BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM

TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MÍNH

VŨ ĐỨC BÌNH

NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA NGUỒN VỐN
HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC ĐẾN
TĂNG TRƢỞNG KINH TẾ TẠI CÁC
QUỐC GIA ĐANG PHÁT TRIỂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

TP.HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM

TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH

VŨ ĐỨC BÌNH

NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA NGUỒN VỐN
HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC ĐẾN
TĂNG TRƢỞNG KINH TẾ TẠI CÁC
QUỐC GIA ĐANG PHÁT TRIỂN


trƣởng kinh tế, cũng nhƣ cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa nguồn vốn ODA và
tăng trƣởng kinh tế. Kết quả nghiên cứu chứng minh đƣợc nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức tác động tích cực đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát
triển, bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra nhân tố chất lƣợng quản trị công và nhân
tố khả năng hấp thụ của nƣớc tiếp nhận có ảnh hƣởng đáng kể đến hiệu quả hấp thụ
nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức. Qua đó, luận án đƣa ra các kiến nghị về mặt
chính sách nhằm nâng cao hiệu quả thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA
góp phần thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển nói chung và
Việt Nam nói riêng.


LỜI CÁM ƠN
Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy PGS.TS.Đặng Văn Dân
đã trực tiếp hƣớng dẫn tận tình và giúp đỡ tôi thực hiện hoàn thành tốt luận án tiến
sĩ này.
Tôi vô cùng biết ơn các Thầy Cô trƣờng Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí
Minh đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian tôi học tập,
nghiên cứu tại trƣờng.
Tôi xin trân trọng cám ơn Khoa sau đại học – Trƣờng Đại học Ngân hàng
TP. Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện tốt nhất giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và
hoàn thành luận án tiến sĩ này.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp
đã hỗ trợ, ủng hộ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực
hiện luận án tiến sĩ này.


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng luận án tiến sĩ này chƣa từng đƣợc trình nộp để lấy
học vị tiến sĩ tại bất cứ một trƣờng đại học nào. Luận án này là công trình nghiên
cứu của riêng tác giả, kết quả nghiên cứu là trung thực, minh chứng rõ ràng, trong

chính thức ............................................................................................. 13


1.1.2.4 Theo hình thức cung cấp vốn của nguồn vốn hỗ trợ phát triển
chính thức ............................................................................................. 13
1.1.3 Tính hai mặt của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ...................... 15
1.1.3.1 Những thuận lợi và lợi ích khi sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức .................................................................................... 15
1.1.3.2 Những hạn chế và rủi ro tiềm ẩn khi sử dụng nguồn vốn hỗ trợ
phát triển chính thức ............................................................................ 17
1.1.4 Các yếu tố ảnh hƣởng đến nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ....... 19
1.1.4.1 Mức độ quản trị công của Chính phủ ...................................... 19
1.1.4.2 Điều kiện và năng lực hấp thụ vốn của quốc gia ...................... 21
1.1.4.3 Mức độ quản trị tham nhũng của Chính phủ .. ........................ 22
1.2 Cơ sở lý luận về tăng trƣởng kinh tế ................................................................ 25
1.2.1 Khái niệm tăng trƣởng kinh tế ............................................................... 25
1.2.2 Đo lƣờng tăng trƣởng kinh tế ................................................................. 26
1.2.3 Các nhân tố kinh tế tác động đến tăng trƣởng kinh tế ........................... 27
1.2.3.1 Các nhân tố kinh tế tác động đến tăng trƣởng kinh tế từ phía
tổng cung .............................................................................................. 28
1.2.3.2 Các nhân tố kinh tế tác động đến tăng trƣởng kinh tế từ phía
tổng cầu ................................................................................................ 29
1.3 Cơ sở lý thuyết về tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức đến
tăng trƣởng kinh tế .................................................................................................. 30
1.3.1 Mô hình Harrod-Domar ......................................................................... 30


1.3.2 Mô hình hai khoảng cách (two gap model) .......................................... 31
1.3.3 Mô hình tăng trƣởng tân cổ điển (neoclassical models) ........................ 33
1.3.4 Mô hình tăng trƣởng nội sinh (endogenous growth models) .................. 33

3.2 Mô hình nghiên cứu thực nghiệm ..................................................................... 77
3.2.1 Lý giải lựa chọn các biến đƣa vào mô hình nghiên cứu ......................... 77
3.2.2 Mô hình nghiên cứu ............................................................................... 78
3.3 Giả thuyết và kỳ vọng về dấu của các biến trong mô hình nghiên cứu ........ 83
3.4 Dữ liệu nghiên cứu ............................................................................................. 85
3.5 Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................... 88
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 ........................................................................................... 94
CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN................................ 95
4.1 Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu và tƣơng quan giữa các biến .................... 95
4.2 Nghiên cứu thực nghiệm tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính
thức đến tăng trƣởng kinh tế ................................................................................. 98
4.2.1 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức
đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển ................................ 98


4.2.2 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức
đến tăng trƣởng kinh tế trong trƣờng hợp tại Việt Nam ............................... 103
4.2.3 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức
đến tăng trƣởng kinh tế dạng phi tuyến ........................................................ 106
4.3 Nghiên cứu thực nghiệm tác động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng
kinh tế trong điều kiện chất lƣợng quản trị công, khả năng hấp thụ vốn và chất
lƣợng quản trị tham nhũng .................................................................................. 108
4.3.1 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng kinh tế
trong điều kiện chất lƣợng quản trị công của các quốc gia đang phát triển... 109
4.3.2 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng kinh tế
trong điều kiện chất lƣợng quản trị công và khả năng hấp thụ vốn của các
quốc gia đang phát triển ................................................................................. 110
4.3.3 Kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng kinh tế
trong điều kiện chất lƣợng quản trị tham nhũng của các quốc gia đang phát
triển ................................................................................................................ 112

sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ................................. 128
5.3.2.3 Phát triển cơ chế phối hợp hài hòa liên quan đến nguồn vốn hỗ
trợ phát triển chính thức giữa Chính phủ và nhà tài trợ ..................... 129
5.3.2.4 Cải tiến cơ chế đấu thầu, thẩm định và phê duyệt các chƣơng
trình, dự án ODA ................................................................................ 130


5.3.2.5 Tăng cƣờng hoạt động giám sát và đánh giá các chƣơng trình,
dự án ODA.. ........................................................................................ 132
5.3.2.6 Nâng cao năng lực quản lý và tổ chức ban quản lý dự án ...... 134
5.4 Một số kiến nghị với Chính phủ và các nhà tài trợ ........................................ 135
5.4.1 Kiến nghị với Chính phủ ....................................................................... 135
5.4.2 Kiến nghị với các Nhà tài trợ ................................................................ 137
5.5 Hạn chế và hƣớng nghiên cứu tiếp theo ......................................................... 138
KẾT LUẬN CHƢƠNG 5.......................................................................................... 139
Tài liệu tham khảo
Phụ lục


DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây liên quan đến đề tài ...... 55
Bảng 2.1. Lƣợng vốn ODA cam kết, ký kết và giải ngân trong giai đoạn trong giai
đoạn 1993-2016 .......................................................................................................... 64
Bảng 2.2. Các văn bản pháp lý về quản lý nguồn vốn ODA tại Việt Nam ............... 65
Bảng 3.1 Tóm tắt nguồn thu thập dữ liệu các biến trong mô hình nghiên cứu ........... 77
Bảng 3.2 Tóm tắt kỳ vọng về dấu của các biến trong mô hình nghiên cứu ................ 84
Bảng 4.1 Thống kê mô tả ........................................................................................... 96
Bảng 4.2 Ma trận hệ số tƣơng quan ........................................................................... 97
Bảng 4.3 Kết quả kiểm định đa cộng tuyến ............................................................... 98

Hình 2.7. Biến động GDP và ODA của Việt Nam giai đoạn 1993-2016 .................. 71
Hình 2.8. Biến động GDP, vốn đầu tƣ toàn xã hội và vốn ODA ............................... 72


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
ADB

Ngân hàng Phát triển châu Á

AFD

Cơ quan phát triển Pháp

AFTA

Khu vực mậu dịch tự do ASEAN

APEC

Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dƣơng

ASEAN

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

ASEM

Diễn đàn hợp tác Á-Âu

CEPT


FII

Đầu tƣ gián tiếp nƣớc ngoài

GDP

Tổng sản phẩm quốc nội

GII

Chỉ số liêm chính toàn cầu

GLS

Phƣơng pháp bình phƣơng nhỏ nhất tổng quát

GMM

Phƣơng pháp moment tổng quát

GNI

Tổng thu nhập quốc dân

GNP

Tổng sản phẩm quốc dân

GO

Ngân hàng xuất nhập khẩu Hàn Quốc

KFW

Ngân hàng tái thiết Đức

LMDG

Các nhà tài trợ đồng chính kiến

LSDV

Phƣơng pháp bình phƣơng nhỏ nhất với biến giả

MIC

Quốc gia đang phát triển thu nhập trung bình

MPI

Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ

NI

Thu nhập quốc dân

ODA

Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức


Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dƣơng

UN

Tổ chức Liên Hợp Quốc

UNDP

Chƣơng trình phát triển Liên Hiệp Quốc

USAID

Cơ quan phát triển quốc tế của Hoa Kỳ

VDPF

Diễn đàn đối tác phát triển Việt Nam

WB

Ngân hàng Thế giới


WDI

Bộ chỉ số phát triển thế giới

WGI

Chỉ số quản trị toàn cầu

Tuy nhiên, qua nghiên cứu thực tế ở nhiều quốc gia tiếp nhận nguồn vốn
ODA trên thế giới cho thấy nguồn vốn ODA không phải luôn đạt hiệu quả và có tác
động tích cực đến tăng trƣởng kinh tế mà đôi khi có thể mang lại những tác động
tiêu cực đến tăng trƣởng kinh tế cũng nhƣ tác động xấu làm suy giảm đến nền kinh
tế quốc gia nhƣ: quy mô nợ công tăng nhanh, gánh nặng trả nợ của quốc gia tăng
lên, quốc gia tiếp nhận vốn ODA có thể gặp rủi ro liên quan đến biến động lãi suất
và tỷ giá, nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức không đóng góp vào tăng trƣởng
kinh tế khi nguồn vốn này đƣa vào đầu tƣ nhƣng không mang lại hiệu quả, đầu tƣ
tràn lan và lãng phí, nảy sinh vấn đề tiêu cực, tham nhũng, lợi ích nhóm...
Năm 1999, tổ chức Ngân hàng Thế giới cũng từng đƣa ra nhận định trong một báo


2

cáo đánh giá về nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính đó là: “Nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức đôi khi rất thành công, nhƣng đôi khi lại thất bại hoàn toàn”. Nhƣ
vậy, nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức có thể tác động tích cực hoặc tác động
tiêu cực đến tăng trƣởng kinh tế tại quốc gia tiếp nhận nguồn vốn này. Điều này
càng cho thấy ý nghĩa tầm quan trọng của sự cần thiết cần có một công trình nghiên
cứu khoa học thấu đáo rõ ràng về tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính
thức đến tăng trƣởng kinh tế.
Việc nghiên cứu đề tài này là một yêu cầu cấp bách, là vấn đề kinh tế - xã hội
mang tính thực tiễn cao, mang tính cấp thiết của việc nghiên cứu. Vì vậy, luận án
“Nghiên cứu tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức đến tăng
trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển” là sự bổ sung cấp thiết cho các
nghiên cứu mang tính thực nghiệm hiện nay.
2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
 Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát của luận án là nhằm đánh giá tác động của nguồn vốn hỗ
trợ phát triển chính thức đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển,

thức và tăng trƣởng kinh tế hay không?
 Có sự khác biệt nào về tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức
đến tăng trƣởng kinh tế giữa Việt Nam và tại các quốc gia đang phát triển
khác?
 Trong điều kiện chất lƣợng quản trị công của các quốc gia đang phát triển,
nguồn vốn ODA có tác động nhƣ thế nào đến tăng trƣởng kinh tế?


4

 Trong điều kiện khả năng hấp thụ vốn của các quốc gia đang phát triển,
nguồn vốn ODA có tác động nhƣ thế nào đến tăng trƣởng kinh tế?
 Trong điều kiện chất lƣợng quản trị tham nhũng của các quốc gia đang phát
triển, nguồn vốn ODA có tác động nhƣ thế nào đến tăng trƣởng kinh tế?
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu tác động của nguồn vốn hỗ trợ
phát triển chính thức đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển. Nhƣ
vậy, đối tƣợng nghiên cứu của luận án là tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển
chính thức đến tăng trƣởng kinh tế.
Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu cho các quốc gia đang phát triển
trên thế giới dựa theo tiêu chí phân loại thu nhập bình quân đầu ngƣời của Ngân
hàng thế giới (WB). Cụ thể gồm 68 quốc gia đang phát triển với thời gian nghiên
cứu là 21 năm từ năm 1996 đến năm 2016. Sau đó luận án thực hiện phân tách
thành 3 nhóm mẫu để phân tích cụ thể và so sánh kết quả nghiên cứu giữa các nhóm
quốc gia có đặc điểm tƣơng đồng về thu nhập bình quân đầu ngƣời. Ba nhóm mẫu
nghiên cứu gồm: quốc gia có thu nhập thấp (15 quốc gia), quốc gia có thu nhập
trung bình thấp (27 quốc gia), quốc gia có thu nhập trung bình khá (26 quốc gia).
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện đƣợc các mục tiêu và nội dung nghiên cứu của luận án, các
phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu đƣợc sử dụng bao gồm:

đƣợc đánh giá thông qua các kiểm định Sargan và kiểm định Arellano – Bond (AR).
Kiểm định Sargan/Hansen xác định tính chất phù hợp của các biến công cụ trong
mô hình ƣớc lƣợng bằng phƣơng pháp System GMM. Đây là kiểm định giới hạn về
nội sinh của mô hình. Kiểm định Sargan/Hansen với giả thuyết H0: biến công cụ là
biến ngoại sinh, nghĩa là biến công cụ không tƣơng quan với sai số của mô hình. Vì
thế, giá trị p-value trong kiểm định Sargan càng lớn càng tốt để chấp nhận giả


6

thuyết H0. Theo Roodman (2009), để kiểm định Sargan/Hansen không bị yếu thì số
biến công cụ phải nhỏ hơn hoặc bằng số nhóm. Trong khi đó, kiểm định Arellano –
Bond (AR) về tự tƣơng quan có giả thuyết H0: không có tự tƣơng quan, áp dụng cho
sai số của mô hình. Giá trị p-value trong kiểm định Arellano – Bond (AR) càng lớn
càng tốt để chấp nhận H0. Đối với kiểm định tự tƣơng quan, kiểm định AR(1) và
AR(2) sẽ đƣợc luận án xem xét, phƣơng pháp ƣớc lƣợng System GMM đƣợc xem là
phù hợp khi kết quả kiểm định cho thấy mô hình có bị tự tƣơng quan bậc 1 và
không bị tự tƣơng quan bậc 2.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Ý nghĩa khoa học: hiện nay, đánh giá tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức đến tăng trƣởng kinh tế vẫn đang là vấn đề gây tranh cãi, đặc biệt ở
Việt Nam các nghiên cứu trƣớc đây liên quan đến chủ đề nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức chỉ dừng lại ở các nghiên cứu phân tích định tính, chƣa có một
nghiên cứu định lƣợng làm rõ một cách chuẩn xác vai trò tác động của nguồn vốn
hỗ trợ phát triển chính thức đối với tăng trƣởng kinh tế.
Do vậy, hƣớng nghiên cứu này đóng góp về mặt ý nghĩa khoa học cho lĩnh
vực nghiên cứu về chủ đề này. Với việc nghiên cứu tác động của nguồn vốn hỗ trợ
phát triển chính thức đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển, kết
quả phân tích định lƣợng và đánh giá thực nghiệm của luận án sẽ đóng góp vào việc
nghiên cứu mang tính học thuật cho một quốc gia đang phát triển cụ thể nhƣ Việt

Chƣơng 2: Thực trạng về nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức và
tăng trƣởng kinh tế
Chƣơng 2 trình bày những nét chính về thực trạng nguồn vốn hỗ trợ phát
triển chính thức (ODA) và tăng trƣởng kinh tế bao gồm tại các quốc gia đang phát
triển và tại Việt Nam. Đối với trƣờng hợp tại Việt Nam có những đặc thù riêng so
với một số quốc gia đang phát triển khác nên luận án phân tích kỹ lƣỡng thực trạng
những thành công và hạn chế đối với nguồn vốn ODA tại Việt Nam. Từ đó làm cơ


8

sở để đƣa ra các khuyến nghị ở chƣơng 5 về mặt chính sách phù hợp hơn với điều
kiện hoàn cảnh kinh tế tại Việt Nam.
Chƣơng 3: Mô hình và phƣơng pháp nghiên cứu
Chƣơng này trình bày về mô hình nghiên cứu, phƣơng pháp và dữ liệu sẽ
đƣợc sử dụng nhằm nghiên cứu tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức
(ODA) đến tăng trƣởng kinh tế và các yếu tố ảnh hƣởng đến việc tác động của
nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển. Cụ thể,
tìm hiểu vai trò của nguồn vốn ODA trong việc thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, tác
động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng kinh tế trong điều kiện chất lƣợng quản
trị công, khả năng hấp thụ vốn và chất lƣợng quản trị tham nhũng tại các quốc gia
đang phát triển.
Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Chƣơng 4 trình bày kết quả thống kê mô tả dữ liệu của các biến độc lập và
biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu và kết quả hồi quy của từng mô hình
trong luận án. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tác động của nguồn vốn hỗ trợ
phát triển chính thức (ODA) đến tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển
và tại Việt Nam, kết quả hồi quy tác động của nguồn vốn ODA đến tăng trƣởng
kinh tế trong điều kiện chất lƣợng quản trị công, khả năng hấp thụ vốn và chất
lƣợng quản trị tham nhũng tại các quốc gia đang phát triển. Kết quả hồi quy lần lƣợt