MỘT SỐ KỸ NĂNG SỬ DỤNG BẢN ĐỒ
TRONG DẠY VÀ HỌC MÔN ĐỊA LÍ
Ở NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG.
I. Lý do chọn:
Trong dạy và học địa lí trong nhà trường phổ thông, bản đồ có một vai trò và ý
nghĩa vô cùng quan trọng, nó là những cơ sở thuận lợi cho việc truyền tải kiến thức và
tiếp nhận kiến thức địa lí nói chung, rèn luyện các kỹ năng địa lí nói riêng. Đặc biệt
trong việc dạy và học địa lí hiện nay,nhằm phát huy tính tích cực, tự giác,chủ động
trong học tập của học sinh thì bản đồ càng có vai trò và ý nghĩa to lớn hơn. Điều quan
trọng ở đây, để dạy và học địa lí bằng phương tiện bản đồ có hiệu quả cao thì người dạy
phải biết tổ chức, hướng dẫn người học khai thác bản đồ như thế nào? Đạt được ở mức
độ nào? Người học phải khai thác bản đồ như thế nào? Tiếp nhận kiến thức như thế nào
cho hiệu quả cao nhất? đó chính là lý do tôi chọn đề tài này.
II. Nội dung:
1. Phương pháp sử dụng bản đồ giáo khoa:
1.1 Mục tiêu việc sử dụng bản đồ giáo khoa:
Trong chương trình học tập ở nhà trường phổ thông, không có thời gian dành cho
bản đồ học, bản đồ chỉ được coi như một công cụ, một phương tiện dạy học địa lí. Do
vậy,chỉ có thể thông qua việc giảng dạy địa lí để trang bị kiến thức bản đồ cho học sinh.
Trong chương trình kiến thức phổ thông, lượng kiến thức địa lí được xác định cụ
thể cho từng cấp học,lớp học,vì vậy cũng cần phải xác định kiến thức bản đồ cho từng
cấp, lớp học. Trong quá trình giảng dạy, người giáo viên giúp học sinh làm quen với
ngôn ngữ bản đồ từ đơn giản đến phức tạp, nhằm mục đích trang bị cho học sinh khả
năng đọc bản đồ như là đọc một quyển sách. Nghĩa là không dừng lại ở mức độ nhận
biết các hiện tượng địa lí trên bản đồ mà phải nắm được nội dung của các hiện tượng
đó, tiến dần từ sự mô tả định tính một khu vực sang mô tả định lượng.
Như vậy bản đồ giáo khoa không những chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh
tiếp thu kiến thức địa lí mà còn giúp các em có phương pháp tư duy và lao động một
cách khoa học.
1.2 Cách dùng bản đồ trong khi soạn bài:
Để thực hiện bài giảng người giáo viên phải trải qua 2 giai đoạn lao động: chuẩn bị

- Tính hiện đại: nếu là bản đồ tự nhiên thì nội dung ít thay đổi, nếu là bản đồ kinh
tế - xã hội thì nội dung sẽ thay đổi nhiều hơn.
- Tính chi tiết: mức độ chi tiết của bản đồ có sự khác nhau.Bản đồ Át lát có mức độ
chi tiết cao nhất,dùng làm tài liệu tham khảo,tra cứu rồi đến bản đồ giáo khoa treo
tường và sau cùng là bản đồ trong sách giáo khoa.
- Tính thống nhất: nội dung bài giảng, bản đồ trong sách giáo khoa và bản đồ giáo
khoa treo tường phải có sự thống nhất về một số vấn đề sau:
Về địa danh: có sự thống nhất để dễ dàng theo dõi.
Lưới chiếu phải giống nhau để dễ so sánh và học sinh có thể bổ sung ngay vào
bản đồ của mình những kiến thức bài giảng. nếu muốn so sánh sự khác nhau về hình
dạng của khu vực dưới ảnh hưởng của các lưới chiếu khác nhau thì phải dùng những
lưới chiếu khác nhau ở những bài giảng khác nhau.
Các bản đồ dùng phải có sự thống nhất về phạm vi các lãnh thổ biểu hiện,chảng
hạn để giảng về tự nhiên Việt Nam nên dùng bản đồ Việt Nam và bản đồ Đông Nam Á.
c. Cách dùng bản đồ khi truyền thụ tại lớp:
Trong giờ lên lớp, người giao viên có nhiệm vụ kiểm tra kiến thức cũ,giảng bài
mới, hướng dẫn học sinh học bài và làm bài ở nhà. Những công việc này đều được thực
hiện dựa trên cơ sở bản đồ.
Hướng dẫn học sinh nhận biết, hiểu được nội dung bản đồ, phân tích được các hiện
tượng địa lí.
Ví dụ: khi học về đặc điểm địa hình Việt Nam,giáo viên phải hướng dẫn học sinh
đọc bản đồ để hiểu được các dạng địa hình nước ta cũng như nơi phân bố của chúng,
khả năng ảnh hưởng của địa hình đến các đặc điểm tự nhiên khác…
Dùng phương pháp đàm thoại, đặt câu hỏi để đánh giá khả năng nhận biết và quan
sát của học sinh. Những câu hỏi đặt ra không đòi hỏi tính toán mới trả lời được và phải
chú ý xem học sinh cuối lớp có nhìn rõ được bản đồ không.
Ví dụ khi học về nông nghiệp Việt Nam, giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bản
đồ nông nghiệp, đặt câu hỏi: dựa vào bản đồ nông nghiệp Việt Nam hãy nhận xét sự
phân bố các loại cây trồng chính, cho biết tại sao các cây này lại được phân bố chủ yếu
ở đó?

đồ. Học sinh theo dõi trên bản đồ, đối chiếu với lược đồ trong sách giáo khoa hoặc bản
đồ trong Át lát để tìm ra đối tượng. Giáo viên viết địa danh lên bảng, phát âm lại rồi chỉ
một vài em đọc nhắc lại sau đó ghi vào vở. Qua hoạt động trên, học sinh vừa nghe, vừa
nhìn, vừa phát âm, vừa viết, các giác quan đều hoạt động nên dễ ghi vào trí nhớ, như
vậy học sinh sẽ đọc đúng và ghi nhớ địa danh.
Khó khăn lớn nhất của học sinh khi chỉ trên bản đồ là tìm ra được dễ dàng các đối
tượng cần chỉ . Nhiều giáo viên kinh nghiệm thường lưu ý học sinh đến đặc điểm hình
thù và kích thước của đối tượng và đặt câu hỏi: giống cái gì? Tuy nhiên không phải tất
cả các đối tượng đều có những đặc điểm dễ nhận thấy như vậy.
Kinh nghiệm cho thấy khi tách riêng một đối tượng địa lí và vẽ lên bảng hoặc lên
giấy, chẳng hạn một con sông, đảo, hồ, thì học sinh sẽ khó nhận ra. Sở dĩ như vậy là khi
tri giác một đối tượng địa lí trên bản đồ người ta luôn gắn nó với các đối tượng địa lí
xung quanh. Từ đó đi đến kết luận là để tìm ra đối tượng địa lí trên bản đồ, học sinh
không phải chỉ dựa vào đặc điểm hình thù, kích thước của nó mà phải dựa vào toàn bộ
khung cảnh xung quanh.
Nhận biết và ghi nhớ các đối tượng địa lí trên bản đồ là rất quan trọng vì học sinh
càng ghi nhớ nhiều đối tượng càng nhanh chóng tìm ra những khác liên quan. Nói cách
khác càng có nhiều điểm tựa học sinh càng dễ tìm ra những đối tượng cần tìm, tức là
càng đọc bản đồ nhanh chóng. Việc hướng dẫn học sinh cách nhận biết, tìm ra và ghi
nhớ các đối tượng địa lí trên bản đồ giúp các em luôn củng cố bài cũ, nắm vững cái mới
và không ngừng mở rộng vốn hiểu biết bản đồ của mình.
Rèn luyện kỹ năng so sánh trên bản đồ:
So sánh trên bản đồ để tìm ra đặc điểm các đối tượng, mối liên hệ giữa các đối
tượng, sự giống và khác nhau, mối liên hệ giữa cái đã biết và cái chưa biết, củng cố
kiến thức.
Phương pháp so sánh bản đồ có thể gây hứng thú học tập cho mọi học sinh, kích
thích tính tích cực hoạt động của mọi học sinh. Phương pháp này sử dụng rất có hiệu
quả trong việc giảng dạy và kiểm tra bài cũ.
- Rèn luyện kỹ năng xác định phương hướng trên bản đồ:
Xác định phương hướng một cách chính xác trên bản đồ là một kỹ năng hết sức quan

Người thực hiện
Nguyễn Thị Thu Hoài