Chủ nghĩa biểu hiện trong điện ảnh Đức

Chủ nghĩa biểu hiện (Expressionism) là một khuynh hướng của nghệ thuật
tạo hình, kiến trúc, văn học và điện ảnh hình thành và phát triển ở Đức từ 1905
đến 1920, lan rộng ảnh hưởng trong văn hóa một số nước khác ở châu Âu. Nảy
sinh như là sự phản ứng lại những khủng hoảng xã hội đầu thế kỷ XX (chiến tranh
thế giới 1914 – 1918), chủ nghĩa biểu hiện là tiếng nói của những con người công
khai phản đối chiến tranh và tình trạng vô hồn của cuộc sống, chống lại sự áp chế
của các cơ cấu xã hội đối với cá nhân và sự xơ cứng của những nguyên tắc “cổ
điển” về nghệ thuật. Trong lĩnh vực điện ảnh, Chủ nghĩa biểu hiện đã mang lại
một hình thức tự sự vô cùng độc đáo và mới lạ, xóa bỏ ấn tượng về sự độc tôn của
“điện ảnh Hollywood cổ điển”, đa dạng hóa cách nhìn và cách thể hiện của các
nghệ sĩ đối với hiện thực.
Sau khi Thế chiến thứ I kết thúc, cảm giác thất vọng cùng nỗi hoang mang
về một thế giới đang đổ vỡ và lụi tàn dường như đã lan thấm sâu xa vào tâm hồn
các nhà văn, các họa sĩ, các nhà làm phim của nước Đức. Cùng thời điểm này, tình
trạng khủng hoảng của đời sống kinh tế - xã hội, những cấm đoán và định kiến của
thị trường điện ảnh Mỹ cũng như châu Âu, sự “lên ngôi” và bành trướng của điện
ảnh kinh điển Hollywood... càng khiến cho cánh cửa vốn hẹp với phim Đức lại
ngày một hẹp hơn. Giữa lúc sóng gió ấy, Decla - một công ty điện ảnh nhỏ (tồn tại
độc lập với công ty lớn của chính phủ - UFA) đã mạnh dạn đầu tư làm một phim
theo phong cách phi truyền thống – phong cách của Chủ nghĩa biểu hiện (do hai
tác giả trẻ Carl Mayer và Hans Janowitz viết kịch bản và ba họa sĩ dàn dựng đồ
họa). Thật bất ngờ, bộ phim “phi Hollywood” ấy - The Cabinet of Dr. Caligari
(1920) - với chi phí làm phim không cao lại có được thành công vang dội ở Berlin,
rồi sau đó ở Mỹ, Pháp và các nước khác. Tiếng vang của Caligari cùng với một số
bộ phim khác cùng phong cách đã cuốn các nhà làm phim Đức vào một trào lưu
rộng lớn mang tinh thần của Chủ nghĩa biểu hiện. Lúc này, không chỉ các công ty
nhỏ mà ngay cả các tập đoàn lớn (như UFA) cũng đầu tư làm “phim biểu hiện”, vì
những phim này cạnh tranh được với các phim của Mỹ, Pháp... Những phim khá
nhất của Đức tại thời điểm đó đều được đánh giá là những phim xuất sắc của thế

thật mà chỉ là nỗi hoài nghi về sự thật; tính nhân quả trở thành một “phạm trù
rỗng” nhường chỗ cho sự phi lí đến thắt lòng. Chính việc lựa chọn điểm nhìn đặc
biệt ấy đã chi phối mạnh mẽ đến nghệ thuật dựng phim (editing) và dàn cảnh
(mise-en-scene) mang đậm tính chất biểu hiện chủ nghĩa: thế giới không còn là sự
sắp xếp ngăn nắp và vừa vặn của các kiến trúc - hình khối như những gì chúng ta
vẫn hình dung. Từng ngôi nhà, từng bức tường, mỗi hàng cây, mỗi cánh cửa... đều
bị xô đẩy, méo lệch và thiếu cân đối một cách kỳ quặc bên những sắc màu chói gắt
đầy kích động của trang phục diễn viên. Mặt khác, bằng lối dàn dựng thiên về
“không gian dẹt” (shallow space) thiếu hẳn chiều sâu kết hợp với “ánh sáng ven”
(side lighting) thường chỉ rọi đến một phần nhỏ trên khuôn mặt con người hoặc bề
mặt vật thể, Caligari dường như chỉ còn là một thế giới phẳng hai chiều và ngập
tràn bóng tối. Như nhiều bộ phim biểu hiện chủ nghĩa khác, nó không chỉ giản đơn
phản chiếu đời sống tâm lý bất thường hay sự thiểu năng tri giác của một cá thể
nhân vật: Phía sau thế giới méo lệch dị thường và không thể nắm bắt kia là cảm
quan hoang mang và bất ổn của con người nói chung trước thực tại hỗn độn đầy
tai biến ở “phía bên kia” nền văn minh hiện đại (phía của chiến tranh, tội ác, của
sự xói mòn nhân tính và lòng tin...).
Trong một bộ phim tiêu biểu khác của Chủ nghĩa biểu hiện- Metropolis
(Fritz Lang), các nhà làm phim Đức đi xa hơn về mặt thời gian và đồ họa khi dựng
nên bức tranh tương lai của nền văn minh kĩ trị (năm 2026). Khung cảnh lúc này
không bị bóp méo và thu hẹp đi như trong Caligari mà được phóng đại lên một
cách dị thường: những toà nhà, những căn phòng, những cỗ máy... bỗng trở nên to
lớn mênh mông và “nuốt chửng” lấy con người. Con người, dù tập hợp thành đội
ngũ hay đám đông, vẫn cô độc nhỏ nhoi vô cùng giữa quần thể đồ đạc điệp trùng
và lạnh lẽo. Chính xác hơn, trong phim biểu hiện chủ nghĩa, trên cả phương diện
nhân vật điện ảnh lẫn khách thể đời sống, con người đều không trở thành trung
tâm của thế giới - kẻ nắm được toàn bộ những gì đang diễn ra quanh mình (hay kẻ
điều khiển được “dòng tự sự” - như các nhà làm phim Hollywood vẫn thường thể
hiện). Nổi bật lên trên tất cả những điều đó là niềm dự cảm chất chứa sợ hãi - rằng
một ngày kia không xa - chính “nền văn minh” do con người tạo nên sẽ cầm tù