BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

NGUYỄN VIẾT THỊNH

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG CÁC LOÀI
DƠI (MAMMALIA: CHIROPTERA) Ở KHU DỰ
TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM-HỘI AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

HÀ NỘI - 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

NGUYỄN VIẾT THỊNH

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG CÁC LOÀI
DƠI (MAMMALIA: CHIROPTERA) Ở KHU DỰ
TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN


1.1.3. Khái quát v phân lo i, nghiên c u đ c đi m sinh thái và ti ng
kêu siêu âm c a d i Vi t Nam ...................................................... 5
1.1.4. Tình hình nghiên c u đ ng v t hoang dã Khu D tr Sinh
quy n Cù Lao Chàm ậ H i An ........................................................ 5
1.1.5. c đi m t nhiên và dân sinh kinh t Khu b o t n bi n Cù
Lao Chàm ......................................................................................... 7
1.2. LÝ DO CH N

TÀI.......................................................................... 9

1.3. M C TIÊU NGHIÊN C U ................................................................. 11
1.4. N I DUNG .......................................................................................... 11
CH

NG 2: TH I GIAN, A I M VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN
C U...................................................................................................... 12

2.1. TH I GIAN VÀ

A I M NGHIÊN C U ..................................... 12

2.1.1. Th i gian ......................................................................................12
2.1.2.

a đi m .......................................................................................12

2.2. V T LI U VÀ PH

NG PHÁP NGHIÊN C U.............................. 16


N HI N TR NG C A CÁC LOÀI D I KHU
D TR SINH QUY N CÙ LAO CHÀM ậ H I AN ........................ 73
3.6.
XU T M T S GI I PHÁP B O T N D I KHU D TR
SINH QUY N CÙ LAO CHÀM ậ H I AN ........................................ 73
K T LU N VÀ KI N NGH ...................................................................... 75
K t lu n ..................................................................................................75
Ki n ngh ................................................................................................75
TÀI LI U THAM KH O ............................................................................ 77
Tài li u ti ng Vi t ..................................................................................77
Tài li u ti ng Anh ..................................................................................79

2


M

U

Trong l p thú, ch có nh ng loài thu c b D i (Chiroptera) có kh n ng
bay l

n th c s và ki m n trong không trung. V m t phân lo i, b D i có

thành ph n loƠi đa d ng và phong phú th hai (ch sau b G m nh m Rodentia)
trong l p thú. Cho đ n nay, đư có h n 1.300 loƠi d i thu c 18 h đ

c phát

hi n trên th gi i [34]. Các loƠi d i có vai trò quan tr ng trong các h sinh thái,

c trên th gi i nh Anh,

n

c ta còn h n ch , không đ ng

c s quan tâm c a c ng đ ng. T n m 1994 tr v tr

đư có 65 loƠi d i thu c 25 gi ng, 6 h đ

c,

c ghi nh n t i Vi t Nam [1]. Tuy

nhiên, đó lƠ k t qu t ng h p nh ng ghi nh n qua các đ t đi u tra chung v
đ ng v t có x
Nam đư đ

ng s ng. Nh ng n m g n đơy, vi c nghiên c u v d i

c quan tơm h n.

n n m 2000, Lê V Khôi đư th ng kê đ

loƠi d i thu c 25 gi ng và 7 h [5]. N m 2009, Nguy n Xuơn
C nh công b thành ph n loài thú hi n bi t

Vi t
c 88


li u v các loƠi d i sinh s ng trên h sinh thái đ o c a n
Th c t , k t qu nghiên c u v d i
BƠ, Côn

c ta còn r t h n ch .

m t s qu n đ o c a Vi t Nam nh Cát

o, Phú Qu c đư cho th y: h sinh thái đ o lƠ n i sinh s ng c a nhi u

loƠi d i quỦ hi m; trong đó có loƠi đ c h u c a Vi t Nam [63], [60].
Cù Lao Chàm là m t qu n đ o bao g m 8 đ o nh (Hòn Lao, Hòn Dài,
Hòn M , Hòn Khô M , Hòn Khô Con, Hòn Lá, Hòn Tai và Hòn Ông), có v trí
quan tr ng đ i v i an ninh, qu c phòng và phát tri n kinh t - xã h i c a đ t
n

c. T n m 2005 đ n nay, qu n đ o Cù Lao Chàm nh n đ

vƠ đ u t ngƠy cƠng nhi u t nh ng c quan vƠ t ch c
nh m phát tri n du l ch và dân sinh kinh t .
l

c s quan tâm

trong vƠ ngoƠi n

c

c bi t, t n m 2010 đ n nay,


CH

NG 1: T NG QUAN VÀ LÝ DO
CH N

TÀI

1.1. T NG QUAN
1.1.1. Khái quát v b D i (Chiroptera)
Trong l p thú, b D i (Chiroptera) có thƠnh ph n loƠi đa d ng và phong
phú th hai (ch sau b G m nh m - Rodentia)[49]. Cho đ n nay, đư có h n
1.300 loƠi d i, thu c 203 gi ng và 18 h đ
Trong thành ph n loài thú hi n bi t

c phát hi n trên th gi i [34], [53].

Vi t Nam, b D i đa d ng và phong phú

nh t [2], [60]. D i có vai trò quan tr ng trong các h sinh thái [45].
1.1.2. L

c s nghiên c u d i

Vi t Nam

D n li u đ u tiên v d i Vi t Nam đ
Sau đó, có m t s ghi nh n v d i

c công b b i Peters (1869) [51].



Vi t Nam bao g m 107 loài thu c 31 gi ng, 7 h [6]. N m 2009 thƠnh ph n
loƠi d i ghi nh n

Vi t Nam lƠ 113 loƠi d i thu c 33 gi ng, 7 h [2]. Cho đ n

nay, thành ph n loƠi d i hi n bi t Vi t Nam bao g m 120 loài thu c 38 gi ng,
8 h , 2 phân b (V

ình Th ng và Csorba, tài li u ch a công b ). áng chú

ý, thành ph n loƠi d i đư có nhi u thay đ i trong su t 20 n m qua; trong đó,

3


nhi u loài có v trí phân lo i b thay đ i, nhi u loài m i ghi nh n cho khu h
d i Vi t Nam và nhi u loài m i cho khoa h c đ

c phát hi n qua đi u tra th c

đ a và phân lo i b m u v t trong các b o tàng [60], [62], [63], [64]. Có th
nh n th y r ng: trong s nh ng công trình đư công b v khu h d i c a Vi t
Nam, h u h t k t qu thu đ

c t phơn tích đ c đi m hình thái phân lo i [40],

[24], [43].
N m 2007, m t loài m i cho khoa h c (Kerivoura titania) đ



ình Th ng và nh ng ng

c ghi nh n

i khác[13].

N m 2011, m t k t qu t ng h p v tính đa d ng c a các loƠi d i
Qu c gia Côn
L i và nh ng ng

o, bao g m 16 loài thu c 6 h đư đ

V

n

c công b b i Ơo Nhơn

i khác [33].

N m 2012, m t phơn loƠi d i m i cho khoa h c (Hipposideros alongensis
alongensis) và v trí phân lo i c a loƠi D i n p m i h long đư đ
b iV

ình Th ng và nh ng ng

i khác [63].

N m 2013, Nguyen Truong Son và nh ng ng


Vi t Nam tr

c đơy nh ng v trí phân lo i đư thay đ i (V

ình

Th ng và Csorba ậ tài li u ch a công b ).
1.1.3. Khái quát v phân lo i, nghiên c u đ c đi m sinh thái và ti ng kêu
siêu âm c a d i

Vi t Nam

Cho t i nay, đư có 120 loƠi d i thu c 38 gi ng, 8 h đ
Vi t Nam [43]; V

c ghi nh n

ình Th ng và Csorba (tài li u ch a công b ). Trong đó,

có nh ng ghi nh n v m t gi ng (Nyctalus) và 1 loài (Nyctalus cf. noctula)
ch a đ c s khoa h c [43]. M t khác, nhi u loƠi d i đư đ
nh ng tài li u công b tr

c ghi nh n trong

c đơy nh ng không cung c p thông tin chi ti t và

ngu n m u v t. M t s loài hi n đ



c

Cù Lao Chàm tr

c đơy đ tác gi tham kh o.

M t khác, v trí phân lo i c a các loài H. bicolor, H. larvatus và m t s loài
5


thu c gi ng Pipistrellus đang có s thay đ i trong nh ng n m g n đơy. Vu Dinh
Thong (2011) [60] xác đ nh nh ng ghi nh n tr
Nam c n đ

c đơy v loài H. bicolor

Vi t

c quan tâm nghiên c u k h n trong th i gian t i do hai loài H.

bicolor và loài H. pomona có đ c đi m hình thái t
này, H. pomona phân b r ng vƠ th

ng g p

ng t nhau. Trong s 2 loài

Vi t Nam (IUCN - Liên minh



h c Qu c gia HƠ N i ti n hƠnh kh o sát t i qu n đ o Cù Lao ChƠm vƠ ghi nh n
đ

c 12 loƠi thú, 13 loƠi chim vƠ 5 loƠi ch nhái [tƠi li u ch a công b c a Ban

qu n lỦ KBTB Cù Lao ChƠm].
N m 2008, khi xơy d ng H s thƠnh l p Khu D tr Sinh quy n th
gi i Cù Lao ChƠm - H i An (UBND t nh Qu ng Nam 2008), y ban qu c gia
UNESCO Vi t Nam đư thông báo

qu n đ o Cù Lao ChƠm có 12 loƠi thú, 13

loƠi chim, 130 loƠi bò sát vƠ 5 loƠi ch nhái [15].
N m 2013, Võ T n Phong, Lê ình Th y vƠ inh Th Ph
hƠnh đi u tra b
đ

c đ u v khu h chim

c 52 loƠi [7].

6

ng Anh ti n

qu n đ o Cù Lao ChƠm vƠ ghi nh n


T n m 2011 đ n 2014, Phan Th Hoa đư ti n hƠnh đi u tra nghiên c u h

ng s ng thu c các l p L

c m t s loài

ng c , Bò sát, Chim, Thú. Có th

nh n th y r ng, khu h đ ng v t c a qu n đ o Cù Lao Chàm c n đ

c quan

tâm nghiên c u nhi u h n trong th i gian t i.
1.1.5.

c đi m t nhiên và dân sinh kinh t

Khu b o t n bi n Cù Lao

Chàm
1.1.5.1. i u ki n t nhiên
V trí đ a lý – a hình
Khu D tr Sinh quy n Th gi i Cù Lao Chàm - H i An đ

c UNESCO

công nh n n m 2009. Qu n đ o Cù Lao Chàm n m cách th xã H i An, t nh
Qu ng Nam kho ng 19 km v phía ông, t a đ đ a lý: 15°52 30 - 16°00 00 N;
108°24 30 -108°44 30 E. Qu n đ o Cù Lao Chàm bao g m 8 đ o v i t ng di n
tích kho ng 2.000 ha. Trong đó đ o l n nh t là Hòn Lao v i di n tích 1.317 ha
vƠ lƠ n i có đ nh núi cao nh t (571m).



ng [3].

Khí h u và th y v n
Khí h u
Qu n đ o Cù Lao ChƠm có khí h u h i d

ng đi u hòa, nh h

ng b i

khí h u nhi t đ i gió mùa. Gió Tơy Nam t tháng 5 đ n tháng 6 vƠ đi cùng lƠ
nhi t đ cao c a mùa hè. Gió mùa ông B c t tháng 12 n m tr

c đ n tháng

3 n m sau mang theo không khí l nh. Trong tháng 10 đ n tháng 11 khí h u c a
qu n đ o th

ng ch u nh h

ng c a bưo nhi t đ i. Biên đ nhi t trong n m

Cù Lao ChƠm giao đ ng trong kho ng 6oC-7oC. Khí h u có hai mùa rõ r t: mùa
m a (t tháng 9 đ n tháng 12) và mùa khô (t tháng 1 đ n tháng 8).
Nhi t đ trung bình hàng n m

Cù Lao ChƠm kho ng 27,50C. Nhi t đ

cao nh t t tháng 5 đ n tháng 8 vƠ th p nh t t tháng 12 n m tr

đ

c đánh giá lƠ khá phong phú v i t ng n

đ t, trong khe n t, trong đ i phong hóa [3].
8

c ph c v

c l thiên. TƠi nguyên n
c ng m n m sâu 2-5 m d

c ng m
im t


1.1.5.2. i u ki n dân sinh – kinh t
Qu n đ o Cù Lao ChƠm thu c xư Tơn Hi p, có 4 thôn v i 2.776 nhơn
kh u, t l t ng dơn s bình quơn các n m g n đơy lƠ 0,4%. Trong đó có lƠ
1.367 nam, 1.409 n . Trên đ a bƠn s ng
ng

i, s ng ch y u

s vƠ m t tr

Hòn Lao[3]. Xư Tơn Hi p có m t tr

ng Trung h c c


Vi t Nam, b D i (Chiroptera) có

thành ph n loƠi đa d ng và phong phú nh t [2], [44], [60]. Tuy nhiên, khu h
d i Vi t Nam còn ít đ

c quan tâm trên c ph

ng di n nghiên c u và b o t n.

H u h t nh ng công trình nghiên c u và tài li u đư công b tr

c đơy v d i

c a Vi t Nam ch y u t p trung vƠo đ c đi m hình thái, v trí phân lo i, tình
tr ng b o t n. M t khác, các công trình nghiên c u đó c ng t p trung th c hi n
nh ng khu v c trong đ t li n thu c h th ng Khu B o t n Thiên nhiên và
V

n Qu c gia c a Vi t Nam [43].

c u v siêu âm c a d i

áng chú Ủ, s l

ng công trình nghiên

Vi t Nam còn r t h n ch . Borissenko và Kruskop

(2003) [24] là tài li u đ u tiên đ c p đ n t n s ti ng kêu siêu âm c a m t s
loƠi d i

nh ng ng

Vi t Nam đáng k đ n lƠ V

i khác (2007) [11]; Furey và nh ng ng

ình Th ng và

i khác (2009) [38]; [60],

[59], [58], [63], [64], [65], [67], [68]. Nh ng k t qu nghiên c u v ti ng kêu
siêu âm có vai trò quan tr ng trong công tác phân lo i, giám sát, nghiên c u
đ c đi m sinh thái h c và t p tính c a d i [60], [64]. M t khác, vi c nghiên c u
tính đa d ng c a các loƠi d i hi n nay đòi h i d n li u t ng th v hình thái
phân lo i, ti ng kêu siêu âm và sinh h c phân t .
Trong h th ng khu b o t n thiên nhiên và v

n qu c gia c a Vi t Nam

hi n nay, Khu b o t n bi n Cù Lao Chàm là m t trong s nh ng khu b o v
đ

c thành l p nh m b o t n h sinh thái bi n và h i đ o, có đi u ki n t nhiên

đa d ng v i nhi u ki u sinh c nh khác nhau: hang đ ng, r ng trên núi, r n san
hô, v.v... Nh ng sinh c nh trên c n

Khu b o t n bi n Cù Lao Chàm có th là

n i sinh s ng c a nhi u loƠi d i. Cù Lao ChƠm c ng lƠ m t trong nh ng đ a

và b o t n đa d ng sinh h c, tôi l a ch n và th c hi n đ tƠi ắNghiên c u tính
đa d ng các loƠi d i (Mammalia: Chiroptera) Khu D tr Sinh quy n Cù Lao
Chàm ậ H i An”.
1.3. M C TIÊU NGHIÊN C U
 Cung c p c s khoa h c và b m u đ i di n v các loƠi d i ghi nh n
đ


c

Khu D tr Sinh quy n Cù Lao Chàm ậ H i An;

ánh giá tính đa đ ng và hi n tr ng c a các loƠi d i

khu v c nghiên

c u c n c trên k t qu đi u tra th c đ a.
 Cung c p d n li u v ti ng kêu siêu âm c a các loƠi d i ghi nh n đ

c

qua các đ t đi u tra th c đ a lƠm c s khoa h c cho công tác giám sát
và b o t n.
1.4. N I DUNG


i u tra th c đ a và thu m u đ i di n c a m i loƠi d i b t g p

khu v c


A I M NGHIÊN C U

2.1.1. Th i gian
tƠi đ
tr

c công nh n t i Quy t đ nh s 286/Q -STTNSV c a Vi n

ng Vi n Sinh thái và Tài nguyên sinh v t, kỦ ngƠy 10 tháng 6 n m 2015.

Th c t , đ đ m b o th i gian vƠ đi u ki n nghiên c u

Cù Lao Chàm, v i s

h tr v th t c hành chính và kinh phí c a các đ tài khác, n i dung nghiên
c u trên th c đ a c a lu n v n nƠy đ

c th c hi n t tháng 5 đ n tháng 7 n m

2015; th i gian x lý s li u và m u v t

Vi n Sinh thái và Tài nguyên sinh

v t t tháng 6 đ n h t tháng 11 n m 2015.
2.1.2.

a đi m

2.1.2.1. i u tra trên th c đ a
Khu D tr Sinh quy n Cù Lao Chàm ậ H i An bao g m: vùng lõi (Khu


Hình 1: B n đ th m th c v t qu n đ o Cù Lao Chàm [3]

13


2.1.2.2. X lý s li u và m u v t
T t c m u v t và s li u đư thu th p trong th i gian th c hi n lu n v n
nƠy đ

c x lý và b o qu n

Phòng B o tƠng

ng v t thu c Vi n Sinh thái

và Tài nguyên sinh v t.
Thông tin chi ti t v các m u v t thu c m i loài b t g p
trong th i gian th c hi n lu n v n nƠy đ

c mô t khái quát d

Cù Lao Chàm
i đơy:

D i chó m i ng Cynopterus horsfieldii
IEBR-T.090613.1, đ c, tr
thành; IEBR-T.090613.1.2, đ c, tr

ng thành; IEBR-T.090613.2, đ c, tr

+ IEBR-T.100515.4, đ c, tr

ng thƠnh; thu ngƠy 10 tháng 5 n m 2015 t i

đ o Hòn Lao.
+ IEBR-T.140715.2, đ c, tr
thành; IEBR-T.140715.3, đ c, tr

ng thành; IEBR-T.140715.4, đ c, tr

ng

ng thành; thu ngày 14 tháng 7 n m 2015 t i

đ o Hòn Lao.
+ IEBR-T.150715.4, đ c, tr

ng thƠnh; thu ngƠy 15 tháng 7 n m 2015 t i

đ o Hòn Lao.
+ Ngoài nh ng m u nêu trên, có 2 cá th cái m c b y ngƠy 15 tháng 7 n m
2015 đ

c th ngay sau khi do dài c ng tay vƠ đ nh lo i trên th c đ a.

14


D i lá m i nh Rhinolophus pusillus
+ IEBR-T.140715.1, đ c, tr

ng thành; IEBR-T.080515.8, đ c, tr

ng

thƠnh; thu ngƠy 08 tháng 5 n m 2015 t i đ o Hòn Lao.
+ IEBR-T.150715.5, đ c, tr

ng thành; IEBR-T.150715.6, đ c, tr

ng

thành; IEBR-T.mHgra04h, đ c, tr

ng thành; IEBR-T.mHgra03h, đ c, tr

ng

thành; IEBR-T.mHgra01h, đ c, tr

ng thƠnh; thu ngƠy 15 tháng 7 n m 2015

t i đ o Hòn Lao.
+ Ngoài nh ng cá th đ
nh n đ
H

c gi làm m u v t nêu trên, chúng tôi đư ghi

c nh ng đƠn D i n p m i xám l n đơu trong hang đ ng g n Bãi


ng

thƠnh; thu ngƠy 15 tháng 7 n m 2015 t i đ o Hòn Lao.
+ Ngoài nh ng cá th đ
m c b y vƠ đ

c gi làm m u v t nêu trên, có m t cá th cái

c th ngay sau khi đo kích th

2.2. V T LI U VÀ PH

c hình thái ngoài và ch p nh.

NG PHÁP NGHIểN C U

2.2.1. V t li u nghiên c u
2.2.1.1. Thi t b b t d i
+L

im

+ B y th c m
+ V t c m tay
2.2.1.2. Thi t b và hóa ch t x lý m u
+ Panh, k p, kéo, kim nh n, ghim, đ a petri
+ Kính lúp, máy đo siêu ơm
+ D ng c ch a m u: bình nh a ho c bình th y tinh
+ Th


2.2.2.1. Quan sát
Ph

ng pháp quan sát d i có th áp d ng khi g p nh ng đƠn d i sinh s ng

trong hang đ ng ho c d

i tán cây. Trong ph m vi c a đ o Hòn Lao, chúng tôi

không tìm th y đƠn d i nƠo đ u d

i tán cây trong su t quá trình đi u tra th c

đ a. Cho đ n nay, đư có 10 hang đ ng đ

c phát hi n trong ph m vi qu n đ o

Cù Lao ChƠm. Trong đó, có 5 hang thu c đ o Hòn Lao, 5 hang còn l i thu c
các đ o khác. áng chú Ủ: trong s 10 hang đ ng hi n bi t

qu n đ o Cù Lao

Chàm, ch có 1 hang (Hang Tò Vò) có d i sinh s ng cùng v i Chim y n và m t
s loƠi đ ng v t khác. Do đ c thù c a công tác qu n lỦ n i s ng và khai thác t
Chim y n, chúng tôi không đ
ph

c phép ti p c n mà ph i nh nh ng cán b đ a

ng thu m u d i Hang Tò Vò đ xác đ nh v trí phân lo i c a loài d i sinh

tra th c đ a.

17


2.2.2.2. B y b t d i trên th c đ a
B y th c m
B y th c m có kích c 1,2m x 1,5m, bao g m 4 khung kim lo i; trong
m i khung kim lo i có các s i dơy c

c song song theo chi u th ng đ ng,

kho ng cách gi a các s i dây vào kho ng 1,5 cm. Khung kim lo i đ

c l p vào

m t giá th có chơn đ , phía d

ng đ

đ t ngang nh ng l i mòn d
có d i th

i giá th có máng (Hình 3). B y th

i tán r ng, ngang su i c n và nh ng đ

ng đi h p

ng bay qua l i.


i m c n c vƠo các đi u ki n th c t c a sinh c nh. L

im đ

c

c c a các hang có d i c trú, các l i mòn, các khe núi ho c c ng

ngang m t n

c (kênh, su i, h ). L

i m có th s d ng đ ng l p (Hình 4)

ho c k t h p v i b y th c m tùy thu c vƠo đ a hình và sinh c nh c a đ a đi m
thu m u.

19


Hình 4: L

im đ

c gi ng ngang su i Bãi Bìm thu c đ o Hòn Lao

V t c m tay
V t c m tay là thi t b h u hi u đ thu m u d i trong không gian h p nh
h m núi ho c hang đ ng nh . Trong th i gian th c hi n đ tài nay, v t c m tay

20


n i dung c a lu n v n nƠy, kích th

c cao tai (EH) còn có tên g i khác là dài

tai. Khi b t g p nh ng cá th cái đang trong th i k sinh s n (mang thai, cho
con bú) b m c l

i ho c b y, chúng tôi ch đo kích th

nh, l y m u mƠng cánh tr

c dài c ng tay, ch p

c b ng khoan chuyên d ng v i đ

ng kính 3-5

mm t i ví trí màng cánh có th ph c h i r i th ngay t i sinh c nh đ t b y ho c
l

i đó.
i v i nh ng cá th gi l i làm m u v t, m t ph n nh c

cđ

cc t


b D i nh đ u s d ng siêu âm trong quá trình bay l

n và ki m n v i tín

hi u siêu âm th hi n rõ đ c đi m đ c tr ng c a gi ng và loài. Vì v y, trong
ph m vi c a lu n v n nƠy, chúng tôi ch t p trung nghiên c u ti ng kêu siêu âm
c a nh ng loài thu c Phân b D i nh .
Vi c ghi ti ng kêu siêu ơm đ

c th c hi n trong môi tr

ng s ng t nhiên

c a loƠi vƠ trong đi u ki n thí nghi m b ng h th ng PCTape. Ph n m m
21