ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ THÙ Y DƢƠNG
TƢ TƢỞNG NHẬP THẾ CỦA THIỀN PHẬT GIÁO
QUA PHONG TRÀO CHẤN HƢNG PHẬT GIÁO
VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2017
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ THÙ Y DƢƠNG
TƢ TƢỞNG NHẬP THẾ CỦA THIỀN PHẬT GIÁO
QUA PHONG TRÀO CHẤN HƢNG PHẬT GIÁO VIỆT NAM
ĐẦU THẾ KỶ XX
Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS
Mã số: 62 22 03 02
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng
giúp đỡ tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu, hoàn thành Luận án. Tôi xin
trân trọng cảm ơn nhà nghiên cứu Phật học Nguyễn Đại Đồng, PGS.TS. Hoàng Thị
Thơ đã giúp đỡ tôi trong quá trình sưu tầm tài liệu phục vụ cho Luận án. Qua đây
tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè, đồng nghiệp và gia đình, những người đã
luôn bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án.
Xin trân trọng cảm ơn./.
Tác giả
Lê Thùy Dƣơng
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ..5
1.1. Các công trình nghiên cứu tƣ tƣởng nhập thế của Phật giáo và Thiền
Phật giáo Việt Nam ................................................................................................5
1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu nhập thế của Phật giáo ..........................5
1.1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo
Việt Nam ............................................................................................................10
1.2. Các công trình nghiên cứu chấn hưng và chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ
đầu thế kỷ XX.......................................................................................................17
1.2.1. Các công trình về chấn hưng ....................................................................17
1.2.2. Các công trình về chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX ..............19
1.3. Các tài liệu đánh giá mối quan hệ giữa nhập thế và cuộc chấn hƣng của
Thiền Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX .............................................................21
1.4. Luận án tiếp tục làm rõ tƣ tƣởng nhập thế trong phong trào Chấn hƣng
của Thiền Phật giáo Bắc Kỳ................................................................................23
Tiểu kết chƣơng 1 ................................................................................................24
Chƣơng 2. NHẬP THẾ VÀ TƢ TƢỞNG NHẬP THẾ XUẤT HIỆN TRONG
3.3.1. Từ góc độ giáo lý Thiền Phật giáo .........................................................105
3.3.2. Từ đời sống tôn giáo của các sa môn .....................................................110
Tiểu kết chƣơng 3 ..............................................................................................113
Chƣơng 4. GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ TỪ TƢ TƢỞNG NHẬP
THẾ THIỀN PHẬT GIÁO QUA PHONG TRÀO CHẤN HƢNG PHẬT GIÁO
BẮC KỲ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO HỘI PHẬT
GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY ..............................................................................115
4.1. Giá trị của tƣ tƣởng nhập thế Thiền Phật giáo qua phong trào Chấn
hƣng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX ............................................................117
4.1.1. Phong trào Chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX góp phần làm phong phú
thêm tư tưởng nhập thế Thiền Phật giáo trong đời sống tinh thần của dân tộc ...........118
4.1.2. Phong trào Chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX làm xuất hiện những
đặc điểm riêng có của tư tưởng nhập thế Thiền Phật giáo Việt Nam ....................122
4.1.3. Phong trào Chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX với tư tưởng
nhập thế tích cực đã phát huy các giá trị truyền thống dân tộc trong bảo vệ và
xây dựng đất nước ............................................................................................126
4.2. Một số hạn chế của tƣ tƣởng nhập thế Thiền Phật giáo qua phong trào
Chấn hƣng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX..................................................128
4.2.1. Hạn chế trong lĩnh vực giáo lý ...............................................................131
4.2.2. Hạn chế trong lĩnh vực đời sống tôn giáo ..............................................134
4.3. Bài học lịch sử của tƣ tƣởng nhập thế Thiền Phật giáo qua phong trào
Chấn hƣng Phật giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX đối với hoạt động của Giáo hội
Phật giáo Việt Nam hiện nay ............................................................................133
Tiểu kết chƣơng 4 ..................................................................................................140
KẾT LUẬN ............................................................................................................141
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN .....................................................................................................147
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................148
sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - một dòng Thiền đại diện cho Phật giáo
1
Việt Nam. Một trong những nét đặc trưng của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử là tư
tưởng nhập thế của nó do những điều kiện lịch sử cụ thể, hay nói cách khác, do tồn
tại xã hội Đại Việt đương thời quy định. Ngoài ra phải kể đến Thiền phái Lâm Tế và
Tào Động đã du nhập và được Việt hóa để phù hợp và tồn tại song song cùng với
các hình thức tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Trong điều kiện hội nhập và phát triển của đất nước hiện nay, Đảng và Nhà
nước Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân cùng với chủ
trương “Phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, vừa phát huy những
giá trị tốt đẹp của dân tộc, vừa tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại, xử lý tốt
mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần của
xã hội, là một động lực phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế. Tập trung
xây dựng đời sống, lối sống và môi trường văn hóa lành mạnh; coi trọng văn hóa
trong lãnh đạo, quản lý, văn hóa trong kinh doanh và văn hóa trong ứng xử. Chú
trọng xây dựng nhân cách con người Việt Nam về lý tưởng, trí tuệ, đạo đức, lối
sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật,
nhất là trong thế hệ trẻ” 1. Với tinh thần đó, việc nghiên cứu những yếu tố tích cực
về tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo, theo chúng tôi là hết sức cần thiết. Ngay
cả khi Nho giáo được độc tôn và kéo theo sự suy giảm về vị thế của Phật giáo thì tư
tưởng nhập thế Thiền Phật giáo vẫn đứng vững, luôn là tư tưởng chủ đạo của Phật
giáo Việt Nam và trên một số phương diện vẫn tiếp tục phát triển với tư cách là một
tôn giáo của dân tộc, đã và đang có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống tinh thần
của xã hội Việt Nam ngày nay.
Đặc biệt, trong phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XX một phong trào với tinh thần nhập thế sôi động đã tạo nên dấu ấn và ý nghĩa to lớn
đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam. Tuy không phải là một học thuyết tôn giáo triết học có mục đích, tôn chỉ liên quan đến các vấn đề chính trị - xã hội, song trước
những nhiệm vụ quan trọng của dân tộc, Phật giáo nói chung và Thiền Phật giáo nói
riêng đã thể hiện được khả năng thích ứng với tinh thần “Phật pháp tại thế gian,
Việt Nam hiện nay.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo
Việt Nam qua phong trào Chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX.
Phạm vi nghiên cứu của Luận án: Tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo
Việt Nam qua phong trào Chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án
Cơ sở lý luận của luận án: Đề tài dựa trên lý luận duy vật biện chứng và duy
vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối,
3
chính sách của Đảng và Nhà nước về tôn giáo, các lý luận về giá trị đạo đức, lối
sống, chính trị - văn hóa của tôn giáo.
Phương pháp nghiên cứu của luận án: Luận án vận dụng phương pháp luận
nghiên cứu của chủ nghĩa Mác - Lênin về lịch sử triết học, gồm các phương pháp
logic lịch sử, phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu, hệ thống hóa, khái quát
hóa,v.v trong sự phối thuộc với các phương pháp nghiên cứu liên chuyên ngành
Khoa học xã hội như: Tôn giáo học, Sử học, Văn học, Phật học.
5. Cái mới của luận án
Luận án làm rõ một số nội dung, đặc điểm, giá trị và hạn chế của tư tưởng
nhập thế Thiền Phật giáo Việt Nam qua phong trào Chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ
XX. Luận án đã phân tích, làm rõ tính linh hoạt của thiền trong đời sống thực tiễn
của Phật giáo dẫn đến tính tất yếu của nhập thế.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Về mặt lý luận:
Luận án góp phần làm rõ khái niệm, nguồn gốc và một số nội dung cơ bản
của tư tưởng nhập thế Thiền Phật giáo Việt Nam qua phong trào Chấn hưng Phật
giáo Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX.
- Về mặt thực tiễn:
1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu nhập thế của Phật giáo
Cuốn Lược sử Phật giáo Ấn Độ (PL: 2533 - 1989) của Thích Thanh Kiểm,
do Thành hội Phật giáo TP. Hồ Chí Minh ấn hành được chia làm bốn (04) thiên:
Thời đại nguyên thủy Phật giáo, Thời đại bộ phái Phật giáo, Thời đại Đại thừa Phật
giáo và Thiên cuối cùng là: Thời đại Mật giáo. Tại mục III khi nói về “Trạng thái
chính trị và xã hội trong thời đại Đức Thích Tôn” ở chương thứ nhất có viết:
“Giai cấp Bà la môn và vua chúa là giai cấp thống trị; hai giai cấp bình dân
và tiện dân là hai giai cấp bị trị… Dòng họ Bà la môn đã chế định ra bốn giai
cấp, tự cho mình ở địa vị tối cao, và chia sự tu hành làm bốn thời kỳ, sinh
hoạt theo lý tưởng. Nhưng trái lại còn ba giai cấp khác, nhất là giai cấp tiện
5
dân lại bị xã hội khinh miệt, không được pháp luật bảo hộ…. Do đó mà gây
thành sự tổ chức xã hội bất công, dân chúng họ hằng khát vọng có bậc thánh
nhân xuất hiện cứu đời. Để đáp lại lòng mong mỏi đó, nên đã phát sinh một
tôn giáo tha thiết với mục đích nhất vị bình đẳng cứu đời, chính là đức Phật
Thích ca Mâu Ni sáng lập” [77, tr.23-24].
Điều này cho thấy, tư tưởng nhập thế đã hình thành ngay trong đời sống thực tiễn
của chính người dân xã hội Ấn Độ cổ đại. Bởi lẽ, khát vọng của chúng sinh trước sự
giải thoát được đáp ứng và sự xuất hiện Phật giáo với hình tượng Phật Thích Ca
Mâu Ni, về nguyên tắc, là sự đáp ứng nhu cầu thời đại. Công trình Lịch sử Phật
giáo do tác giả Thích Thanh Kiểm biên soạn cung cấp cho chúng ta bức tranh chung
về lịch sử Phật giáo, ở đó cái lịch sử cụ thể và cái logic được thống nhất với nhau
hết sức chặt chẽ.
Bộ sách Thiền luận của Suzuki D.T., do Trúc Thiên dịch (1992), NXB Thành
phố Hồ Chí Minh gồm ba quyển. Tác giả của công trình này là một học giả nổi
tiếng người Nhật, ông là người đã có công rất lớn trong việc giới thiệu tư tưởng
Thiền tông sang các nước phương Tây. Suzuki đã đi sâu phân tích tư tưởng Thiền
sử Thiền, giúp độc giả hiểu một cách khái quát hơn về Thiền Phật giáo nói chung và
Thiền Phật giáo Việt Nam nói riêng.
Cuốn Lịch sử Thiền học, tập 1: Thiền Trung Quốc, Tản Mộng Từ (biên dịch
và chú giải) (2007), NXB Phương Đông khẳng định:
“Thiền hay định vốn có nguồn gốc từ Ấn Độ... nói lên sự thể nghiệm tâm
linh cao độ.... mang lại một ý nghĩa vô cùng quan trọng ngay từ khi Phật giáo
xuất hiện… Đồng thời, “Thiền” còn thể hiện tính thích ứng “tùy duyên bất
biến” của Phật giáo. Vì thế lịch sử Thiền không phải chỉ dừng ở đó mà thôi.
“Thiền” thuận theo đà chuyển biến của xã hội sau này, trải qua biết bao
nhiêu biến thiên... tạo ảnh hưởng to lớn cho xã hội, được truyền bá... vào
Việt Nam... và hình thành nên “Thiền” mang sắc thái độc đáo của mỗi quốc
độ” [116, tr.16-18].
Cuốn Thiền tông Phật giáo (2008), Nguyễn Tuệ Chân biên dịch, NXB Tôn
giáo, Hà Nội đã trình bày về Thiền Phật giáo và sự hình thành Thiền tông Phật giáo
Trung Quốc. Tác giả viết: “Thiền tông là một tông phái quan trọng của Phật giáo
Trung Quốc. Phật giáo Ấn Độ chỉ có Thiền mà không có Thiền tông, Thiền tông do
Phật giáo Trung Quốc sáng tạo nên...” [21, tr.11]. Thiền có nguồn gốc từ Ấn Độ và
được Bồ Đề Đạt Ma truyền vào Trung Quốc, làm hình thành nên Thiền tông Trung
Hoa và sau đó được tiếp tục truyền bá vào Việt Nam.
7
Ấn Độ Phật giáo sử luận (Từ đức Phật đến thời kỳ Bộ Phái), Viên Trí (Biên
soạn) (2009), NXB Phương Đông, đã trình bày tổng quan về xã hội Ấn Độ thời kỳ
tiền Phật giáo, thời kỳ Phật giáo và lược sử Đức Phật. Những giáo lý căn bản của
Phật giáo cũng được giới thiệu như: Tứ Diệu đế, Duyên khởi, Ngũ uẩn, Nghiệp, v.v.
Quan điểm cho rằng, “Đạo Phật dấn thân vì xã hội” chính là tinh thần nhập
thế có thể tìm thấy trong cuốn Socially Engaged Buddhism (Dimensions of Asian
Spirituality), University of Hawai Press; 1 edition (February 19, 2009) của Sallie
B.King. Tác giả cuốn sách này giới thiệu về các phong trào hiện đại của phật tử
giới nào đó thì ý nghĩa của thiền hiển nhiên là chưa hoàn thành” [45, tr. 285].
Bài Thiền Phật giáo: nguyên lý và một số phạm trù cơ bản của Hoàng Thị
Thơ (Tạp chí Triết học số 12/2005) cho rằng, Thiền thực sự có vị thế trong triết học
Phật giáo. Ngày nay, Phật giáo đang phát huy một số đặc trưng độc đáo để hội nhập
và lan tỏa sang phương Tây một cách thành công, trong đó có sự góp phần của
Thiền. Bài viết cố gắng làm rõ một số đặc trưng của Thiền Phật giáo từ góc độ vấn
đề cơ bản của triết học để góp phần nhận diện và phát huy cũng như bảo tồn những
đặc sắc của tư duy phương Đông, cũng là của Phật giáo nói chung và Phật giáo Việt
Nam nói riêng.
Đỗ Quang Hưng với Phật giáo Viê ̣t Nam trong bố i cảnh hội nhập và toàn
cầ u hóa (Tạp chí Khoa học xã hội số 9/2006, [74, tr.58-66]. Trong bài viế t này , tác
giả đề cao vai trò của Phật giáo trong xã hội hiện đại và những thay đổi của Phật
giáo nhằm đáp ứng nhu cầu của thời đa ̣i mới . Tác giả nhấn mạnh rằng , Phâ ̣t giáo
hiê ̣n nay là Phâ ̣t giáo nhâ ̣p thế . Tình hình tôn giáo thế giới hiện nay đang diễn ra
mang tính “toàn cầu hóa”, do đó, cần có sự phân biệt sự khác nhau giữa thế tục hóa
trong đời sống tôn giáo ở phương Tây và tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt
Nam. Theo ông:
“Đặc điểm cơ bản nhập thế của Phật giáo Việt Nam là không hề đồng nhất
với khái niệm tục hóa (sécularisation) của phương Tây trên hai mặt: Tách
quyền lực tôn giáo ra khỏi quyền lực nhà nước và tục hóa đời sống tăng lữ.
Về cơ bản, xu hướng nhập thế của Phật giáo Việt Nam đặc biệt từ thế kỷ XX
là hướng tới một Đạo Phật dấn thân vì xã hội (Bouddhisme engagé
socialement)”.
Hoàng Thị Thơ với bài Thiền trong kinh văn nguyên thủy của Phật giáo Tạp chí Triết học, số (4/2008). Trong bài viết, tác giả trình bày nội dung và ý nghĩa
9
của Thiền Phật giáo trong một số tác phẩm tiêu biểu của Phật giáo. Sự hiện diện của
Thiền trong kinh điển Phật giáo. Mặt khác, tác giả còn chỉ ra sự khác biệt giữa
Thiền Phật giáo và Thiền trong Yoga của Bàlamôn giáo. Từ góc độ lịch sử tư
Thiền được nghiên cứu ở góc độ lịch sử, được soi chiếu về sự hình thành và phát
triển trong tiến trình lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Yên Tử Việt Nam của tác giả Nguyễn
Hùng Hậu (1996), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội. Tác giả đã đề cập đến điều kiện
kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa trong việc hình thành nên Thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử, đồng thời đi sâu tìm hiểu vấn đề bản thể luận, nhận thức luận trong triết
học Trần Thái Tông và một số tư tưởng triết học của Tuệ Trung Thượng Sỹ với mục
đích làm nổi bật tiền đề tư tưởng trực tiếp cho sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử. Tác giả cho rằng, Tuệ Trung Thượng Sỹ quan niệm việc đi tìm sự giác ngộ
ở ngay trong đời sống hiện thực. Điều này phù hợp với với chủ trương của Lục Tổ
Huệ Năng: “Phật pháp tại thế gian, không lìa thế gian giác”. Khác với nhập thế
mang tính chất cá nhân của Huệ Năng và một số thiền sư Trung Hoa, nhập thế của
thời Trần là nhập thế vì cộng đồng, xã hội, vì quê hương, đất nước… Những nhận
định nêu trên đã gợi mở cho tôi tiếp tục đi sâu tìm hiểu và đánh giá một cách đúng
đắn, khách quan về tư tưởng nhập thế của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói riêng
và tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo Việt Nam nói chung.
Lịch sử tư tưởng Triết học Việt Nam (T.1) do Nguyễn Trọng Chuẩn (chủ
biên) (2007) cùng các tác giả của Viện Khoa học xã hội Việt Nam. NXB Khoa học
xã hội, Hà Nội, Cuốn Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam (Từ thời kỳ dựng nước
đến đầu thế kỷ XX) do Doãn chính (chủ biên) (2013). NXB Chính trị Quốc gia - Sự
thật, Hà Nội, là sự khái quát về lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, sách đã chỉ ra
tư tưởng Thiền Phật giáo và đề cập đến nội dung của tư tưởng nhập thế. Sách đã
phân tích và chỉ ra: Thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi có tinh thần nhập thế rõ nét, đồng
thời cũng nói lên tinh thần nhập thế tích cực thể hiện ở thiền phái Vô Ngôn Thông.
Tác giả Nguyễn Tuấ n Anh (2010) với bài viế t Vài nét về vấ n đề “nhập thế ”
của Phật giáo thời Đinh và Tiền Lê
trong “Phâ ̣t giáo thời Đinh và Tiề n Lê trong
công cuô ̣c dựng nước và giữ nước” , NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i [35, tr 31-39] đã đinh
Nam thời Lý - Trần. Luận án đã góp phần làm rõ sự ảnh hưởng của Nho giáo, Đạo
giáo và các hình thức tín ngưỡng dân gian, cũng như sự tác động của điều kiện kinh
tế, chính trị, văn hóa giáo dục thời Lý -Trần đối với triết lý nhập thế của Phật giáo
giai đoạn này. Ngoài ra, luận án đã nêu rõ những đặc điểm nổi bật như quan niệm
xuất thế, quan niệm nhập thế cũng như mối quan hệ biện chứng giữa xuất thế và
nhập thế; và một số nội dung cơ bản trong triết lý bình đẳng, triết lý đoàn kết, triết
lý dấn thân phục vụ đất nước của triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý - Trần.
12
Tuy nhiên, một số luận án trên chỉ tập trung tìm hiểu triết lý nhập thế, ảnh
hưởng của nó dưới thời Lý - Trần, mà chưa khái quát được tư tưởng nhập thế của
các dòng thiền du nhập vào Việt Nam cũng như sự duy trì và phát triển nguồn mạch
Thiền đến phong trào Chấn hưng để thấy được Thiền Phật giáo Việt Nam tồn tại
đến ngày nay như thế nào. Luận án Tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo qua
phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XX sẽ kế thừa những điểm
nổi bật của tư tưởng nhập thế Thiền thời Lý - Trần và cố gắng bổ sung vào những
khoảng trống cần được nghiên cứu làm rõ.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu khoa học nêu trên, còn có nhiều bài
đăng tải trên các tạp chí nghiên cứu về Thiền Phật giáo Việt Nam, đặc biệt là tư
tưởng nhập thế của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, qua đó làm nền tảng để nghiên
cứu về tư tưởng nhập thế của Thiền Phật giáo Việt Nam.
Tác giả Đặng Thị Lan với Tìm hiểu về tinh thần nhập thế của Phật giáo Viê ̣t
Nam (Tạp chí Khoa học xã hội n hân văn số 01/2003) đã chỉ ra tinh thầ n nhâ ̣p thế
của Phật giáo được thể hiện rất rõ ở hai khía cạnh : “Dùng đạo để hướng dẫn đời và
dùng đời để thực hành đạo” . Tác giả nhấn mạnh “tại thế gian giác ” - viê ̣c giác ngô ̣
thế gian, hiể u rõ thế gian của người tu si ̃ Phâ ̣t giáo
. Tuy nhiên, việc dùng đạo để
Trần Nhân Tông (Tạp chí Khuông Việt, Số 6/Tháng 4, 2009), tinh thần nhập thế,
khuynh hướng nhập thế hay tư tưởng nhập thế của Thiền học Trần Nhân Tông cần
được nhìn nhận từ hai phương diện, một là những căn cội triết học và hai là, cơ sở
thực tiễn, những lý do thực tiễn. Cách tiếp cận như vậy, có thể nói, là khá chính xác
và cần được tham khảo và làm rõ thêm vai trò của thực tiễn đối với sự hình thành
triết lý nhập thế của Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Trong bài viết này, tác giả đã tiếp cận một cách tổng quan về căn cội triết
học của tinh thần nhập thế, nói theo cách của Trần Nhân Tông, là “cư trần lạc đạo”,
đó là một hệ thống với Phật tính luận, phương pháp tu luyện, con đường giác ngộ
của Thiền Tông, đặc biệt là lấy Thiền Huệ Năng làm trục tâm. Ở hệ thống ấy có sự
kết hợp các tư tưởng Hòa quang đồng trần trong triết học Lão Tử, tư tưởng Vô sở
đãi và tùy tục trong tư tưởng Trang Tử, và đương nhiên, không thể thiếu tư tưởng lạc
đạo của Nho gia. Xét về cơ cấu, nó là sự hội nhập triết học và phương pháp tu dưỡng,
cảnh giới tinh thần của cả Tam giáo, lấy Thiền làm cơ sở để tiến hành hội nhập.
14
Lê Thị Lan trong bài Một số tư tưởng thiền học cơ bản của Trần Thái Tông
(Tạp chí Triết học, số 4(227)-2010) đã tập trung giải thích các khái niệm cơ bản:
“tâm”, “không”, “Phật tính”, “giới”, “định”,“tuệ”. Tiếp đó bài viết phân tích các
giai đoạn của con đường tu tập mà thiền gia phải trải qua. Theo tác giả, Trần Thái
Tông đã thâu tóm được toàn bộ những yếu chỉ cơ bản về tư tưởng và phương pháp
tu thiền của Thiền học Vô Ngôn Thông, đồng thời diễn giải chúng hết sức dễ hiểu
và qua đó, đã góp phần phổ biến thiền học trong dân chúng.
Trong bài Tư duy hướng nội của Phật giáo và vai trò của nó trong tư duy
người Việt (Tạp chí Triết học, số 5/228) của Hoàng Thị Thơ (2010) đã trình bày sự
du nhập Phật giáo vào Việt Nam với nội dung chủ yếu của Phật giáo Đại thừa từ
Trung Quốc, với các thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo
Đường. Song, sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - dòng Thiền Phật giáo
của Việt Nam, hình thành vào đời Trần đã “dứt bỏ các truyền thừa từ trước có
hai dòng Thiền Việt Nam là Tỳ Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông được hệ thống
hóa một cách khá đầy đủ. Đây là nguồn tài liệu làm nền tảng để nghiên cứu về sự du
nhập của các dòng Thiền vào Việt Nam. Ngoài ra còn cuốn Tam Tổ Thực Lục ghi
về hành trạng và sự truyền thừa của ba vị tổ phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử là Trần
Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Cuốn Thiền uyển kế đăng lược lục, trên cơ
sở nhắc lại nội dung của Thiền Uyển tập anh ngữ lục đã đề cập, sách còn bổ sung
thêm sự phát triển của Phật giáo đầu triều Nguyễn…
Ngoài ra, phải kể đến tư tưởng Thiền của một số nhà tư tưởng tiêu biểu của
Thiền Phật giáo Việt Nam như:
Khóa Hư Lục (1972), Trần Thái Tông, Nguyễn Đăng Thục dịch và chú thích,
Khuông Việt, Sài Gòn, Việt Nam; Tuệ Trung Thượng sĩ ngữ lục giảng giải (1996),
Trúc Lâm Yên Tử tổ sư Trần Nhân Tông, người dịch và bình giảng là Hòa thượng
Thích Thanh Từ, Ban Văn hóa Trung ương GHPGVN xuất bản.
Bên cạnh các công trình nghiên cứu về Thiền của các nhà Phật học, chúng ta
không thể bỏ qua nguồn tài liệu vô cùng quý giá về Thiền của giới Tăng Ni Phật
giáo. Những tư liệu trên đề cập đến các tông phái và các thiền sư Việt Nam trong
lịch sử, giúp chúng tôi có cơ sở để nghiên cứu và tìm hiểu sâu hơn về tư tưởng nhập
thế của Thiền Phật giáo Việt Nam. Hiện nay, phong trào Chấn hưng Thiền học ở
16
nước ta đã và đang được dấy lên nhằm bảo tồn mạng mạch Thiền vốn có ở nước ta
hơn mười thế kỷ.
Nội dung của Thiền đã hiện diện trong tất cả các bài giảng của Hòa Thượng
Thích Thanh Từ cho các Thiền sinh tại Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử, được các đệ
tử của Ngài soạn thành tác phẩm Phụng Hoàng Cảnh Sách và Phụng Hoàng Sách
Tấn; trong một loạt sách mới xuất bản của Thiền sư Thích Nhất Hạnh cũng chứa
đựng nội dung của Thiền như Giận, Thả Một Bè Lau, Cho Đất Nước Đi Lên, Tuổi
Trẻ Lý Tưởng và Hạnh Phúc...
chẳng hạn ở chương XXXVII, tác giả đã dành riêng một phần cho việc trình bày
Phật học và Phật giáo [83, tr.389]. Tuy nhiên, trong phần này, Nguyễn Lang chỉ
nhận định một cách chung chung rằng: “chìa khóa của sự thay đổi là sự khác nhau
giữa chữ Phật học và Phật giáo” [83, tr.390]. Sự thay đổi ở đây là đổi tên Hội Việt
Nam Phật học thành Phật giáo Việt Nam tại trung phần. Nhưng theo quan điểm của
Nguyễn Lang: “Một hội Phật học có thể được chính quyền cho là một tổ chức học
Phật chứ không phải là một Giáo hội tôn giáo” [83, tr.390]. Vậy Phật học có phải
là Phật giáo không? Theo quan điểm của chúng tôi, Phật học không đồng nhất với
Phật giáo, mà chỉ là một phương diện học thuật nhằm làm sáng tỏ những nội dung
của giáo lý Phật giáo. Tác giả chưa đưa ra những lý lẽ thuyết phục ở quan điểm này.
Trong cuốn Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách
mạng Tháng Tám, Tập II: Hệ ý thức Tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm
vụ lịch sử, của Trần Văn Giàu (1997), NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, có sự phân
tích các vấn đề tư tưởng triết học Phật giáo của phong trào Chấn hưng Phật giáo
Việt Nam như: quan điểm của Phật giáo về vấn đề Thượng đế tạo vật; về linh hồn
bất tử; vấn đề có hay không “thiên đường”... Ở thời kỳ cận hiện đại như thế này thì
tác phẩm của Trần Văn Giàu là một dấu mốc lớn trong nghiên cứu tư tưởng triết
học Phật giáo Việt Nam.
Khi bàn về phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam, Nguyễn Duy Hinh
(1999) trong cuốn Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
cho rằng, phong trào Chấn hưng Phật giáo có hai đặc điểm cơ bản như sau: một là,
Phật học thay cho Phật giáo, với những biểu hiện như hiện đại hóa Tăng già, hiện
đại hóa việc truyền đạo; hai là, “tân” Phật giáo thay cho “cổ” Phật giáo, với sự ra
đời của nhiều nhóm tôn giáo trên cơ sở Phật giáo cổ truyền, tiêu biểu là Phật giáo
Hòa Hảo và đạo Cao Đài. Ở đây xin lưu ý điều là đạo Cao Đài không phải là nhóm
18
Copyright: Tài liệu đại học ©