BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NHIỆP VÀ PTNT
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP
ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN
THẠC SĨ
TRẦN XUÂN KIỀU
PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN TÂN LẠC, TỈNH HÒA BÌNH
NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS Nguyễn Thị Xuân Hương
Hà Nội, 2019
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan:
Những kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là hoàn toàn
trung thực, của tôi, không vi phạm bất cứ điều gì trong luật sở hữu trí tuệ
và pháp luật Việt Nam. Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp
luật.
Hà Nội, ngày tháng năm 2020
Tác giả
LỜI CẢM ƠN
Sau thời gian học tập, nghiên cứu. Để hoàn thành luận văn này tôi xin
bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới:
Thầy giáo hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Xuân Hương
iv
DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
.....................................................................................
v
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
.....................................................................................
vii
ĐẶT VẤN ĐỀ
........................................................................................................................
8
1.1.4.2. Phát triển số lượng người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện
................
22
1.1.4.3. Quản lý quỹ BHXH tự nguyện
......................................................................
24
1.1.4.5. Công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát
.........................................................
49
2.2. Đặc điểm cơ bản của BHXH huyện Tân Lạc
........................................................
52
2.2.1. Lịch sử hình thành và phát triển
........................................................................
52
2.2.2. Chức năng nhiệm vụ của BHXH huyện Tân Lạc
...........................................
53
2.2.3. Cơ cấu tổ chức
..................................................................................................
54
2.2.4. Kết quả hoạt động của BHXH huyện Tân Lạc
...............................................
58
2.3.2. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu
.............................................................
......................................................................................................................
99
3.5.2.2. Hoàn thiện hệ thống mạng lưới và công tác dân vận
.................................
102
3.5.2.3. Đổi mới công tác tuyên truyền
.....................................................................
102
3.5.2.4. Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ Đảng, chính quyền, các ban,
ngành, đoàn thể xã hội
...............................................................................................
103
DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
Số hiệu
Tên bảng
Trang
Bảng 2.1
Bảng 3.2
Số lượng tham gia BHXH tự nguyện phân theo khu
vực
55
Bảng 3.3
Phân loại đối tượng tham gia BHXH tự nguyện của
huyện Tân Lạc
55
Bảng 3.4
Tình hình thu, chi BHXH huyện Tân Lạc qua 3 năm từ
20172019
60
Bảng 3.5
Tổng hợp công tác tuyên truyền của huyện Tân Lạc
61
Bảng 3.6
Số người tham gia BHXHTN trên địa bàn huyện Tân
nguyện
Mức độ hiểu biết, nhận thức của người dân về
Bảng 3.12
BHXH tự nguyện
Bảng 3.13
Thái độ phục vụ của BHXH huyện Tân Lạc và hệ
thống đại lý
77
78
79
80
Số hiệu
Tên hình, sơ đồ
Trang
Hình 2.1
Bản đồ địa chính tỉnh Hòa Bình
32
Sơ đồ 2.1
71
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Viết tắt
Viết đầy đủ
ASXH
An sinh xã hội
BHXH
Bảo hiểm xã hội
CTTT
Công nghệ thông tin
BHXHTN
Bảo hiểm xã hội tự nguyện
BHYT
Bảo hiểm y tế
BHTN
phải sử dụng số lượng lao động lớn cho hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch
vụ, nhu cầu tham gia BHXH của những người trong độ tuổi lao động là rất
lớn. Trong khi đó loại hình BHXH bắt buộc mới chỉ áp dụng cho các đối
tượng lao động làm việc trong các doanh nghiệp, các cơ quan, đơn vị của
Đảng, công an, Nhà nước, hội đoàn thể, Quân đội, trong các lực lượng vũ
trang... còn số lượng lớn lao động làm việc tại các hộ gia đình nông nghiệp,
các làng nghề, những người lao động tự do không thuộc đối tượng tham gia
BHXH bắt buộc.
Trong thời kỳ đổi mới và phát triển kinh tế xã hội, Đảng và Nhà nước
ta đã xác định quan điểm phải giải quyết tốt ASXH; hoàn toàn phù hợp với
chủ trương và đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa, cho phép mở rộng phạm vi thực hiện dịch vụ BHXH đến tất cả
người lao động. Hiện có những cách tính khác nhau về số người tham gia
BHXH, nhưng dù theo cách tính nào thì tỷ lệ người tham gia BHXH ở Việt
Nam hiện vẫn rất thấp. Trong tổng số 55 triệu lao động, có khoảng 14 triệu
người đang đóng BHXH.
8
Bảo hiểm xã hội tự nguyện ra đời từ năm 2008, mở ra cơ hội cho người
lao động được hưởng lương hưu, góp phần bảo đảm cuộc sống của họ khi
về già. Tính ưu việt của chính sách là rất rõ. Tuy nhiên, đã 10 năm trôi qua số
lượng người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện tại huyện Tân Lạc còn hạn
chế (số liệu qua các năm như sau năm 2016 là 98 người, năm 2017 là 57
người, năm 2018 là 179 người, số lượng người lao động tham gia này chưa
xứng với kỳ vọng và tiềm năng, nhiều người dân chưa được tiếp cận với
thông tin về BHXH tự nguyện.
Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện chủ yếu là người trước đó đã có
thời gian tham gia BHXH bắt buộc, nay đóng tiếp BHXH tự nguyện để đủ
điều kiện hưởng lương hưu; số người tham gia BHXH tự nguyện mới còn
tham gia BHXH tự nguyện của người dân? Giải pháp nào giải quyết việc
tham gia BHXH tự nguyện của người dân? Xuất phát từ những lý do trên, tôi
chọn nghiên cứu đề tài: "Phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa
bàn huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình”.
2. Mụ c tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu chung
Đánh giá thực trạng phát triển BHXG tự nguyện nhằm đề xuất các giải
pháp phát triển BHXH tự nguyện trên địa bàn huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
2.2. Mục tiêu cụ thể
Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn phát triển BHXH tự
nguyện;
Đánh giá thực trạng phát triển BHXH tự nguyện trên địa bàn huyện
Tân Lạc, tỉnh Hoà Bình;
Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển BHXH tự nguyện trên
địa bàn huyện Tân Lạc, tỉnh Hoà Bình
Đề xuất các giải pháp phát triển BHXH tự nguyện trên địa bàn huyện
Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình;
10
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
12
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
VỀ PHÁT TRIỂN BHXH TỰ NGUYỆN
1.1. Cơ sở lý luận về phát triển BHXH tự nguyện
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
Bảo hiểm xã hội
Tuy có lịch sử phát triển lâu dài nhưng đến nay vẫn chưa có một khái
niệm thống nhất về BHXH, vì tùy từng góc độ tiếp cận khác nhau mà BHXH
được hiểu theo những cách khác nhau:
Theo Giáo sư Henri Kliler thuộc trường Đại học tổng hợp tự do
Bruxelles của Bỉ đã đưa ra khái niệm về BHXH và các nội dung của BHXH
như sau: BHXH là toàn bộ các luật và quy định nhằm bảo đảm cho người lao
động hưởng lương (và người lao động tự do với một số hạn chế) cũng như
gia đình họ (những người có quyền theo quy định) được hưởng trợ cấp khi họ
ở trong hoàn cảnh hoặc mất toàn bộ hay một phần thu nhập từ lao động hoặc
phát sinh những chi phí cần được hỗ trợ (như việc học hành của con cái và
chăm sóc y tế) [3].
Theo khái niệm này, BHXH sẽ bao gồm: Bảo hiểm y tế, bảo hiểm tàn
tật, trợ cấp gia đình, thai sản, trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp,
bảo hiểm hưu trí và tử tuất, trợ cấp thất nghiệp.
Theo Tổ chức Lao động Quốc tế: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối
với các thành viên của mình thông qua các biện pháp công cộng nhằm chống
lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra
bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già, chết;
đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”
đóng và phương thức đóng phí BHXH theo quy định của pháp luật, phù hợp
với điều kiện và khả năng tài chính của mình để được hưởng các chế độ
14
BHXH. Có thể nói, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH nhằm lấp đầy dần
các khoảng trống chưa được tham gia loại hình BHXH bắt buộc của người
lao động, là cầu nối, là bước quá độ tiến tới thực hiện BHXH cho mọi người
lao động trong xã hội.
1.1.2. Đặc điểm, vai trò của BHXH tự nguyện
1.1.2.1. Đặc điểm của BHXH tự nguyện
BHXH tự nguyện là một bộ phận của chính sách BHXH, do đó về cơ
bản nó có những đặc điểm của BHXH nói chung. Ngoài ra, BHXH tự nguyện
còn có những đặc điểm riêng:
Việc tham gia hay không tham gia là hoàn toàn tự nguyện. Người tham
gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với nhu cầu và khả
năng tài chính của mình. So với BHXH bắt buộc, cơ chế hoạt động của
BHXH tự nguyện linh hoạt và mềm dẻo hơn.
Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện thường là những người lao động
tự do, nông dân…Những người này thường chiếm tỷ trọng lớn trong lực
lượng lao động xã hội, đặc biệt là đối với những nước đang phát triển như ở
Việt Nam hiện nay. Họ thường là những lao động có trình độ chuyên môn
thấp, việc làm bấp bênh, không ổn định, thu nhập thấp…Do vậy, để những
đối tượng này rất khó tiếp cận và tham gia BHXH tự nguyện. Điều này đòi
hỏi Nhà nước cần phải xây dựng chính sách phù hợp, đặc biệt cần có sự hỗ
trợ một phần phí BHXH cho các đối tượng tham gia, nhất là trong những giai
đoạn đầu triển khai.
Nguồn tài chính để hình thành quỹ BHXH tự nguyện chủ yếu do người
lao động đóng góp. Những người này thường có thu nhập thấp và số người
ban đầu tham gia chưa nhiều, cho nên quỹ thường bị hạn hẹp. Để có nguồn
nghề, những lĩnh vực rất khác nhau, dù họ có quan hệ lao động hay không
có quan hệ lao động, nhưng khi hết tuổi lao động thu nhập từ lao động
chắc chắn sẽ bị giảm sút hoặc không còn nữa. Vì thế, tham gia BHXH sẽ
trực tiếp giúp họ ổn định cuộc sống khi về già, giảm nhẹ gánh nặng phụ
16
thuộc vào con cái hoặc phúc lợi xã hội. Điều này còn có ý nghĩa vô cùng
to lớn trong điều kiện tốc độ già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng
như hiện nay.
* Đảm bảo sự công bằng và bình đẳng giữa những người lao động
Mọi người lao động trong xã hội đều phải làm việc để có thu nhập đảm
bảo ổn định cuộc sống, dù người đó có tham gia vào thị trường lao động hay
lao động tự do, tự tạo việc làm. Tuy nhiên, do thực tế khách quan đòi hỏi, do
nhu cầu bức thiết của cuộc sống và do khả năng tổ chức, quản lý của Chính
phủ, mà những người lao động có quan hệ lao động thường được tham gia
BHXH trước dưới hình thức bắt buộc. Khi kinh tế xã hội phát triển, khi sản
xuất hàng hóa đã trở nên phổ biến, thì nhu cầu tham gia BHXH của những
người nông dân, những lao động tự do, tự tạo việc làm cũng trở nên bức thiết
hơn bao giờ hết. Bởi vậy, hình thức BHXH tự nguyện ra đời đã đáp ứng được
nhu cầu thực sự của họ ở những mức độ và phạm vi khác nhau thể hiện ở số
lượng các chế độ BHXH tự nguyện. Việc ban hành chính sách và tổ chức
triển khai thực hiện chính sách bảo hiểm này có ý nghĩa vô cùng to lớn và
thực chất cũng là để đảm bảo tính công bằng và bình đẳng giữa những người
lao động, đảm bảo quyền con người mà cả thế giới luôn hướng tới trong một
xã hội văn minh và phát triển như hiện nay.
* Bảo hiểm xã hội tự nguyện trực tiếp góp phần đảm bảo an sinh xã hội
Cũng với cơ chế đóng hưởng, chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng
đồng, BHXH tự nguyện cùng với BHXH bắt buộc đã bao phủ được mọi
người lao động trong xã hội có bảo hiểm. Mảng chính sách này luôn
dẻo, linh hoạt phù hợp với thực tiễn và tổ chức triển khai có hiệu quả chính
sách BHXH tự nguyện. Thậm chí phải hỗ trợ đóng phí cho những người lao
động thuộc đối tượng thu nhập thấp để họ có cơ hội tham gia. Nếu đảm bảo
thực hiện tốt nguyên tắc này, thì chính sách BHXH tự nguyện mới thực sự đi
vào cuộc sống và công tác tổ chức triển khai mới diễn ra dễ dàng, thuận lợi
và có hiệu quả. [8]
18
Nguyên tắc đóng hưởng, công bằng và bình đẳng
Có thể nói, mọi hoạt động trong đời sống xã hội nếu thực hiện công
bằng và bình đẳng sẽ hạn chế được những mâu thuẫn nội tại giữa con người
với con người và đây chính là động lực tạo ra sự đoàn kết và khơi dậy tiềm
năng và sức sáng tạo của con người cho sự phát triển kinh tế xã hội của đất
nước. Trong hệ thống BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng, cần
phải tuân thủ theo nguyên tắc này, vì nó liên quan tới quyền và nghĩa vụ của
người lao động và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người lao động và
gia đình họ. Nguyên tắc này phải được thực hiện ngay trong quá trình xây
dựng và tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện. Cụ thể, không có sự
phân biệt giữa 2 loại hình BHXH bắt buộc và tự nguyện, hoặc trong cùng
BHXH tự nguyện cũng không được phân biệt về giới tính, ngành nghề, khu
vực, thu nhập…Mức đóng và mức hưởng trợ cấp BHXH tự nguyện thường
có mối quan hệ tương ứng với nhau, đóng nhiều hưởng nhiều, đóng ít hưởng
ít, nếu chỉ thực hiện với chế độ hưu trí và tử tuất. Nếu thực hiện các chế độ
khác thì BHXH tự nguyện vẫn có tính không hoàn trả nhằm chia sẻ rủi ro,
gắn kết cộng đồng và lợi ích giữa các bên tham gia. . [8]
Nguyên tắc đơn giản và thuận tiện
Ở các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam, hình thức BHXH tự
nguyện thường triển khai sau BHXH bắt buộc. Do vậy, về chính sách cũng
như bộ máy thực hiện không thể đồng bộ và hoàn thiện bằng loại hình
của dân cư, trình độ quản lý… và đáp ứng được nhu cầu thực tế của người
tham gia. Khi phát triển đối tượng tham gia, không nên mở rộng tràn lan, mà
phải có lộ trình và phân loại lao động theo các nhóm có mức thu nhập khác
nhau (cao, trung bình, thấp). Đối với nhóm lao động có mức thu nhập từ trung
bình trở lên thì khả năng tham gia BHXH tự nguyện sẽ rất cao và việc mở
rộng đối tượng tham gia ở nhóm này sẽ dễ dàng hơn. Nhưng nhóm lao động
có mức thu nhập thấp thì khó có khả khả năng tham gia, để nhóm này có cơ
20
hội được tiếp cận với chính sách BHXH tự nguyện, cần thiết phải có sự hỗ
trợ tích cực của Nhà nước trong việc đóng phí BHXH. . [8]
1.1.4. Nội dung phát triển BHXH tự nguyện
1.1.4.1. Phát triển phương thức đóng, mức đóng BHXH tự nguyện
Mức đóng BHXH tự nguyện
Thông thường mức đóng được tính theo tỷ lệ phần trăm mức thu nhập
tháng người tham gia lựa chọn. Như vậy, khi xác định mức đóng, sẽ phụ
thuộc vào mức thu nhập tháng người lao động lựa chọn và tỷ lệ phần trăm
đóng. Việc xác định mức đóng phí là rất quan trọng, vì nó liên quan tới khả
năng tài chính của người tham gia. Nếu quy định mức đóng phù hợp với khả
năng tài chính của đông đảo người lao động, sẽ khuyến khích người lao động
tham gia. Để xác định mức đóng phí phải căn cứ vào thu nhập của người lao
động. Vì đối tượng tham gia BHXH tự nguyện là những người lao động làm
việc ở các ngành nghề, khu vực khác nhau, công việc bấp bênh, thu nhập thấp
và không ổn định. Vì vậy, việc quy định mức đóng không phải là điều dễ
dàng. Trên thực tế, khi xây dựng mức đóng, các nước thường quy định hạn
mức tối thiểu và tối đa mức thu nhập hằng tháng mà người tham gia lựa chọn
làm căn cứ đóng BHXH tự nguyện và mức đóng sẽ thay đổi trong từng thời
kỳ phụ thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế xã hội. Nhưng thường quy
định mức thu nhập hàng tháng mà người tham gia lựa chọn không thấp hơn
̀ ơ quan BHXH
cân phai chu trong th
̀
̉
́ ̣
ực hiên cac nôi dung sau:
̣
́ ̣
* Đơn giản hóa thủ tục đăng ký
Đơn giản hoa thu tuc hô s
́
̉ ̣
̀ ơ đăng ky tham gia đong, h
́
́
ưởng BHXH tự
nguyện: Thu tuc hô s
̉ ̣
̀ ơ đăng ky tham gia, cach th
́
́
ưc th
́ ực hiên đong BHXH va
̣
́
̀
viêc câp sô BHXH nh
̣
́ ̉
ư thê nao? Nhanh hay châm anh h
́ ̀
́
BHXH phai luôn đam bao kip th
̉
̉
̉
̣
ơi thuân tiên nhât cho ng
̀
̣
̣
́
ươi tham gia BHXH
̀
tự nguyện, tranh nh
́
ưng phiên ha, kho khăn khi tham gia BHXH t
̃
̀ ̀
́
ự nguyện.
Quy trình, thủ tục đăng ký tham gia và giải quyết chế độ BHXH tự
nguyện: Đây là khâu rất quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp tới việc phát
triển đối tượng tham gia. Khi tham gia BHXH tự nguyện, người tham gia phải
đăng ký với cơ quan BHXH tự nguyện. Về quy trình, thủ tục yêu cầu được
22
quy định cụ thể trong các văn bản dưới luật của BHXH tự nguyện (tùy theo
́
́
ực tiêp
́
đên ng
́ ươi lao đông môt cach chi tiêt, cu thê, sinh đông va hiêu qua nhât. Đai ly
̀
̣
̣ ́
́ ̣ ̉
̣
̀ ̣
̉
́
̣ ́
thu giup c
́ ơ quan BHXH luôn bam sat đia ban, năm băt thông tin vê nhu câu,
́
́ ̣
̀
́
́
̀
̀
tâm tư, nguyên v
̣ ọng cua ng
̉
ươi dân cung nh
̀
̃
̣
́
sach BHXH trên đia ban.
́
̣
̀
Thay đôi ph
̉
ương thưc hoat đông cua c
́
̣
̣
̉ ơ quan BHXH: do đăc điêm cua đôi
̣
̉
̉
́
tượng tham gia BHXH tự nguyện phân l
̀ ơn la ng
́ ̀ ươi nông dân va lao đông lam
̀
̀
̣
̀
nghê t
̀ ự do ở hâu hêt cac linh v
̀ ́ ́ ̃
ực kinh tê nên th
́
ơi gian, đia ban lam viêc rât
̣
̣
23
theo giờ hanh chinh nha n
̀
́
̀ ươc. C
́ ơ quan BHXH không thê trông tr
̉
ờ người lao
đông đên tru s
̣
́
̣ ở trong cac gi
́ ờ hanh chinh đê đăng ky tham gia hay đong phi ma
̀
́
̉
́
́
́ ̀
phai xuông c
̉
́ ơ sở, đia ban cu thê đê tô ch
̣
̀ ̣
̉ ̉ ̉ ức tuyên truyên, vân đông va thu phi
̀
̣
ười lao đông tham
̣
gia BHXH tự nguyện.
1.1.4.3. Quản lý quỹ BHXH tự nguyện
Trên cơ sở pháp luật về BHXH tự nguyện và sự thỏa thuận của người
tham gia về mức đóng, phương thức đóng, cơ quan BHXH tự nguyện sẽ tiến
hành các nghiệp vụ thu phí từ người lao động tham gia BHXH tự nguyện.
Việc thu đúng, đủ và kịp thời phí BHXH tự nguyện là điều kiện cần thiết để
duy trì sự hoạt động của BHXH tự nguyện, bảo đảm chi trả trợ cấp cho
người thụ hưởng được đầy đủ, kịp thời và các chi phí quản lý khác. Để
khuyến khích người lao động tham gia BHXH tự nguyện, khi tiến hành các
hoạt động thu và chi, cơ quan BHXH tự nguyện phải tạo điều kiện thuận lợi,
dễ dàng cho người tham gia, đồng thời thực hiện các nghiệp vụ kế toán tài
chính BHXH tự nguyện theo chính sách tài chính quốc gia.
Hình thức thu, chi BHXH tự nguyện là nội dung rất quan trọng, cần có
quy định về hình thức thu chi rõ ràng, đây là vấn đề liên quan sâu rộng tới các
đối tượng quản lý cũng như đối tượng tham gia. Bao gồm các bước: Lập và
báo cáo thu BHXH, lập, xét duyệt kế hoạch thu BHXH hàng năm, chuyển tiền
thu BHXH.
Công tác triển khai căn cứ vào đâu, phương pháp thu và quản lý chi cần
được phía BHXH công bố rõ ràng. Ví dụ như hình thức, phương pháp thu có
thể là theo tháng, theo quý; thu tại đại lý, tại ngân hàng, hoặc tới trực tiếp
gặp các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện.
24
Hàng tháng BHXH huyện lập báo cáo tháng gửi BHXH tỉnh trước ngày
03 tháng sau liền kề. BHXH tỉnh gửi cho BHXH Việt Nam trước ngày 10
Copyright: Tài liệu đại học ©