ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên

THÁI NGUYÊN - 2020


LỜI CAM ĐOAN

Thái Nguyên, tháng 8 năm
2020
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Ninh

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN.....................................................................................................ii
MỤC LỤC......................................................................................................... iii
BẢNG TỪ VIẾT TẮT.......................................................................................vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU.............................................................................. vii
DANH MỤC HÌNH.........................................................................................viii
MỞ ĐẦU............................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài.............................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu..........................................................................................3
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu...................................................................7
4. Quan điểm nghiên cứu.................................................................................... 8
5. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................9
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu...................................................................10
7. Đóng góp của đề tài...................................................................................... 10
8. Cấu trúc đề tài...............................................................................................11
NỘI DUNG...................................................................................................... 12
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY
DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC...........................................................12
1.1. Dạy học và kế hoạch dạy học.....................................................................12

2.2.7. Rút kinh nghiệm và điều chỉnh........................................................... 36
2.3. Sử dụng các phương pháp dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực................................................................................. 36
2.3.1. Phương pháp thuyết trình theo hướng tích cực hóa hoạt động
nhận thức của HS.............................................................................................. 36
2.3.2. Phương pháp đàm thoại...................................................................... 37
2.3.3. Phương pháp thảo luận nhóm............................................................. 38
2.3.4. Phương pháp dạy học dự án................................................................38
2.3.5. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức từ bản đồ...................39
2.3.6. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề............................................. 39
2.4. Kiểm tra đánh giá trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực......40

iv


2.5. Xây dựng một số kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực................................................................................. 41
2.5.1. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 9: NHẬT BẢN....................................... 41
2.5.2. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 10: CỘNG HÒA NHÂN DÂN
TRUNG HOA (TRUNG QUỐC)......................................................................53
2.5.3. Kế hoạch dạy học bài: KHU VỰC ĐÔNG NAM Á...........................63
Tiểu kết chương 2..............................................................................................73
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM......................................................74
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm...........................................................74
3.1.1. Mục đích thực nghiệm........................................................................ 74
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm........................................................................74
3.2. Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm.............................................................74
3.3. Phương pháp tiến hành thực nghiệm..........................................................75
3.4. Tổ chức thực nghiệm..................................................................................77
3.4.1. Trường thực nghiệm............................................................................77

2

ĐHSP

Đại học sư phạm

3

ĐC

Đối chứng

4

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

5

GDPT

Giáo dục phổ thông

6

GV

Giáo viên


12

TB

Trung Bình

13

TN

Thực nghiệm

14

THPT

Trung học phổ thông

15

TW

Trung ương

vi


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 11 hiện hành.......20
Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả điều tra sử dụng những phương pháp dạy học


DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1: Các năng lực cốt lõi trong chương trình giáo dục phổ thông 2018...18
Hình 3.1: Biểu đồ thể hiện lượng điểm của các lớp TN và đối chứng..............84
Hình 3.2: Biểu đồ thể hiện tỉ lệ xếp loại học lực ở lớp TN và đối chứng.........84

viii


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Bước sang thế kỉ XXI, mỗi dân tộc càng nhận thức chính xác và cụ thể
hơn vai trò, sức mạnh to lớn của giáo dục, đã khơi dạy và tạo tiềm năng vô tận
trong mỗi con người. Trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới
đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp
giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những định hướng cơ
bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm,
kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành
năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học. Đó cũng
là xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông.
Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới PPDH là nhu cầu không thể
thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Đảng và Nhà nước
xác định giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu và là nền tảng, động lực của sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn
lực con người. Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của Nhà nước về đổi
mới giáo dục được thể hiện qua các văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng:
CT30/1998/CT-TTg về chủ chương phân ban; Nghị quyết 40/2000/QH10 về
đổi mới chương trình giáo dục phổ thông; Chỉ thị 14/2001/CT- TTg về thực
hiện nghị quyết 40; Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010; Luật giáo dục
sửa đổi năm 2005; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI.

thời góp phần cùng các môn học và hoạt động giáo dục khác phát triển ở HS
các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung đã được hình thành trong giai đoạn
giáo dục cơ bản, đặc biệt là tình yêu quê hương, đất nước; thái độ ứng xử đúng
đắn với môi trường tự nhiên, xã hội; khả năng định hướng nghề nghiệp; để hình
thành nhân cách công dân, sẵn sàng đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc.
Từ những lí do trên tác giả chọn đề tài nghiên cứu: “Xây dựng kế hoạch
dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực”.

2


2. Lịch sử nghiên cứu
2.1. Trên thế giới
Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực (định hướng phát
triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra được bàn đến
nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo
dục quốc tế. Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển
năng lực người học. Có thể kể đến một số tư tưởng, quan điểm và công trình
nghiên cứu về dạy học theo phát triển năng lực sau:
Trong công trình nghiên cứu của Miller (1990) đã đề xuất mô hình kim
tự tháp thể hiện 4 mức độ khác nhau của mục đích dạy học theo hướng tiếp cận
năng lực bao gồm: “kiến thức, kĩ năng, thể hiện và hành động”. Theo mô hình
này, ở mức thấp nhất người học đạt được kết quả về kiến thức và kĩ năng, ở
mức độ cao hơn, người học thể hiện được năng lực và hành động thực tế phù
hợp với năng lực của mình.
Trong nền Tâm Lý học Liên Xô từ năm 1936 đến 1941 có các công trình
nghiên cứu về vấn đề năng lực, có thể điểm qua một số công trình nổi tiếng của
các tác giả như: V.A.Crutetxki, V.N.Miaxisốp “Năng lực toán học” Coovaliốp,
V.P. Iaguncôva “Năng lực văn học”, những công trình nghiên cứu này đưa ra

Cuốn sách: “Pisa và các dạng câu hỏi”, các tác giả Nguyễn Hải Châu và
Lê Thị Mỹ Hà, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2012. Đây là cuốn sách biên soạn tổng
quan về các đánh giá Pisa, dạng câu hỏi Pisa tiêu biểu. Cuốn sách chỉ ra năng
lực đọc hiểu, khung đánh giá mức độ đọc hiểu của Pisa; năng lực khoa học,
khung đánh giá năng lực khoa học của Pisa 2006; đánh giá năng lực toán học
phổ thông trong Pisa và khung đánh năng lực toán học.
Phát triển chương trình đại học theo hướng tiếp cận năng lực: xu thế và
nhu cầu, tác giả Hoàng Thị Tuyết - Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh. Tạp chí
Phát triển và hội nhập số 9/ tháng 03-04/2013, bài báo đã giới thiệu những mô
hình phát triển chương trình đại học theo hướng phát triển năng lực trên thế
giới. Theo tác giả, phát triển chương trình đại học theo hướng phát triển năng
lực ở Việt Nam là một đường lối chiến lược để làm cho giáo dục đại học Việt
Nam gắn đào tạo với nhu cầu kinh tế - xã hội.

4


Trong cuốn “Lí luận dạy học hiện đại - một số vấn đề về đổi mới phương
pháp dạy học”, 2012 của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường đã đề cập
đến giáo dục định hướng phát triển năng lực và một số quan điểm, phương
pháp và kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực cho HS. Hay trong cuốn “Lí
luận dạy học hiện đại - cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy
học” (2014) của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường, đã đề cập đến
phát triển năng lực như là mục tiêu dạy học, định hướng phát triển năng lực là
một xu hướng giáo dục quốc tế. Tác giả cũng đưa ra các quan điểm, PPDH và
kĩ thuật dạy học nhằm phát triển năng lực của người học.
Thấy được vai trò quan trọng của việc dạy học theo định hướng phát
triển năng lực nhằm phát huy tính tích cực của người học, từ năm học 20142015 Bộ GD và ĐT đã điều chỉnh nội dung dạy học theo hướng phát triển năng
lực của học sinh, rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức nhằm giải
quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn.

học” của các tác giả Nguyễn Lăng Bình, Đỗ Hương Trà, Nguyễn Phương Hồng,
Cao Thị Thặng, Nxb Đại học Sư phạm, năm 2010. Nội dung đề cập đến cơ sở lí
luận về dạy và học tích cực, các kĩ thuật và phương pháp dạy và học tích cực, cách
đánh giá trong dạy và học tích cực, các tác giả cũng nêu ra khái niệm năng lực,
cách đánh giá theo năng lực, các ví dụ về việc áp dụng kĩ thuật, phương pháp dạy
và học tích cực áp dụng chung cho tất cả các bậc học, môn học.

Nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực, đổi mới
phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực cũng đã được các tác
giả công bố trên các tạp chí khoa học, các luận văn thạc sĩ: “Phát triển năng
lực nhận thức, tư duy cho học sinh trung học phổ thông qua bài tập hóa học”
Đinh Văn Khoa - Đại Học Sư phạm Hà Nội; “Rèn luyện năng lực hợp tác cho
học sinh trong giảng dạy chương hóa vô cơ và năng lượng sinh học 11 THPT”
Phạm Huyền Thương - Đại học Sư phạm Hà Nội; “ Xây dựng và sử dụng bài
tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10 THPT theo định hướng phát triển năng
lực” Phạm Khánh Ly - Đại học Sư phạm Hà

6


Nội; “Đổi mới dạy học Địa lí 12 - THPT theo định hướng phát triển năng lực”
Nguyễn Thị Thu Hường - Đại học Sư phạm Hà Nội, 2014. Các công trình
nghiên cứu trên đều nêu ra vai trò quan trọng của dạy học phát triển năng lực
trong giáo dục hiện nay nhằm phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh
cũng như đưa ra các phương pháp dạy học nhằm phát huy năng lực của học
sinh. Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trước đó, tác giả vận dụng
vào đề tài của mình để xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí 11 - THPT theo định
hướng phát triển năng lực.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục tiêu nghiên cứu

chỉnh. Trong quá trình dạy học, tất cả các yếu tố từ nội dung, phương pháp,
phương tiện dạy học đến GV, HS và môi trường giáo dục đều có mối quan hệ
mật thiết trong một thể thống nhất. Đề tài vận dụng quan điểm hệ thống để đưa
ra được các biện pháp phát triển năng lực cho HS lớp 11 trong hệ thống thống
nhất của quá trình dạy học.
* Quan điểm công nghệ
Công nghệ dạy học là coi quá trình dạy học như một quy trình công
nghệ. Gồm 3 phần: đầu vào (input). Đầu ra (output) và quá trình tác động
(procees). Theo quan điểm công nghệ dạy học chúng ta cần tổ chức một cách
khoa học quá trình dạy học và giáo dục trên cơ sở xác định một cách chính xác
và sử dụng một cách tối ưu đầu ra (mục tiêu giáo dục), đầu vào (học sinh), nội
dung dạy học, các điều kiện phương tiện kĩ thuật dạy học…Mô hình dạy học
theo quan điểm công nghệ là thầy thiết kế - trò thi công và nhiệm vụ của GV và
HS cũng được xác định cụ thể trong quá trình dạy học. Đề tài vận dụng quan
điểm này để xây dựng các biện pháp phát triển năng lực cho HS nhằm phát huy
được hết tính tích cực của HS.
* Quan điểm dạy học tích cực
Sử dụng quan điểm này giúp phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo
của HS. Chuyển từ cách dạy thụ động sang cách dạy chủ động. Tìm ra các biện

8


pháp để HS trở thành chủ thể hoạt động, GV là người tổ chức, hướng dẫn, thiết
kế tạo nên sự tương tác tích cực giữa người dạy và người học.
* Quan điểm dạy học theo phát triển năng lực
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là thông qua quá trình dạy
học để phát triển năng lực cho người học như: năng lực tự học, năng lực sáng
tạo, năng lực ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề…Đặc
biệt năng lực giải quyết các vấn đề từ thực tiễn cho người học. Đề tài đã vận

*Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Là phương pháp cơ bản trong nghiên cứu giáo dục. Với đề tài này, tác
giả đã tiến hành thực hiện các giờ dạy ở các trường phổ thông. Sử dụng phiếu
thăm dò để kiểm tra kết quả từ phía học sinh và lấy ý kiến của giáo viên nhằm
đánh giá mức độ khả thi của đề tài.
* Phương pháp thống kê toán học
Đề tài sử dụng phương pháp thống kê toán học trong việc sử lí kết quả
thông qua quá trình tìm hiểu thực tế, qua thực nghiệm các biện pháp phát triển
năng lực cho HS lớp 11 - THPT từ đó có thể kiểm tra tính khả thi của đề tài.
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Giới hạn nghiên cứu: Đề tài tập trung xây dựng kế hoạch một số bài
học địa lí lớp 11 THPT hiện hành theo định hướng phát triển năng lực.
- Phạm vi nghiên cứu: Nội dung của đề tài được tiến hành thực nghiệm ở
một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
- Thời gian nghiên cứu: 2019 - 2020
7. Đóng góp của đề tài
- Đề tài đã tổng quan có chọn lọc cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây
dựng kế hoạch dạy học môn Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển
năng lực.
- Đề tài đề xuất được quy trình xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11
THPT theo định hướng phát triển năng lực
- Thiết kế một số bài học trong môn Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng
phát triển năng lực.
10


- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho
giáo viên và học sinh trong dạy học địa lí 11 ở các trường THPT.
8. Cấu trúc đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính

tinh thần hiện có của xã hội. Thời đại của chúng ta, và hơn nữa xã hội chúng ta
đang hướng đến một xã hội tri thức. [21]
Theo tác giả Lê Đức Ngọc - ĐHQG Hà Nội thì “dạy học là dạy nhận
thức, dạy kĩ năng và dạy cảm nhận”. Tùy theo khoa học (Tự nhiên hay Xã hội
-

nhân văn, Cơ bản hay Công nghệ, Kĩ thuật....) và tùy theo mục tiêu đào tạo

(đại học hay sau đại học, chuyên môn hay nghiệp vụ,...) mà chọn chủ điểm hay
trọng tâm về dạy nhận thức, dạy kĩ năng hay dạy cảm nhận cho phù hợp. Tính
nghệ thuật của việc dạy học thể hiện ở năng lực truyền đạt của người dạy làm
sao cho khơi dậy được tiềm năng tiếp thu, phát triển và sáng tạo của HS.
12


Như vậy “dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức
và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực
hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ
năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng
giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi
người học”.[19]
1.1.2. Kế hoạch dạy học
Kế hoạch dạy học (giáo án): “là một kế hoạch của bài học, thể hiện tinh
thần cơ bản của chương trình môn học. Kế hoạch tiết học đó là một văn bản chi
tiết theo trình tự lôgic những dự kiến mà GV dự định thực hiện trên lớp, nó thể
hiện mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả. Đây cũng
chính là bốn thành tố cơ bản của một tiết học”. [21]
Xây dựng kế hoạch dạy học: “là một quá trình GV lập kế hoạch và thực
hiện kế hoạch bài học thành một văn bản chi tiết theo một trình tự lôgic những
dự kiến sẽ dự định thực hiện trên lớp. Nó phải thể hiện được mối liên hệ giữa

động của họ (tương ứng với sự tác động của người giáo viên) phụ thuộc vào
hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ. Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục
đích tương ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt
động học và phương pháp tác động không đạt được kết quả mong muốn.
Vì vậy, cấu trúc của PPDH trước tiên là mục đích của GV đề ra và tiến
hành một hệ thống hành động với những phương tiện mà họ có. Dưới tác động
đó của người GV làm cho người học đề ra mục đích của mình và thực hiện hệ
thống hành động với phương tiện mà họ có nhằm lĩnh hội nội dung dạy học.
Trên cơ sở đó, ta có thể hiểu về phương pháp dạy học như sau:
Phương pháp dạy học là cách thức hành động có trình tự, phối hợp tương
tác với nhau của giáo viên và của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học.
Nói cách khác phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích
theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và
hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy
học và chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học.[12]

14


Phương pháp dạy học là tổ hợp những biện pháp với tư cách là những
thành phần cấu trúc của nó, song việc phân như vậy cũng chỉ có tính chất tương
đối. Điều đó có nghĩa là trong những điều kiện nhất định, chúng có thể chuyển
hoá lẫn nhau.
1.1.4. Phương pháp dạy học tích cực
-

Khái niệm

Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã
hội. Khác với động vật, con người không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong