NHÀ TRẦN xây dựng đất nước
NHÀ TRẦN (1226-1400)
Vương triều Trần tồn tại được 174 năm, gồm 12 đời vua (không kể Dương Nhật
Lễ ở ngôi năm 1369).
Họ Trần quê gốc ở hương Tức Mặc (ngoại thành Nam Định), từ nhiều đời sang
làm nghề chài lưới ở huyện Long Hưng (Thái Bình), trở thành những hào trưởng
có thế lực về kinh tế, quân sự và chính trị. Xuất thân từ tàng lớp bình dân quen
nghề sông nước, họ Trần có truyền thống ưa thực dụng phóng khoáng, ít bị
những lễ nghĩa Nho giáo khắt khe ràng buộc.Dưới thời Trần, văn hóa Đại Việt đã
tạo được thế cân bằng Nam Á – Đông Á, trong đó vẫn nghiêng về gam màu
Nam Á bản địa, đậm tố chất dân tộc.
* Nền quân chủ quý tộc dòng họ
Trong việc gây dựng vương triều Trần, người kiến trúc sự nổi bật của dòng họ
này là Trần Thủ Độ. Ông là con người của hành động, thực dụng, có tính quyết
đoán, ưa chuộng võ nghệ, ít bị ảnh hưởng của Nho giáo. Một mặt, Trần Thủ Độ
là người có nhiều khả năng, thủ đoạn, thậm chí không ngần ngại thực hiện
những âm mưu tàn bạo (trong việc bức tử Lý Huệ Tông ở chùa Chân Giáo, dùng
mưu tiêu diệt dòng họ Lý, buộc những người họ Lý phải đổi thành họ Nguyễn...).
Mặt khác, ông là người công minh tận tuỵ, phò vua giúp nước, không vì tình
riêng (đối với những người thân như vợ, anh ruột) mà quên mất phép công.
Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên, Trần Thủ Độ cũng là vị tướng có tinh
thần quyết chiến cao với câu nói khảng khái và dũng cảm : "Đầu tôi chưa rơi
xuống đất, xin Bệ hạ đừng lo".
Để củng cố vương quyền, nhất là trong những thời kỳ đầu, nhà Trần đã thực
hiện một nền chuyên chính - dân chủ dòng họ. Tầng lớp quý tộc tông thất nắm
độc quyền lãnh đạo quốc gia. Các chức vụ chủ chốt trong triều đình (nhất là về
võ quan, như các tướng lĩnh trong cuộc kháng chiến chống Nguyên) đều do các
người họ hàng thân cận với nhà vua nắm giữ. Để đề phòng nạn ngoại thích, nhà
Trần đã thực hiện chế độ hôn nhân đồng tộc. Nhiều nhà vua và vương hầu tôn
thất nhà Trần đã lấy người trong họ hàng, đôi khi khá gần gũi (như Trần Thái
Tông lấy chị dâu, Trần Thủ Độ lấy chị họ, Trần Quốc Tuấn lấy em họ). Mặt khác,

dục), các chức quan kinh tế như Chuyển vận sứ, Hà đê sứ, Đồn điền sứ, các
chức quan văn hóa như Hàn lâm viện, Quốc sử viện, Thái y viện, Thái chúc ty
(phụ trách việc cầu đảo, lễ nhạc).
Ở cấp địa phương, có các chức an phủ chánh phó sứ, tri huyện, chuyển vận sứ,
tuần sát, lệnh úy, chủ bạ, trông coi các việc hộ và hình ở địa phương. Chức
quan cai trị kinh thành Thăng Long được tuyển chọn kỹ lưỡng với tiêu chuẩn
cao, chức danh lấn lượt được gọi là Bình bạc ty, Đại an phủ sứ rồi Kinh sư đại
doãn. Nguyễn Trung Ngạn là Kinh sư đại doãn nổi tiếng thời Trần Anh Tông.
Ở Cấp cơ sở, nhà Trần đặt các chức đại, tiểu tư xã... hoặc có người kiêm 2, 3, 4
xã cùng xã chính. xã sử, xã giám, tất cả gọi là xã quan. Có khả năng đây là một
hệ thống chính quyền cơ sở do nhân dân tự đề cử lên, được chính quyền nhà
nước duyệt. Tầng lớp bô lão trong các làng xã giữ một vai trò quan trọng, thể
hiện trong tinh thần hội nghị Diên Hồng.
Quan lại đời Trần được tuyển dụng qua các phương thức : nhiệm tử (tập ấm),
tuyển cử (giới thiệu và bảo lãnh), khoa cử (qua các kỳ thi). Nhà Trần cũng đã
định ra lệ khảo duyệt (khảo khóa) các quan theo định kỳ. Vai trò của tầng lớp
nho sĩ quan liêu trong bộ máy chính trị thời Trần lúc đầu là khiêm tốn, càng ngày
càng gia tăng trong những thời kỳ sau. Tuy nhiên, nhà Trần chưa câu nệ về tiêu
chuẩn khoa bảng, mà căn cứ chủ yếu vào thực tài, tinh thần đó đã được người
đời sau khen ngợi.
* Tổ chức quân đội
Quân đội nhà Trần là một quân đội mạnh, thiện chiến, được huấn luyện tốt và
được thử thách qua các cuộc kháng chiến.
Có các loại quân: cấm quân bảo vệ kinh thành, quân địa phương các lộ và quân
của các quý tộc gọi là vương hầu gia đồng, gia binh. Quân Tứ sương coi giữ 4
cửa thành, quân Thiên tử bảo vệ nhà vua được coi là tin cậy nhất, tuyển từ các
lộ Thiên Trường và Long Hưng là nơi quê hương của nhà Trần. Trong kháng
chiến chống Nguyên, Trần Quốc Toản đã đứng ra chỉ huy một đạo gia binh đông
hàng nghìn người.
Quân nhà Trần được phiên chế thành quân và đô (mỗi quân 2400 người), đông

đức độ, công minh và thanh liêm. Trên danh nghĩa, nhà vua là người
có quyền quyết định tối hậu trong việc xét duyệt các vụ trọng án.
Pháp luật đời Trần bảo vệ nghiêm ngặt chính thể quân chủ và chế độ
đẳng cấp. Tội mưu phản Triều đình bị xếp vào hàng đại nghịch và bị
trừng trị rất nặng "phải giết hết thân tộc". Đẳng cấp quý tộc quan
liêu được pháp luật ưu đãi, có quyền dùng tiền chuộc tội. Gia nô và
nô tì không được quyền tố cáo chủ. Luật pháp cũng quy định tỉ mỉ
sự phân biệt về quy chế mũ áo và đồ dùng giữa quan liêu quý tộc và
bình dân, cũng như giữa các phẩm vật trong đẳng cáp quan liêu.
Trong gia đình, cấm cha con, vợ chồng và gia nô không được kiện
cáo nhau.
Pháp luật đời Trần cũng đã bảo vệ quyền tư hữu tài sản của người
dân. Có những điều lệnh quy định về cách thức cầm cố, mua bán
ruộng đất, làm văn tự, viết chúc thư, người làm chứng. Tội trộm cắp
bị trừng trị rất nặng, thích chữ vào mặt, chặt ngón chân, lần thứ ba
sẽ bị giết. Những đồ vật lấy trộm một phần sẽ phải đền 9 phần, nếu
không đền được bắt vợ con sung làm nô tì.
Trong các làng xã, dân chúng vẫn tuân theo các phong tục cổ
truyền, các bô lão giữ vai trò đàn xếp và xét xử. Sứ giả Trung Quốc
Trần Phu (Trần Cương Trung) đến Đại Việt thời Trần, có nhận xét là
lúc này “ tục dân vẫn còn nông nổi, chưa biết đến lễ nhạc Trung
Hoa”.

* Chính sách kinh tế của Nhà nước phong kiên thời Trần
Nhà nước thời Trần đã thi hành chính sách trọng nông, khuyến
khích nông nghiệp. Cùng với chính sách "ngụ binh ư nông" kết hợp
kinh tế với quốc phòng, Triều đình đã lập ra Ty Khuyến nông, đặt các
chức quan Hà đê chánh phó sứ. Năm 1248, cho đắp đê dọc theo Nhị
Hà từ đầu nguồn đến bờ biển, đoạn chảy qua kinh thành Thăng Long
gọi là đê Đỉnh Nhĩ (Quai Vạc) Hàng năm, mọi người đều có nghĩa vụ

Thái ấp (ấp thang mộc, đất tắm gội) là ruộng đất do Nhà vua ban cấp
cho các quý tộc và triều thần có công. Quy mô một thái ấp tương đối
nhỏ, khoảng 1 , 2 xã (trừ trường hợp thái ấp rất rộng lớn của Nguyễn
Khoái ở lộ Khoái). Trên danh nghĩa, ruộng đất thái ấp thuộc quyền
sở hữu của nhà nước, Triều đình có quyền lấy của người này ban
cấp cho người khác. Quý tộc có quyền sử dụng và hưởng hoa lợi về
đất đai và một phần về cư dân trên đó; như thu tô thuế, xây dựng
phủ đệ, lập các đội quân vương hầu gia đồng (còn gọi là thang mộc
binh).
Thời Trần, ta thấy có những thái ấp của Trần Liễu (Đông Triều,