Làm lãnh đạo phải có năng lực
lắng nghe
“Xin nói thật, đừng ngại, các cụ sống thế nào?”. Câu hỏi rất bình thường của vị
Thủ tướng do Tổng thống Putin bổ nhiệm gần đây ấn tượng mạnh trong công
chúng Nga. Trong một dịp thị sát tình hình, có một số bộ trưởng liên quan tháp
tùng, tại một cửa hàng dược phẩm, ông hỏi người mua hàng: “Xin nói thật, đừng
ngại, các cụ sống thế nào?”. Một cựu chiến binh trả lời: “Với tôi thì chịu được, vì
có trợ cấp, nhưng với những người lương hưu thấp hơn thì quá khó khăn.
Một số
thuốc giá cao quá. Đây, tôi mua chừng này mà hết 300 rúp
”. Một cụ bà về hưu vừa
đến mua thuốc, Thủ tướng giành trả tiền giúp, rồi trao túi thuốc cho cụ. Quay sang
Bộ trưởng Y tế đứng cạnh, ông yêu cầu phải kiểm tra việc cung cấp dược phẩm
cho nhóm cư dân về hưu. Cũng đã có tờ báo Nga bình luận, “ông Zubkov vận
động tranh cử tổng thống năm 2008 hơi sớm”! Nhưng, nếu có như thế thì đã sao?
Rất đáng bầu cho một người đứng đầu nhà nước biết rõ ý nguyện và đời sống của
dân, có khả năng và dám đưa ra những ý tưởng mạnh mẽ, rồi chuyển nó thành
những quyết sách đúng đắn, hợp lòng dân. Nhân dân có đủ sự thông minh và tỉnh
táo để nhận biết đâu là thủ đoạn mị dân đầu lưỡi, đâu là tính chân thực của những
hành vi ứng xử xuất phát từ nhân cách và bản lãnh của người lãnh đạo.
“
Xin nói thật, các cụ sống thế nào?” Câu hỏi ấy có lẽ nhiều người về hưu ở nước
ta cũng rất muốn nghe trong bối cảnh mà vật giá đang leo thang và có khả năng
giá tiêu dùng cả năm sẽ tăng xấp xỉ 9%, cao hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế đang là
nỗi lo của nhiều người, nhất là người nghèo. Chẳng phải bây giờ, từ xưa nỗi lo về
vật giá gia tăng vẫn là nỗi ám ảnh đáng sợ. Thì chẳng thế là gì, trong “Phủ biên tạp
lục”, Lê Quý Đôn đã chép một bài thơ nói lên niềm mong ước:
làm sao vật giá
đừng có nhảy vọt lên nữa thì nhân dân mới có thể vui hưởng thái bình được. (Vật
giá tự vô đằng dũng hoạn, Sinh dân thứ lạc thái bình phong)
Chắc rằng việc giá thuốc cao quá đang là một vấn nạn của dân, nhất là người

người cầm quyền tai luôn
thuận nghe những lời “dạ thưa anh”, “xin được anh cho ý kiến chỉ bảo”. Đó cũng
là thói quen ban phát mệnh lệnh, mà có thói quen đó vì thường được chuẩn bị sẵn
một môi trường rất giỏi tung hô, sản phẩm bệnh hoạn của sự tha hóa quyền lực.
Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết tại hiện trường vụ tai nạn sập
nhịp cầu Cần Thơ
Thói quen độc thoại tự cho mình đã biết tất cả, chân lý là đã có sẵn, chỉ cần rao
giảng. Ấy thế mà, đối thoại lại là thành tựu của tư duy hiện đại, vượt qua sự cố
chấp của “nguyên lý loại trừ” mà chấp nhận “nguyên lý bổ sung”. Thói quen độc
thoại rất thích hợp với sự vận dụng nguyên lý loại trừ, tự trói chặt mình trong cách
xử sự: “ai không đồng ý với ta tức là chống lại ta”. Ngược lại, thói quen đối thoại
lại gắn bó với nguyên lý bổ sung, chân thành lắng nghe để tiếp nhận thông tin
nhằm làm tri thức của mình luôn luôn mới theo kịp với nhịp phát triển của cuộc
sống.
Nói đối thoại là thành tựu của tư duy hiện đại chính vì lẽ đó. Bởi lẽ, phát triển luôn
luôn là tự phát triển trong tiến trình tiến hoá tạo nên những thuộc tính hợp trội,
được thực hiện bằng các cơ chế thích nghi không chỉ biểu hiện bằng cạnh tranh
sinh tồn và chọn lọc tự nhiên, mà còn bằng hợp tác và cùng phát triển. Chính sự đa
dạng của tiến hóa như vậy tạo nên sự đa dạng, phong phú, rất phức tạp, song cũng
hết sức sinh động của cuộc sống. Cuộc sống nói chung và cuộc sống của con
người trong xã hội. Mà xã hội của con người là một hệ thích nghi cực kỳ phức tạp,
trong đó, các thành phần khác nhau, những yếu tố đối lập, tùy theo sức hút của
mục tiêu chung đều có lợi cho tất cả, thì không nhất thiết phải đối đầu theo kiểu tư
duy “ai thắng ai”, dẫn đến một kết cục phải thanh toán lẫn nhau để giành quyền
thắng, mà thông qua những tương tác có tính hợp trội còn có thể tìm được khả
năng cùng thắng. Chính nhận thức đó tạo ra được phong cách ứng xử khoan dung,
cởi mở và sự hòa hợp, mong được làm bạn chứ không tự trở thành kẻ thù của
nhau.
Đừng quên rằng, chỉ biết độc thoại là tự biến mình thành cô độc. Họ không có
cộng sự, chỉ có người dưới quyền, những “cận thần” quen với nghề đưa đón ý cấp

”.
Muốn đối thoại, người lãnh đạo phải tinh thông công việc của mình, biết gần dân,
hiểu dân và lắng nghe dân. Phải thật sự có dân chủ, mới có đối thoại. Muốn
thường xuyên vận dụng phương thức đối thoại trong mối quan hệ giữa lãnh đạo và
dân thì phải thật sự mở rộng dân chủ, tạo cơ chế cho dân thực hiện trách nhiệm
công dân của mình. Văn hóa đối thoại là sản phẩm của một xã hội dân chủ, biết
tôn trọng vai trò làm chủ của người dân. Nét văn hóa ấy phải là và cần là một cải
cách đột phá trong sự nghiệp đổi mới của đất nước.