f)AI lIOCM^Ildc (;IA UÀ NOI

rp"fiN(:»>Mii()( KiioA iicH xÀ nói \.\ N I I A N \ \ N

'ARK YI-IONKWAN

Niaròi viÈi

UAN VAN THAC SÌ KHOA HOr M( .ir VÀN

H A N O I !su ngàn càch vC ngAn ngiì. Chiìng lAi cilng khó khan Irong viCc llifui h i m

mot càch chinh xàc nhung Iniyén nào duoc xC'p vào tiéu Ioai truyCn ed ik li
tliìln ky. Trudic màt, chùng lAi chi biét càc ph(3 giào su Chu Xuàn DiCii va
phó giào su LO Chf Qué ghi ro Irong Tuyén tàp truyen td tich Viét Nam
(phìtn truyen (d lich nguòi Viél) {A8) co 3.5 truyen ed Ifch Ihìln ky. San dn
phó liC'n sT Tàng Kim Ngàn phàl hiCn thém 16 truyen nfra {A22). Nlnr vAv
Irong luan vàn này chiing lAi chi phàn Ifch trén co so 5\ IruyCn ed Ifch lli;1n
ky dà duoc niAl sA nhà nghién cuu vàn hoc dàn gian Viél nam xàc din li.
Chiing lAi nglil rang sd lirong truyen ed Ifch th^n ky eiia nguòi Vici con
nhiéu hon. Nhfrng con sA bd sung tiép theo khóng the là viéc làm cùa ehiing
Idi - nguòi ninfe ngoài, ma phài chò ò su cAng bA cùa càc nhà khoa hoc Viél
nam.
} . Dal vàn de nghién ciru mot sA cAng thuc nghé thuàl truyCn lliAng
cùa truyen ed Ifch thìln ky nguòi Viét chùng lAi co y dA tao dung nhùng nàc
Ihang dìlu tién de tién dén nghién cuu thi phàp tniyCn ed Ifch Ihìin ky nguòi
Vici. Tuy nhiCn do là con diròng xa tft tàp va gap nhiéu gian truàn iihir lui
dò hành huong qua Hy ina lap S(Jn dd dén Tày Trùc thinh kinh. DAi voi
chùng lAi mòl nguòi nuóc ngoài hoc tàp va nghién ci'ru vàn hoc dàn ^ian
Viél nam viée làm dàu tién là tdng hop càc thành tini nghiCn cuu ( uà cà-.
nhà vàn hoc dàn gian Viél nam Ihco mot he IhAng de- phuc vu cho y do lien.


Irong chìrng iiìirc nhAÌ dinh chiing Ini so sành nhfrng nel lintng dong vì\ di
bici cùa nhOng biéu hiCn do trong Iriiyén v6 Ifch thAn ky ngiròi Vici \:i
ngircfi Hàn Quoc.
III. FHU(JN(; PIIAP NCaiIÈN Cl)U :
1. Irong thòi gian hoc tàp va nghién cirii a ViCt nani chiing loi da tiCp
iihAn diroc mOl s6 kiè'n thi'rc ly luàn va Ihao tac Ihirc tièn Irong vice nghicn
cihi thi phàp vàn hoc dAn gian noi chung va IruyCn c

IÌAÌ

Oa

CÌÌ'U

lypc và motip

cùa PCìS - I^ rS I.C Clìf Que

Tnfòiìg

phài


N h u nhùng bàn luàn vàn mang tfnh chat triròng quy ò Viet nani
chùng lAi chia bàn luàn vàn này thành ba ph^n :
F h à n xml d à u goni nhùng vàn de nhu dà trình bay a tren.
IMiàn noi d u n g gAm 3 chu(tiig:
ChiùTfig mot : Khài quàt vC truyen ed tfch tliAn ky nguòi Viet.
Clìiafììg

hai : MAI sA cAng tliùc nghe thuàt Iruyen thong Irong viCc
~>

xAy dung nhAn vAI cùa truyen ed Ifch Ihìln ky nguòi Viet. () day chiing IMI
chi di sAu vào 3 kiCu nhAn vAI phÓ bien nhAt là :


- Nhan vàt chinh dién
- Nhàn vàt phàn dién (hay nhàn vài dich thù)
- Nhàn vàt phù tro
ChU(jrfig ha : MAI sA cAng thi'rc truyen IhA'ng ve Ihòi gian và kliAm;
gian nghé thuàl trong truyen ed tfch thàn ky nguòi Viél.
Phàn két luan: là su lóm tal nhung luàn,diém dà trình bay ò phàn nói
dung và ino ra huòng phàl IriCn de lai.
Cuòi luàn vàn là thu niuc tham khào hàng dui Vici, chù llàn va
chu Anh duoc xép Ihco Irai lu vìin chiì cài dàu cùa ICn làc già hoàe Idi sàch.


PHAN NÓI DUNG
CHl)()N(; I : KHAI QUÀT VE TRUYCN CÓ li( H THÀN K\
NCUÒIVIÈT.

Kho tàng vàn hoc dàn gian Viét nam phong phù và da dang. Irong .1

th^n ky do tri tuòng tuong ed tfch tao nén (nhu òng Bui, Óng Tién, Ràn
th^n, Chim thàn..). Dù co ih^n thAng, màu nhiém dén dàu cung khòng Ihé
làn àt duoc vrfi trò cùa con nguòi và dù ft hay nhiéu chùng cung dùu xuàl
hién trong truyen ed tfch Ihàn ky nhu là mot phircmg tién nghé thuàt càn
Ihiét và eó loi cho viéc td chùc cAÌ Iruyén, phàl Irién tinh liét.
Truyen ed tfch thìtn ky khAng co cài ky vi cùa thì^n thoai, kliAng e(')
cài hào hùng Ihiéng liéng cùa Iruyén Ihuyé't ma ò ed tfch vói trf tU(Vng luong
và hu cà'u dàc Ihù, dà làm cho ed Ifch eó càch phàn ành hién thuc khàc V(n
càc Ihé Ioai khàc. Trong niÀi cAt Iruyén nhùng con nguòi giàn dj ày nò hàm
chùa luong IhAng tin ve con nguòi, ve cuAc sA'ng co sue hà'p dàn dén ky
diéu. Nói dén ed tfch là nói dén mot thè Ioai quen thuòc gìln gùi vói dòi
thuòng. Khàp noi trén moi nèo mién dàt nuóc truyen ed tfch thàn ky dmre
luu lìuyén tu bao dòi. Ben bép lùa chùng ta duoc nghe càc cu Ang, cu bà ké
Iniyén ed tfch th^n ky. Nhùng budi trua he duói gò'c cày, tùng tAp tho cày
Iho cày chuin d"au nhau nghe ké tniyén ed tfch thìln ky. Hoàe cao hon mìa là
nhùng cau ràn day dao ly lù ed tfch Ihìan ky " ò hién gap lành ", " ò àc gap
àc ", " tham lì thàm" ....dà duoc due két lai thành lòi àn liéng nói cua nhàn
dàn trong dòi sA'ng hàng ngày.
Hién thuc duoc phàn ành trong tniyén ed tfch Ihàn ky là sinh hoal
cùa tùng lóp lao dòng cùng cành nghèo khó. Dò là " cA Tarn ", " Tli;u h


Sanh ", "Anh cành dién "... Dò là nhirng con nguòi nhirng sÓ phàn vàn
song, vàn tbn tai và khóng ngtmg vuon lén trong nhùng uóc mo khàt vong
chinh dàng. Tàt cà nhùng cuóc dòi, nhùng mành dòi ày vàn tòn lai quanh
ta tu bao dòi nay. Dac biét vói càch phàn ành dàc thù tàc già dàn gian dà
dua ta tìm ve vói qua khù xa xua co nhùng con nguòi ma trong dò hàm
chùa cà mot bf àn diéu ky ve nhàn càch, ve dao due, ve long dùng càm, due
hy sinh, su kién tri, lac quan, chiù khó chju khd. Ò thòi ky qua khù xa xua
ày nguòi lao dòng dà sÓng mAt cuAc song tran day niém tin và su vuon lén,

Irong long xà liAi nguyCn Ihuy.

Nhung eó le chi l ù khi xà liAi e('. sir phàn

d n a giai càp lliì bA phàn Iruyen này mòi phàl Irién manh vC so luong. nàng
cao ve chàì luong và da dang ve dòi luong phàn ành.
'TmyCn ed l i d i Ihàn ky là Ioai Iruyen ké chù yèn duoe sàng làc i r d i
ccr sa hu càu dàn gian. Nò mang nhùng dàc diém Ihi phàp rièiig phàn b i d
veti càc nhòm IruyCn ed Ifch khàe ò ifnh chàì, mùc dò su dung }èu lo ihàn

12


ky, ò càu tao cÒt tniyén cùng nhu Idi két Ihùc eó hàu duoe bién hién nlnr
mot cAng thùc nghé thuàt phd bién.
Cùng nhu thàn thoai, và Iruyén t h u y d , truyen ed tfch thìtn ky diKtc
càc trf thùc xua chù y siru tàm tu rat som. Màc dù vày elio dén nay. xiiii!'
quanh nhóm Iruyén này vàn con eó nhiéu khfa canh dang liép lue direte bàn
bac. Chàng hnn nhu càc vàn de ve càu trùc bàn chàì cua yèn lA thàn k} \ .
dàc Irung hueàu, pham vi rong hep cùa tiéu Ioai.
III. rRUVf:N CO I I C I I

I I I À N K Y V Ó I C À C I I U Y ^ N T H O A I I Ò N (;I ÀO:

Tai inAl sA nuóc Iréii thè giói nhàì là nhùng nuóc lliiiAc Chàn Au nlnr
Nga. Phàp, Phàn Lan,... làn nay dén xèp nhùng Iruyén hay he Ihong l n i \ é n
ve eàe Ihành (nlnr nlnìng linyén thoai ve chùa jésn, Ihành PaolA...) \ ào llv
Ioai Iruyén I h n y d eàn cu ò Ihàn Ihé, su nghiép eó Ihàl hay duòng nlnr

e

Phó lién sì Tàng K i m Ngàn, khi dòi chién Iruyén ed ifch Ihàn ky Viél vói s»*
dò càn liùc càc chùc nàng cùa V.La prAp, dà eó y k i d i ràng : "Su l i d i cà\
h u y d d u " khóng phù hop Wn ()ui pham ma PrAp dà dira ra. Dà} là niói
Irong nhùng bien hién dàc Unì eiia Iruyén ed Ifch Ihàn ky Viél... Y kicii (K ii
cùa làc già là hoàn loàn chnih xàc. Dang Iruyén này ve ca bàn, khAng pliai
là san phàin cna làc già dàn gian hay duoe sàng làc Irén ca sa niA lip dàn
gian, cùng eó Ihé, mòl vài Iruyén Irong sA vira ké trén mang bóng dàng m a
Iruyén ké Iruyén IhAng. Chùng duoc càc làng lù góp nhàl. chinh ly. cài bién
cho phù hctp v(
Yèn lA hoang duòng là dàìi hiéu dàc Irung cùa lién loai Iruyén co lidi
Ihììn ky. 1ình chàì cùa yèn lA Ihàn ky le IhuAc rài nhiéu vào chùc nàng \ a
bàli chàì cùa (irng Ihé loai. Chùc nàng ca bàn cùa Iruydi ed Ifch là nhàn
Ihùc và giào due. Chùng chiù su qui dinh cùa hién Ihuc xà hAi. Vi vày lue
lung Ihìln ky ma ed tfch mA là thuòng eó mèi quan he chat che vói sinh hoal
cùa cAng dÒng xà hòi Viét nam thuò xa xua. Nói chung, nguòi nghe lin
luòng vào thè giói Ihàn ky Irong Iruyén ed Ifch. Nhung khàc vói thàn Ihoai.
day là niém lin dira Irén ca sa Ihé giófi con nguòi. 1 heo lién Irình li< li sd. ni
niém lin yéu h) hoaiiii dném^i dia/c sùdun^

nhién khi chi co y n^liia nliu l-i

mòl Iron^if nhnn^ hién phdp ni^lié limai.
'\\'m\ lai Irong chucnig inAl này chùng tói khàng dinh :
I. 'Tru}cn ed Ifch Ihàn ky là inóI liéu loai liéng biél Irong llié loai
Iruyén ed Ifch nói chung. Dàc Irung ca bàn cùa nò là su hién dién dàin dac
cùa yèn lA siéii nhién k}' diéu và vai Irò quan Irong cua IK) uoi vói qua liìnli
dàn dal càu clniyén.

16


2. Truyen ed tfch thìin k y eó quan he eòi nguAn vói Iruyén Ihìtn thoai.
Nói càch khàc, giùa truyen ed tfch thìln ky và truyen th^n thoai vùa co ranh
giói vùa CÓ su giao thoa. Trong truyen th^n thoai yèn tA siéu nhién k}' ào
dòng vai trò chù yèn. Nhàn vài chfnh cùa thìln thoai là càc vj thàn linh.
Hành trang chù yéu cùa ho là su bién hoà, con nhàn vàt chfnh cùa truyen ed
Ifch thàn ky là con nguòi. Yèn tA siéu nhién, ky ào dù co xuàì hién dàm dàc
dén bao nhiéu thi chung qui vàn là phmmg lién nghé Ihuàl de phuc vu d i o
hoal dòng cùa con nguòi.

dién nghé thuàl ngAn tù.Vì vày Iriròe khi lim hiéu mot so cAng Ihùc Iruyén
IhAng Inmg viéc xày dung nhàn vài cùa Iruyén ed tfch lliàn ky chùng lói xin
Irình bay mày nel khài cpiàl ve nhàn vài Irong vàn hoc nói chung
1. Nhàn vai tron^ vàn hoc nói chung:
Nhàn vài là yèn lA ca bàn cùa làc phàm vàn hoc, là lién diém de bóc
lA cùa chù de và lu luc'mg cùa chù de.Do dò nhàn vài là ncti làp Irung già iri
lu luòng nghé Ihuàl cùa làc jiliàni vàn hoc.Nhàn vài vàn hoc là nlnìng con
ngmìi eó lén riéng cu Ihé nhu chi Dan,Chf Phéo....lai eó khi khài nidn nhàn
vài vàn hoc duoc su dung nhu m()l àn du, khóng chi là mòl con ngucìi cu
Ihé nào cà, ma ehi là niAI hién luong ndi bài Irong tàc phàm.
Chùc nàng c(t bàn cùa nhàn vài vàn hoc là khài quàl Ifnh càch cua
con nguòi. Do lùih càdì là mól hién lucmg xà hoi lich sir ndi chùc iiànkhài (juàl nhàn vài vàn hoc cung mang tfnh lidi sir. Trong Ihòi dóii \a xiia.
nhàn vài cùa Ihàn Ihoai. Iruyén lliiiyél Ihuòng khài quàl nàng liic \à siiv
manh cùa con nguòi siéu nhàn hoàe vi nhàn (Nù (Ja doi dii và Iroi. I ac
Lcmg Quàn và \u Ca de ra Iràm Irùng, càc óng lai bé. ke sao. dào song, i
Uiig vói xà hòi phàn chia giai càp. nhàn vài Iruyén ed lidi lai khài (|iiàl c:u
vàn de dAi khàng Irong quan he giùa nguòi và nguòi( nlnr ihién \a fu . Irniii!

18


vói njnh, thAng minh vói ngu dàn....). Vi tfnh càch là két tinh cùa inói
iruòng nén nhàn vàt vàn hoc là nguòi dàn dàt dòc già vào càc Ihé gi,.,
khàc nhau cua diti song. Nhàn vài vàn hoc con thè hién quan niém nghé
thuàt và \S tmmg thàm my cùa tàc già ve con nguòi. Vi thè nhàn vài luAn
luAn gàn bó vói chù de cùa tàc phàm . Nhàn vài vàn hoc duoc miéu là qua
eàe bién ed, xung dAl màu ihuàn và moi chi tiét. Dò là màu thuàn nói làm
cùa nhàn vàt này vói nhàn vàt kia, giùa tuyén nhàn vàt này vói tuyén nhàn
vàt khàe. Cho nén nhàn vài luón gàn lién vói cAt truyen. Nhò duoc miéu là
qua xung dOt, màu thuàn, nén khàc vói hinh tuong hòi hoa và diéu khàe.

chàì cùa di^i song xà hòi và cem nguiti. T n m g loai hình tu su là qua Irình hu
càu, de xày dung nhùng dién hình nghé thuàl sAng dAng, nhùng nhàn vài
dién hình... eó khà nàng l ù trong trang sàch buófc ra ngoài dòi nhu nhùng
con nguiti sAng Ihuc. Nhà vàn sàng tao ra nhàn vài, miéu là nhàn vài, và
nhàn vài bao giò cùng hién ra theo càch hinh dung, càm nhàn cùa làc già. ( )
day, cì\n phàn biél quan niém con nguiti nhu niAl pham Irù l u Im'tiig. dao
due xà hAi vói quan niém nghé Ihuàl ve con ngué^ti khàc nhau. Ò dà} eininr
la cung càn phài Ihày quan niém lu Im'tng, Iriéì ly ve con ugniti c(') (juan he
mài lliiéì vóti quan niém nghé thuàt. Chi eó niAt quan niém nghé Ihuàl
khAng ngùng mò rong, ddi mófi thi nhà vàn me'ti eó khà nàng phàn ành ehidi
san, và su phong phù cùa nhàn vài. Nói càch khàc nèu muAn khàm [ihà su
cani nhàn cùa con nguiti lòi mùc de) nào, thi d i n phài khàm phà quan niém
nghé Ihuàl ve con nguiti Ihé hién Irong hinh thùc miéu là nhàn vài.
Vói muc dfch nghién cùu cùa mot sA cAng Ihùc nghé thuàl Iruyén
IhAng Irong viéc xày dung Iruyén ed Ifch Ihìin ky Nguiti V i d d u i n g lói
nhàm khàm |)lià càdì cani nhàn cùa con nguiti e|ua vice miéu là nhàn vài
cùa Iruyén co ifch lliàn ky de tu càm quan Folklore, lù góc dA thi phàp hoc
nhàm tìm ra nhùng dàc Irung riéng Irong càch xày dung nhàn vài ciia mòi
kiéu loai nhàn vài cùa truyen ed Ifch lliììn k } .

20


2. Nhàn vàt trong truyen co tich thàn k y .
a. Nhàn vàt co tich thàn ky là nhàn vàt chùc nàng : Trong cuAn "Tir
dién thuàt ngù vàn hoc

cùa giào su Le Bà Hàn, Tran Dinh Su. Nguyén

Khàc phi (ehii bién) nhàn vàt chùc nàng ducte hiéu là "Nhàn vài eó dàc
e, Ihàng Cuòi, mu phu Ihuy, quài vài, nguiti dep.
chàng dùng si InMig Iruyén co Ifch lliàn ky den eó y nghìa Imtng Irung nliii
vày.
Trong ngành ed l i d i hoc Ihé giói, khài niém nhàn vài dure nàng dàn
lién do N. Nili ki phó rAp (nguòi Nga) cTé xuàì vào nhirng nàm dàn Ihé kv
X X . Nhung khài niém dò duoc dào san và nghién cùu ihành cAng là pli;Ù
nói dèli giào su Iruitng dai hoc Tdng hetp l é n i n gràl (Nga) V.I;>.(irAp (IX')S
1970). Trong cue^n sàch ndi liéng cùa mình "Hình Ihài hoc cùa l n i \ ( n
Ihuc hién. Day chfnh là diém khàc nhau co bàn trong càch xày dung nhàn
vài giùa ed tfch th^n ky vófi vàn xuAi bàc hoc. Tuy nhién vi N. Nhi ki phó
rAp và V.la PrAp nghién cùu nhàn vàt chùc nàng trén co so tu liéu Iruyén ed
tfch th^n ky Nga cho nén nhiém vu dàt ra cho chùng tói là phài su dung
nguAn l u liéu ed Ifch Ih^n ky Viét Nam và Hàn QuAc de xcm xél kién nhàn
vàt chùc nàng ma A . l . NhikiphArAp và V.la.PrAp dà chi ra.
Tremg Iruyén ed Ifch Ihàn ky khAng eó nhàn vài dién hình cà Ihé . De
xày dung duoc nhùng nhàn vài dién hình, vàn hoc viét rài coi Irong viéc
miéu là Ifnh càch dién hình trong hoàn cành dién hình. Miéu là nhàn vài
khóng eó nghia là lai hién mày inóe niAI chàn dung. Su thè hién dà} du làm
khi hoà Ihành su nhal nhéo. Tu nhùng nhàn vài direte xày dung Ihành cóng
Irong vàn hoc, chùng la nhàn Ihày càc nhà vàn bao giò cùng lira chon moi
càch cóng pini niAl vài n d liéu bién de khàc hoa ngoai hình và Inili cadi
nhàn vài. Nhinig n d direte chàp nhàn là eó y nghTa nhàì cua nhàn vài cliinli
là nhùng nel dal dén già Iri dién hình, vùa eó khà nàng khàc hoa ngoai hình
ni(}l càch cu Ihé, lai vira e(') làc dung dién dal mól càch sinh dóng và eó
demg nhàì nói làm, Ifnh c a d i cùa nhàn vài.
Ngiretc lai veti vàn hoc viél, nhàn vài cùa Iruyén ed Ifch nói chung va
Iruyén ed tfch lliàn ky nói riéng khòng he direte miéu hi ngoai hình chi lièi.
Trong Iruyén ed Ifch Ihàn ky càc nhàn vài nhu vna. hoàng lù, cóng etnia.
anh liéu phu, bàc nAng dàn, mu dì ghé,... chi dmtc ké ve dàng eiàp ngoai
hinh. Nàng cóng chùa phài là niAI my nhàn nhung nguòi ké chu}én chi gioi
Ihién set qua, khòng miéu là nàng de;p nhu Ihè nào. Trong Iruyén Tha. h
Sanh nàng cong chùa hoàn loàn khóng direte miéu là inói c i i d i ehi lièi ve
ngetai hình và Ifnh càch." Lai nói chuyén cóng chùa con vua hói ày dà dén

22