế lần thứ hai các Kiến trúc sư và các Kỹ
thuật gia chuyên về các Di tích lịch sử, họp ở Venice từ ngày 25 đến ngày 31
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


tháng 5 năm 1964,được ICOMOS chấp nhận năm 1965 đã thông qua được khái
niệm về di tích lịch sử, di chỉ lịch sử, đề ra cách thức, biện pháp để bảo toàn và

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


trùng tu di tích, lí giải được mục đích trùng tu di tích, di chỉ lịch sử. Trong Hiến
chương đã nêu di tích lịch sử thấm đượm một thông điệp từ thời quá khứ, nó



Trong cuốn “Lịch sử là gì”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1981, M.A.
Erôphêep đã nhấn mạnh tổ chức bài học nội khóa tại thực địa dưới hình thức
diễn đạt lại sự kiện đã xảy ra, giúp cho học sinh “trực quan sinh động” quá
khứ, mang nhiều yếu tố của việc thí nghiệm khoa học, tái hiện lại quá khứ,
phương pháp này được nhiều nhà sư phạm nước ngoài tiến hành có kết quả.
Trong tác phẩm: “Phát triển tư duy học sinh trong dạy học lịch sử ”, Nxb
Giáo dục, Hà Nội, 1982, I.la.Lecne đã nêu rằng trong dạy học có sử dụng đồ
dùng trực quan sẽ là cơ sở diễn ra sự tái hiện tri thức và phương pháp hoạt
động. Đồ dùng trực quan sẽ thu hút sự chú ý của học sinh, giúp nâng cao chất
lượng của giờ học.
Tác giả Guy Palmade, trong cuốn “Các phương pháp sư phạm ”, Nxb
Thế giới, Hà Nội năm 1999, đã nhấn mạnh, dạy học phải bắt đầu từ trực quan
nhằm tạo ra biểu tượng bền vững trong óc trẻ.
Qua tài liệu nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, tôi rút ra một số kết
luận sau: Hầu hết các tác giả đều cho rằng đồ dùng trực quan nói riêng, di tích
lịch sử
- văn hóa nói chung có ý nghĩa rất quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường
phổ thông. Nếu như chúng ta biết khai thác và sử dụng hợp lí nguồn tài liệu này
khi giảng dạy lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông không chỉ giúp củng cố,
khắc sâu kiến thức cho học sinh mà còn bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và phát
huy được năng lực nhận thức, tư duy độc lập, sáng tạo của học trò. Những tài
liệu tham khảo này đã cung cấp cho tôi những kinh nghiệm quý báu trong quá
trình dạy học, cũng như trong quá trình thực hiện nhiệm vụ luận văn thạc sĩ.
2.2. Tài liệu của các tác giả trong nước
Tại Việt Nam, cũng có nhiều tác giả nghiên cứu sâu về việc sử dụng đồ
dùng trực quan nói chung, các phương pháp sử dụng di tích lịch sử - văn hóa
địa phương nói riêng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT.


sử, văn hóa. Di tích lịch sử - văn hóa được coi là nguồn tư liệu gốc, bảo vệ và
phát huy giá trị của nguồn tư liệu này là góp phần to lớn vào việc bảo tồn các
giá trị lịch sử, giá trị văn hóa truyền thống, nó cũng thể hiện sự trân trọng với
quá khứ, qua đó rút ra được bài học lịch sử cho hiện tại và định hướng cho
tương lai.
Trong tác phẩm của tác giả Trần Viết Thụ (2001), “Đại cương về phương
pháp dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông”, ông cho rằng để bồi
dưỡng phương pháp tư duy lịch sử không phải là từ khái niệm, định nghĩa hay
phạm trù, công thức mà cần phải dựa vào lịch sử cụ thể, tài liệu cụ thể. Như
vậy, một lần nữa ta lại thấy được giá trị của nguồn sử liệu gốc đó chính là các di
tích lịch sử - văn hóa.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


Trong cuốn “Dạy học lịch sử địa phương ở Việt Bắc và Tây Bắc”, Nxb
Giáo dục Việt Nam, của tác giả Đỗ Hồng Thái (2010), tác giả đã khẳng định
lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc có mối quan hệ biện chứng không thể tách
rời. Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành nên lịch sử dân tộc, trên cơ sở
khái quát, tổng hợp lịch sử địa phương ở mức độ cao đã góp phần hình thành
lịch sử dân tộc. Khi dạy các bài nội khóa về lịch sử Việt Nam, nếu như giáo
viên sử dụng nội dung lịch sử địa phương có liên quan đến bài nội khóa sẽ có
tác dụng rất lớn trong việc tạo biểu tượng lịch sử, hiểu sâu sắc các sự kiện, hiện
tượng, bài học lịch sử.
Cuốn “Tài liệu dạy học tích hợp liên môn theo định hướng phát triển
năng lực học sinh trong trường THPT. Môn Lịch sử”, của Sở Giáo dục và Đào
tạo Quảng Ninh (2015), đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tư liệu dạy học trong
hoạt động nhận thức của học sinh và phát huy vai trò của giáo viên trong việc tổ
chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học tập của học sinh.

(chủ biên) (2011), trong cuốn “Lịch sử địa phương tỉnh Quảng Ninh”(sách
dùng trong trường THPT), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội đã giới thiệu khái
quát các thời kì lịch sử và một số di tích, danh thắng tiêu biểu của tỉnh Quảng
Ninh. Cuốn sách nhằm cung cấp tài liệu cho việc dạy và học lịch sử ở trường
THPT trên địa bàn Quảng Ninh hiện nay.
Trên lĩnh vực báo chí, các bài nghiên cứu, trong các văn bản pháp luật có
thể kể đến như: “Luật di sản văn hóa”, của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam (2001), Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội đã khẳng định: “di sản
văn hoá Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là
một bộ phận của di sản văn hoá nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp
dựng nước và giữ nước của nhân dân ta. Di sản văn hoá quy định tại Luật này
bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh
thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ
này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [41, tr1];
Theo tác giả Hoàng Thanh Hải (2010), “Tạp chí Giáo dục ” số 239, kì 1, di tích
lịch sử - văn hóa là nguồn sử liệu sống động, phong phú, chân xác và là phương
tiện dạy học có hiệu quả. Cũng theo tác giả Hoàng Thanh Hải (2013), trong bài
viết “Giáo dục ý thức tôn trọng, bảo vệ và phát huy giá trị các di sản văn hóa
cho học sinh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


phổ thông qua môn Lịch sử”, Tạp chí Giáo dục, (số 308), đã chỉ ra rằng cho học
sinh học tập tại di sản văn hóa, tiếp cận với các nguồn sử liệu gốc, giúp các em
hình thành những biểu tượng lịch sử cụ thể, chính xác, làm cơ sở đểxây dựng
các khái niệm lịch sử; Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng - Tỉnh ủy Quảng Ninh, có
bài “Tìm hiểu chiến khu Trần Hưng Đạo”, Nxb Quảng Ninh, 1988, đã khái
quát những nét cơ bản về chiến khu một thời của vùng Đông Bắc, qua đó giúp

dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT thị xã Đông Triều tỉnh Quảng Ninh”.
Các tác giả mới chỉ đề cập đến việc dạy học nói chung, còn trên một phạm vi cụ
thể ở đây là “sử dụng di tích lịch sử - văn hóa địa phương trong dạy học lịch sử
Việt Nam ở trường THPT thị xã Đông Triều tỉnh Quảng Ninh” thì cần có sự
quan tâm nghiên cứu kịp thời. Điều này cho thấy nét mới và tính cấp thiết của
đề tài. Đây chỉ là một đóng góp nhỏ của cá nhân tôi đối với một vấn đề lịch sử
không cũ, không mới nhưng có ý nghĩa về thực tiễn, khoa học lịch sử.
3. Mục đích và phạm vi, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng di tích lịch sử - văn hóa địa
phương đối với giảng dạy lịch sử dân tộc. Đề tài tập trung đi sâu nghiên cứu về
những di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu ở Quảng Ninh có thể sử dụng trong dạy
học lịch sử Việt Nam tại các trường THPT ở thị xã Đông Triều. Từ đó đề xuất
một số hình thức, phương pháp sử dụng hợp lí, hiệu quả các di tích lịch sử - văn
hóa.Sử dụng các di tích lịch sử - văn hóa địa phương đối với giảng dạy lịch sử
dân tộc nhằm tạo ra sự hấp dẫn đối với môn học, học sinh thấy hứng thú trong
quá trình học tập, tạo điều kiện để học sinh phát triển tư duy độc lập sáng tạo,
giáo dục tư tưởng, đạo đức cho học sinh. Cung cấp cho giáo viên và học sinh
những kiến thức sâu rộng hơn về các di tích, cũng như những giá trị của nó,
giáo dục học sinh ý thức bảo vệ, giữ gìn các di tích.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu việc sử dụng các di tích lịch sử
- văn hóa ở tỉnh Quảng Ninh trong dạy học lịch sử Việt Nam tại trường THPT ở
thị xã Đông Triều. Điều tra thực tế,đề ra biện pháp sử dụng di tích lịch sử - văn
hóa, tiến hành dạy thực nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường THPT
Hoàng Hoa Thám ở thị xã Đông Triều - Quảng Ninh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn




4. Giả thuyết khoa học
Hiệu quả dạy và học sẽ được nâng cao thông qua việc giáo viên sử dụng
hợp lí các di tích lịch sử - văn hóa tỉnh Quảng Ninh trong dạy học lịch sử Việt
Nam ở trường THPT thị xã Đông Triều nói riêng và trên toàn tỉnh nói chung.
Qua đó, khiến học sinh thấy hứng thú học tập bộ môn, phát huy năng lực tư
duy độc lập, sáng tạo của người học, giáo dục ý thức bảo vệ, giữ gìn di tích
lịch sử - văn hóa.
5. Ý nghĩa của đề tài
Ý nghĩa khoa học: giúp giáo viên và học sinh có thêm cơ sở lí luận, thực
tiễn trong việc sử dụng hiệu quả các di tích lịch sử trong quá trình học tập,
giảng dạy, làm phong phú thêm phương pháp dạy học lịch sử.
Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài khi được ứng dụng vào
thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả dạy - học lịch sử Việt Nam trên địa bàn tỉnh.
Đồng thời, là nguồn tài liệu tham khảo cho giáo viên, học sinh, sinh viên, trong
quá trình nghiên cứu, học tập lịch sử ở trường THPT.
6. Bố cục của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, Luận văn được
cấu trúc thành 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng di tích lịch sử - văn
hóa trong dạy học lịch sử
Chương 2: Hình thức sử dụng di tích lịch sử - văn hóa trong dạy học lịch
sử Việt Nam ở trường THPT thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn