BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Kim Thắm

CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
NGƯỜI VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGƠN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HĨA VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Kim Thắm

CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ
NGƯỜI VIỆT
Chun ngành : Văn học Việt Nam
Mã số

: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM




MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cám ơn
Mục lục
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
Chương 1. SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
VÀ ĐƠI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ ................................... 9
1.1. Sơ lược về truyện cổ tích thần kì ............................................................ 9
1.1.1. Khái niệm ........................................................................................ 9
1.1.2. Đặc điểm và vai trò của yếu tố thần kì.......................................... 11
1.2. Đơi nét về con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt ...... 14
1.2.1. Định nghĩa về con vật thần kì ....................................................... 14
1.2.2. Con vật thần kì là một kiểu “nhân vật” trong truyện cổ tích
thần kì ............................................................................................ 16
1.2.3. Tiêu chí xác định hành động, chức năng của con vật thần kì ....... 19
1.3. Tình hình nguồn tư liệu truyện cổ tích thần kì người Việt được
khảo sát.................................................................................................. 23
Tiểu kết chương 1.......................................................................................... 26
Chương 2. PHÂN LOẠI VÀ MÔ TẢ CON VẬT THẦN KÌ TRONG
TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT ................... 27
2.1. Phân loại con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt ......... 27
2.2. Mơ tả con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt............... 28
2.2.1. Nhóm 1: những con vật tự bản thân có chứa yếu tố kì ảo,
lạ thường ....................................................................................... 28
2.2.2. Nhóm 2: những con vật chịu sự tác động, sai khiến của lực
lượng thần kì nên có khả năng hành động thần kì ........................ 66


Bảng 2.5. Những truyện có con vật tìm cách báo thù hoặc gây hại .............. 62
Bảng 2.6. Nhóm những con vật chịu sự tác động, sai khiến của lực lượng
thần kì ............................................................................................ 67
Bảng 2.7. Nhóm con vật được lực lượng siêu nhiên đội lốt – hóa thân ........ 74


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Từ xa xưa cho đến tận bây giờ, truyện cổ tích ln là một thế giới vô cùng
phong phú và đầy màu sắc đối với tuổi thơ của mỗi người. Đó là những câu
chuyện cổ tích “bà kể cháu nghe”, là sự xuất hiện của những nhân vật có phép
thần thơng kì ảo, đó cịn là thế giới của những con vật có phép biến hóa khơn
lường.
Truyện cổ tích lại được chia thành ba mảng: lồi vật, thế sự và thần kì.
Mỗi mảng đều có những đặc điểm riêng, có những câu chuyện riêng. Nhưng
hầu hết những truyện hay nhất của người Việt đều thuộc về truyện cổ tích thần
kì, đây cịn là tiểu loại phong phú nhất. Trong truyện cổ tích thần kì, ngồi sự
xuất hiện của người nơng dân hiền lành bị ức hiếp, của đứa bé bị mồ côi,… hay
những tên địa chủ độc ác gian xảo, người anh tham lam keo kiệt,… thì chúng
ta cịn thấy có sự xuất hiện của những con vật gần gũi, quen thuộc trong sinh
hoạt hằng ngày nhưng cách xuất hiện của chúng đã được nhân dân “tơ màu”
làm cho những con vật đó mang yếu tố thần kì. Chúng xuất hiện với vai trị
“khơng thể thiếu” trong từng câu chuyện và góp phần vào việc đẩy tình tiết diễn
biến của câu chuyện thêm hấp dẫn, thu hút.
Thấy được giá trị của con vật thần kì, tơi quyết định chọn đề tài “Con vật
thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt” làm đề tài nghiên cứu (“Người
Việt” hay là người Kinh – dân tộc Kinh, là dân tộc đông nhất trong nước). Một
phần là do đặc điểm về con vật thần kì chưa được mọi người chú ý nhiều, một

tích Việt Nam do Nhà xuất bản Văn Sử Địa, Nhà xuất bản Sử học, Nhà xuất
bản Khoa học xã hội xuất bản từ năm 1958 đến năm 1985. Đến năm 1993, sách
được in trọn bộ thành 5 tập do Viện văn học xuất bản. Trong đó, ơng đã phân
chia thành ba loại chính, đó là: Truyện cổ tích thần kỳ, Truyện cổ tích thế sự và
Truyện cổ tích lịch sử. Cơng trình của ơng đã nghiên cứu, biên soạn, khảo dị
về 200 cốt truyện của người Kinh, được xuất bản từ năm 1958 và cho tới nay
đã được tái bản rất nhiều lần. Trong luận văn này chúng tôi khảo sát hai tập


3

Kho tàng truyện cổ tích xuất bản lần mới nhất vào năm 2000 của Nguyễn Đổng
Chi, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Về Tổng tập văn học dân gian người Việt - Truyện cổ tích thần kỳ (tập 6),
các tác giả đã biên soạn từ nhiều tập truyện khác nhau: từ Cổ tích và truyền
thuyết An Nam của A.Landes, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn
Đổng Chi, Truyện cổ Việt Nam của Nguyễn Duy,…cùng với việc lựa chọn bản
chính của dân tộc Việt và so sánh đối chiếu với bản khác của các dân tộc anh
em. Điều này có vai trị rất lớn với chúng tơi trong việc khảo sát, đồng thời,
cũng là tư liệu để chúng tôi so sánh sự xuất hiện của con vật thần kì trong các
dị bản.
3. Lịch sử vấn đề
Từ khi truyện cổ tích ra đời cho đến nay, đã có khơng ít những cơng trình
biên soạn, những bài nghiên cứu, các bài báo, hoặc đề tài luận án, luận văn bàn
luận về truyện cổ tích nói chung và tiểu loại truyện cổ tích thần kì nói riêng.
Khi nghiên cứu về đề tài Con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt,
chúng tơi nhận thấy có những cơng trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận
văn như:
- Đầu tiên, phải kể đến giáo trình Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia
Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Nxb Giáo dục, Hà Nội đã

cổ tích thần kì Việt.
- Những năm sau đó là cả q trình nở rộ và phát triển trong nghiên cứu
văn học dân gian, đặc biệt là về truyện cổ tích thần kì, với những cơng trình
liên tiếp nhau như: Tác giả Nguyễn Xuân Đức, Hội Văn nghệ dân gian Việt
Nam, Thi pháp truyện cổ tích thần kỳ người Việt, Nxb Văn hóa dân tộc, 2011:
đã nghiên cứu về truyện cổ tích thần kì về đặc điểm nhân vật, cốt truyện, phong
cách ngôn ngữ, các biện pháp nghệ thuật và liệt kê ra những truyện cổ tích thần
kì từ kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi.
- Đỗ Bình Trị với cơng trình Mấy nghiên cứu - ứng dụng học thuyết của
V.Ja.Propp về Folklore (tập 1), Nxb Giáo dục Việt Nam, 2017 đã tổng thuật
lại những tư tưởng khoa học chính của Propp, sau đó tác giả đi vào tìm hiểu


5

truyện cổ tích thần kì Việt đọc theo hình thái của Propp với 15 truyện như: Gốc
tích dưa hấu, Gốc tích bánh chưng bánh dầy, Sự tích con khỉ,... Cuối cơng trình
là phần phụ lục về một số tài liệu gốc để tra cứu, tìm hiểu mặt lí luận.
- Cùng năm 2017, cơng trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Dung về Thế
giới nhân vật kỳ ảo trong truyện cổ tích thần kỳ các dân tộc Việt Nam (quyển
1, 2) thuộc Nxb Hội nhà văn: đã đưa ra tổng quan chung về tình hình nghiên
cứu thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam,
những vấn đề lý thuyết về thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì,
khảo sát - mơ tả thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kì các dân tộc
Việt Nam, các phương thức phản ánh về thế giới và con người, quan niệm nghệ
thuật. Đồng thời, tác giả đã nghiên cứu đưa ra các bảng khảo sát để giải thích
rõ hơn về nhân vật kì ảo về: những kết quả khảo sát, đặc điểm, giới tính, nguồn
gốc, tính chất, hành động chức năng, tác động kết thúc, kết quả khảo sát tính
chất - tác động và tóm tắt 250 truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam.
- Gần đây nhất đó là cơng trình của Hà Đan, Nhân vật phù trợ trong truyện

con riêng, người em út, người mồ cơi, nhân vật dũng sĩ, nhân vật người đội lốt
và đề xuất ra những hướng nghiên cứu mới.
Nếu như nghiên cứu về toàn bộ nhân vật phù trợ trong truyện cổ tích thần
kì người Việt thì đã có cơng trình của tác giả Hà Đan, hoặc tìm hiểu về thế giới
nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kỳ của các dân tộc Việt Nam cũng đã
có tác giả Nguyễn Thị Dung nghiên cứu và những cơng trình có liên quan khác.
Mặc dù ở những cơng trình đó, các tác giả có nhắc đến con vật thần kì nhưng
đó chỉ là sự tổng lược khái quát chung với nhóm nhân vật phị trợ hoặc gọi
chung là lực lượng thần kì, chưa có nghiên cứu cụ thể về đặc điểm và vai trị
của con vật thần kì. Một phần đó là do mỗi chúng ta khi nhắc đến con vật thì
chỉ xem nó là những loại động vật bình thường, gắn bó trong đời sống sinh hoạt
hằng ngày. Chính vì vậy, khi nhìn tổng thể về lịch sử nghiên cứu, chúng tơi
nhận thấy đề tài về con vật thần kì là một khía cạnh cịn mới mẻ và khá thú vị.
Chúng tôi sẽ cố gắng tiếp thu những kết quả nghiên cứu trong lịch sử những


7

cơng trình của các nhà khoa học đi trước và cố gắng hoàn thiện những quan
điểm mới về mảng đề tài con vật thần kì. Mong rằng với đề tài này, chúng tơi
sẽ đóng góp được phần nào khía cạnh mới về truyện cổ tích thần kì người Việt
nói riêng và văn học dân gian Việt Nam nói chung.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp sau :
- Phương pháp khảo sát, thống kê: đây là phương pháp sử dụng nhiều trong
đề tài, dùng để thu thập, khảo sát, lựa chọn những truyện cổ tích thần kì theo
tiêu chí và lập bảng biểu với các truyện cổ tích thần kì người Việt có con vật
thần kì.
- Phương pháp so sánh: so sánh những truyện cổ tích thần kì về đặc điểm,
ý nghĩa, chức năng giữa các nhóm con vật thần kì.

biệt giữa con vật thần kì và con vật khơng có yếu tố thần kì. Đồng thời, chúng
tơi làm rõ về tình hình nguồn tư liệu truyện cổ tích thần kì được khảo sát để tạo
tiền đề nghiên cứu ở những nội dung tiếp theo.
Chương 2: PHÂN LOẠI VÀ MÔ TẢ CON VẬT THẦN KÌ TRONG
TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
Ở chương 2, chúng tơi đưa ra những tiêu chí phân loại truyện cổ tích thần
kì người Việt có con vật thần kì, sau đó chia thành các nhóm con vật thần kì
theo từng nhóm đặc điểm riêng của chúng để thấy rõ hành động của chúng
trong truyện, từ đó có cách đánh giá, khen – chê.
Chương 3: CHỨC NĂNG VÀ Ý NGHĨA CỦA CON VẬT THẦN KÌ
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
Trong chương ba, chúng tơi sẽ khẳng định những chức năng và ý nghĩa
của con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt, từ đó thấy được
những giá trị sâu sắc, những quan niệm đạo đức về cách ứng xử giữa những
mối quan hệ khác nhau trong xã hội.


9

Chương 1. SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT
VÀ ĐƠI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ
1.1. Sơ lược về truyện cổ tích thần kì
1.1.1. Khái niệm
Chúng ta khơng thể phủ nhận rằng truyện cổ tích thần kì chính là một
trong những tiểu loại hay và phong phú nhất, đồng thời nó cũng được hình
thành và phát triển trong thời kì đầu của truyện cổ tích.
Đầu tiên, theo Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi
thì tác giả đã cho rằng lực lượng siêu nhiên luôn “có mặt” trong truyện cổ tích
thần kì với vai trị quan trọng khơng thể thiếu : “Cổ tích thần kì cịn có một
phần là tàn dư của những tưởng tượng gắn liền với mê tín, ma thuật, đồng bóng

của lực lượng siêu nhiên, hoặc thiện hoặc ác vào cuộc sống con người. Cái hư
cấu kì diệu nằm ngay trong cái cơ sở của cốt truyện truyện cổ tích thần kỳ và
điều đó phải được hiểu trước tiên” (Nguyễn Xuân Đức, 2011). Từ đó, chúng
ta thấy rõ yếu tố thần kì là sự xuất hiện khơng thể thiếu trong truyện cổ tích
thần kì mà các nhà nghiên cứu đã khẳng định, đó là những yếu tố tham gia có
vai trị quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến cốt truyện. Vậy trước hết phải hiểu
được cốt truyện, sau đó sẽ hiểu được “cái hư cấu kì diệu” trong truyện cổ tích
thần kì.
Trong Giáo trình Văn học dân gian, tác giả Nguyễn Thị Bích Hà đã khẳng
định khuynh hướng nổi bật nhất của truyện cổ tích thần kì khơng phải là nhấn
mạnh hiện thực, nhấn mạnh những điều đã và đang xảy ra, mà trong truyện, tác
giả dân gian sẽ bày tỏ những nguyện vọng cùng với mơ ước mà lẽ ra nhân dân
nên có. Tất cả mong muốn này được kết thúc bằng chiến thắng tất yếu của cái
đẹp và của cái thiện mà ở cuộc sống thực tại nhân dân lao động khơng bao giờ
tìm kiếm được (Nguyễn Thị Bích Hà, 2018).
Như vậy, các nhà nghiên cứu đều thống nhất truyện cổ tích thần kì là
những truyện hướng vào đời sống xã hội, lấy con người làm nhân vật trung tâm.
Và yếu tố thần kì xuất hiện có vai trị quan trọng trong việc đảm bảo diễn biến,
tác động tới kết thúc của truyện. Đồng thời, truyện cổ tích thần kì giúp con


11

người hiện thực hóa những ước muốn trong tâm trí, giúp cho cuộc sống trở nên
công bằng và hướng tới một cuộc sống tươi đẹp hơn.
Do tính bất biến của văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích thần kì
nói riêng mà các khái niệm liên quan đến truyện cổ tích thần kì cũng chỉ mang
tính khái qt và phải đặt vào từng bối cảnh lịch sử riêng để có thể lí giải được
hết ý nghĩa. Và trong q trình nghiên cứu, chúng tơi nhận thấy khái niệm của
các tác giả nêu trên đã khái quát được rõ nhất những định nghĩa truyện cổ tích

- Thứ nhất, yếu tố thần kì phải “đậm đặc”. Đặc điểm này chúng ta thấy rõ
ở các truyện như: Bầy lợn đá, Con chó con mèo và anh chàng nghèo khổ, Cái
chìa khóa,... vậy “đậm đặc” được hiểu là yếu tố thần kì xuất hiện với tần số
nhiều, liên tục trong truyện. Nếu thiếu đi yếu tố “đậm đặc” thì có những truyện
cổ tích thần kì sẽ khơng thể là một câu chuyện cổ tích hồn chỉnh. Đặc điểm
này xét với hai tiểu loại cịn lại là cổ tích sinh hoạt và cổ tích lồi vật rất thuận
lợi cho việc phân loại. Nhưng cũng cần phân biệt với các thể loại khác như
truyền thuyết, thần thoại, vì ở hai thể loại này yếu tố thần kì xuất hiện thậm chí
cịn nhiều hơn truyện cổ tích thần kì, chỉ khác ở cách tác giả dân gian sử dụng
yếu tố thần kì ở mỗi thể loại với mục đích khơng giống nhau.
- Thứ hai, yếu tố thần kì phải góp phần vào dẫn dắt chi tiết, những sự việc
xảy ra trong câu chuyện đó. Những sự việc đó thường là những mâu thuẫn xảy
ra trong các mối quan hệ gia đình, xã hội. Như trong truyện Ai mua hành tôi,
yếu tố thần kì xuất hiện khi mâu thuẫn giữa anh nơng dân với con quạ, anh
nơng dân vì cứu con chim sẻ thốt chết khỏi con quạ mà bị nó kiếm cách hại.
Nhưng nhờ vào lọ nước thần chim sẻ tặng, anh nơng dân đã có thể cứu được
vợ từ tên nhà vua háo sắc, lộng quyền. Yếu tố thần kì xuất hiện trong truyện đã
thúc đẩy những sự việc nối tiếp xảy ra, đó là lọ nước thần, là người vợ đẹp như
tiên, là những củ hành lớn phồng,...
- Thứ ba, yếu tố thần kì tác động tới các nhân vật trong truyện. Chúng ta
không thể phủ nhận đặc điểm này ở các truyện Tấm Cám, Thạch Sanh, Hà rầm


13

hà rạc,...Sự xuất hiện của yếu tố thần kì khơng chỉ với nhân vật chính mà cịn
tác động đến cả những nhân vật trong truyện.
Chúng tôi nhận thấy những đặc điểm mà tác giả Hà Đan đưa ra là phù hợp
với cốt truyện cổ tích thần kì. Đây cũng chính là những đặc điểm về yếu tố thần
kì mà chúng tơi muốn nói tới.

1.2.1. Định nghĩa về con vật thần kì
Theo từ điển tiếng Việt của Hồng Phê, từ “thần kì” được hiểu là: “tài
tình một cách kì lạ đến mức như khơng thể tưởng tượng nổi, như sức mạnh thần
kì, những bước tiến thần kì của khoa học.” (Hồng Phê, 2003).
Trong truyện cổ tích thần kì, chúng ta thường thấy có sự xuất hiện của
những con vật quen thuộc. Đó có thể là con chim sẻ hay con quạ trong Ai mua
hành tôi, hoặc là bầy khỉ trong Người anh xấu xa bị trừng phạt, cũng có thể là
con rắn trong Sự tích con dã tràng,…. Rất nhiều những con vật khác nhau xuất
hiện và nó ít nhiều mang một chức năng nào đó. Đặc biệt, sự xuất hiện của con
vật trong truyện cổ tích thần kì là có tính chất quan trọng, vì chính bản thân nó
mang những yếu tố thần kì. Đặc điểm này phần nào góp vào thành cơng của
mỗi truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kì nói riêng.
Trước giờ, mỗi khi đói khổ hay lúc gặp hoạn nạn, nhân dân lao động
thường “cầu trời khấn phật” để xin ban ơn. Hoặc như cô Tấm trong truyện cổ
tích Tấm Cám, mỗi khi bị mẹ con dì ghẻ bắt nạt, cơ chỉ biết khóc để cầu mong
có sự giúp đỡ của Bụt. Tức là hầu như mọi người đều quan niệm những thế lực
có thể giúp đỡ mình là Tiên, Bụt, Thần,…họ khơng biết rằng tác giả dân gian
đã mượn những con vật trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày họ tiếp xúc hoặc
là những động vật hoang dã lại có phép màu, có những hành động kì lạ để giúp
đỡ họ vượt qua khó khăn.
Con vật thần kì là một cái tên cịn khá mới mẻ trong truyện cổ tích thần
kì người Việt. Vì chúng ta thường gọi chung trong cái tên “nhân vật kì ảo”,
“thế giới nhân vật phù trợ”, “lực lượng thần kì”,… tức là chưa có một định
nghĩa tách riêng và đặt tên chúng là con vật thần kì. Sơ lược về các cơng trình


15

nghiên cứu về yếu tố thần kì, có cơng trình của Nguyễn Thị Dung trong
Thế giới nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích thần kỳ các dân tộc Việt Nam –

nhưng rõ ràng con chó bình thường khơng thể nào cùng đối thoại với con mèo
để nghĩ ra cách lấy lại viên ngọc cho chủ trong truyện Con chó, con mèo và anh
chàng nghèo khổ. Hoặc con ếch cũng không biết rưng rưng chảy nước mắt van
lạy người đàn ông tha mạng cho nó trong truyện Người đào ếch thành võ
trạng,... Bản thân những con vật này không được huấn luyện dạy bảo bởi bất
kì ai, mà tự thân nó có những yếu tố thần kì. Hoặc có kiểu con vật xuất hiện là
được lệnh của thần, của bụt và chúng làm theo sự sai khiến, điều khiển của “cấp
trên”. Như vậy, những con vật này cũng thần kì nhưng định nghĩa thần kì của
chúng được hiểu theo một nghĩa khác hoàn toàn.
Vậy, từ những cơ sở trên mà chúng tơi định nghĩa về con vật thần kì như
sau: “Con vật thần kì là loại con vật có những yếu tố kì ảo, thần kì khác với
những con vật bình thường. Tự bản thân chúng có những hành động và chức
năng kì lạ, có thể nói, có thể biến phép, có thể tặng vật q cho người cứu nó,
thậm chí có thể trừng phạt những kẻ xấu tính xấu nết,… Hoặc cũng có thể bản
thân con vật đó chịu tác động dưới lực lượng thần kì có sức mạnh lớn hơn như
Thần, Tiên, Bụt,… Ngồi ra, đó cịn là những con vật được chọn để lực lượng
thần kì - siêu nhiên mượn lốt hoặc phải đội lốt con vật để xuất hiện trong thời
gian nhất định với một mục đích nào đó.”
Cách định nghĩa này sẽ là một trong những cơ sở để chúng tôi mô tả về
con vật thần kì ở chương sau.
1.2.2. Con vật thần kì là một kiểu “nhân vật” trong truyện cổ tích
thần kì
Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì nhân vật chính là “nhân vật then chốt
của cốt truyện, giữ vị trí trung tâm trong việc thể hiện đề tài, chủ đề và tư tưởng
của tác phẩm”, hoặc nhân vật chính được khắc họa qua “chi tiết tiểu sử, chi tiết
ngoại hình, chi tiết tính cách và xung đột”. Cịn nhân vật phụ chỉ giữ nhiệm vụ
thứ yếu, “thường gắn với những tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụ
trợ, bổ sung” (Lê Bá Hán, 1991). Cần nói thêm ngồi hai kiểu nhân vật nói





18

- Thứ hai, chức năng của con vật thần kì như thế nào sẽ tùy thuộc vào hành
động, cách giải quyết vấn đề của nhân vật trong truyện. Con chim trong truyện
Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong đưa người em và người anh đi
lấy vàng và có yêu cầu phải rời đi trước khi mặt trời mọc vì lúc đó rất nóng.
Người em khơng tham lam, chỉ lấy một ít vàng rồi ra đúng hẹn, sau đó sống
cuộc sống giàu có hơn. Ngược lại, người anh vì tham lam, lấy vàng quên cả
thời gian và lời dặn của chim nên cuối cùng bị chết cháy. Trong truyện này,
chức năng của con chim đối với người em là hành động trả ơn, cịn đối với
người anh thì chính là sự trừng phạt cho sự tham lam. Theo cơng trình Mấy
nghiên cứu ứng dụng học thuyết của V.JA.Propp về Felklore (tập 1), Đỗ Bình
Trị có nhắc đến nhân vật chức năng trong truyện cổ tích thần kì có tính chất
nước đơi, tức là có sự tác động ngược trở lại giữa “nhân vật chức năng với tình
huống quy định hành động kết quả và hậu quả của hành động thể hiện chức
năng của nhân vật” (Đỗ Bình Trị, 2017). Rõ nhất quan điểm này có thể thấy
trong truyện Thạch Sanh: Chằn tinh lúc đầu là đối lập với Thạch Sanh, cùng
chiến đấu quyết một sống một còn. Thế nhưng đến lúc chết, chằn tinh lại để lại
một bộ cung tên vàng cho Thạch Sanh, điều này tạo nên sự đối lập giữa hành
động và chức năng của nhân vật. Chưa hết, tác giả còn lập luận nhân vật chức
năng trong truyện cổ tích thần kì là lớp sau của các vị Thần trong thần thoại.
Quan điểm này liên quan đến những truyện có con vật thần kì xuất hiện dưới
tác động của Thần, Tiên, Bụt như: Trong truyện Người con út hiếu thảo thì
Bạch hạc chính là con vật mà Tiên sai giúp đỡ người con út, hay trong truyện
Sự tích con muỗi thì Cá sấu xuất hiện dưới sự tác động của Đức Phật để chở
cặp vợ chồng qua sơng, hoặc quen thuộc hơn đó là sự xuất hiện của con gà, con
chim sẻ trong truyện cổ tích Tấm Cám khi Tấm được Bụt giúp đỡ,...
- Thứ ba, có một số con vật thần kì như là một nhân vật tư tưởng, “là loại