Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Lời nói đầu
Trong hơn một thập kỷ vừa qua, dới ánh sáng nghị quyết đại hội VI của đảng;
chỉ thị 100 của ban bí th và đặc biệt là nghị quyết 10 của Bộ chính trị, kinh tế hộ
nông dân nớc ta đã đạt đợc những thành quả to lớn, góp phần quan trọng tạo lên sự
tăng trởng vợt bậc của nền kinh tế đất nớc. Khai thác có hiệu quả mọi nguồn lực
trong nông nghiệp - nông thôn, phát huy những lợi thế vốn có của đất nớc, tạo công
ăn việc làm, từng bớc tăng thu nhập cho lao động làm nông nghiệp là những mục tiêu
mà kinh tế hộ nông dân nớc nhà về cơ bản đã làm đợc trong thơì gian vừa qua. Tuy
nhiên, cũng từ những kết quả đã đạt đợc đó, trên con đờng phát triển của mình kinh
tế hộ nông dân nớc ta đang đặt ra nhiều vấn đề đòi hỏi chúng ta cần làm tốt hơn nã
trong thời gian sắp tới nh ruộng đất cho ngời nông dân; vốn, tín dụng cho các hộ;
chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi; thị trờng đầu vào, đầu ra; nâng cao trình độ
của ngời lao động trong nông nghiệp...
Thanh Miện là một huyện thuần nông nằm ở vị trí trung tâm của đồng bằng
sông Hồng. Cũng nh những huyện thuần nông khác trong cả nớc hình thức tổ chức
sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp của huyện là kinh tế hộ nông dân. Nông nghiệp
là ngành luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế của toàn thể nhân dân
và hộ nông dân cũng luôn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số hộ gia đình có trong toàn
huyện. Trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân nơi đây cũng đặt ra nhiều vấn
đề cần giải quyết nhằm khai thác tốt hơn nữa những nguồn lực trong nông nghiệp
-nông thôn, không ngừng nâng cao chất lợng lao động và cuộc sống của ngời nông
dân.
Theo em, Thanh Miện là một môi trờng thuận lợi và có tính đại diện cao khi
chúng ta tìm hiểu và nghiên cứu về kinh tế hộ nông dân.
Vì vậy trong giai đoạn thực tập này em đã chọn đề tài Một số giải pháp phát
triển kinh tế hộ nông dân huyện Thanh Miện - tỉnh Hải Dơng.
Với đề tài Một số giả pháp phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Thanh
Miện - tỉnh Hải Dơng em hy vọng:
- Củng cố kiến thức đã học, từng bớc nâng cao trình độ tiếp cận những vấn đề
thực tiễn của bản thân.
1- Khái niệm, bản chất, đặc trng, vai trò của kinh tế hộ nông dân.
a. Khái niệm bản chất.
Kinh tế hộ nông dân là khái niệm đã đợc đề cập đến từ rất sớm trong lịch sử
phát triển của loài ngời. Từng hình thái phát triển nền kinh tế khác nhau trôi qua, lại
cho chúng ta hiểu sâu sắc hơn về kinh tế hộ nông dân ở thời kỳ lịch sử đó.
Tuy nhiên, kinh tế hộ nông dân chỉ thực sự đợc quan tâm và bàn đến khi vị trí
và vai trò của nó dần đợc khẳng định trong nền kinh tế nói chung và trong nông
nghiệp - nông thôn nói riêng. Với ý nghĩa to lớn của việc phát triển kinh tế hộ nông
dân đã đợc chứng minh trong lịch sử. Có rất nhiều nhà kinh tế, những học giả, học
thuyết và cả những nhà chính trị đã bàn đến kinh tế hộ với vai trò là thành phần kinh
tế chủ yếu trong nông nghiệp - nông thôn. Và tất nhiên, tuỳ từng thời kỳ phát triển
khác nhau, tuỳ từng cách tiếp cận khác nhau mà chúng ta nhận đợc những lý thuyết
không hoàn toàn giống nhau về kinh tế hộ nông dân.
-T tởng của C.Mác và Ph-Anggen.
Đối với vấn đề nông dân, cả Mác và Anggen đều tỏ thái độ hết sức thận trọng.
+Lúc đầu, khi nghiên cứu con đờng công nghiệp hoá đặc thù của nớc Anh, nhận
thấy quá trình ngời nông dân bị tách khỏi ruông đất một cách ồ ạt, Mác đã tuyên
đoán giai cấp nông nhân sẽ bị xoá bỏ cùng với sự phát triển của đại công nghiệp.
Nông nghiệp sẽ đợc tổ chức lại thành nền đại sản xuất nh trong công nghiệp.
+Nhng sau đó, bất chấp xu hớng diễn ra trong thời kỳ công nghiệp hoá nhanh
chóng ở nớc Anh, nông trại gia đình về căn bản không dựa trên lao động làm thuê,
vẫn tỏ rõ sức sống và hiệu quả của nó. Từ đó trong quyển III của bộ t bản, Mác đã
viết Ngay ở những nớc siêu công nghiệp... với thời gian cho đến nay đã khẳng định
rằng hình thức lãi nhất không phải là nông trại công nghiệp hoá mà là nông trại gia
đình không dùng lao động làm thuê. Những nớc còn giữ hình thức t hữu chia đất
3
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
thành khoảnh nhỏ, giá cả ngũ cốc trong những nớc mà chế độ sở hữu ruộng đất nhỏ
còn chiếm địa vị thống trị thờng thấp hơn so với những nớc có nền sản xuất t bản chủ
nghĩa.
giới hạn tối u mới , bằng cách đó là chuyển dần lên sản xuất lớn. Nói cách khác, do
4
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
không có khả năng tập trung vô hạn theo chiều sâu nh trong công nghiệp nên sản
xuất nông nghiệp chỉ có thể tập trung theo chiều rộng từ quá trình này đến quá trình
khác. Nh vậy ngời nông dân khi làm chủ và ngời lao động sẽ đi tới chỗ liên kết các
quá trình và các ngành tách rời nhau cùng nhau mua sắm t liệu sản xuất, thành lập
các nhóm sử dụng máy móc và tiêu thụ sản phẩm, cải tạo đất đai. Và bằng cách đó
mà thay đổi cách kinh doanh của mình.
-T tởng của Frank Elliss:
Kinh tế hộ nông dân là sản xuất của các hộ gia đình nông nghiệp, có quyền sinh
sống trên các mảnh đất đai, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình. Sản xuất của
họ thờng nằm trong hệ thống sản xuất lớn hơn và tham gia ở mức độ không hoàn hảo
và hoạt động của thị trờng.
-Quan điểm của Liên Hợp Quốc:
+Về phơng diện thống kê:
Liên hợp quốc cho rằng: hộ là những ngời cùng sống chung dới một mái nhà,
cùng ăn chung và có cùng một ngân quỹ.
+Về phơng diện sản xuất:
Liên hợp quốc cho rằng: kinh tế hộ là một hình thức tổ chức cơ sở của nền sản
xuất hàng hoá. Nó hoạt động sản xuất kinh doanh theo hộ gia đình, có một hoặc một
số ngời lao động tự đầu t theo khả năng về vốn để trang bị t liệu sản xuất, sản xuất ra
sản phẩm hoặc dịch vụ theo yêu cầu sản phẩm cho sự sinh tồn của họ trên thị trờng.
Mỗi t tởng, mỗi quan điểm cho ta một cách nhận thức tổng quát về kinh tế hộ
nông dân hoặc kinh tế hộ nông dân trên một mặt nào đó. Tuy vậy, chúng ta có thể
hiểu:
Kinh tế hộ nông dân là tế bào kinh tế - xã hội đợc hình thành trên cơ sở các mối
quan hệ: hôn nhân, huyết thống, phong tục, tâm linh, tâm lý, đạo đức. Là hình thức
tổ chức kinh tế cơ sở của nông dân và nông thôn. Kinh tế hộ nông dân đã tồn tại từ
rất lâu ở các nớc nông nghiệp, tự chủ trong sản xuất - kinh doanh nông nghiệp, là
ời ta thờng gọi tự cấp tự túc) sản phẩm mà hộ làm ra có thể đợc tiêu dùng luôn với
vai trò là t liệu sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng.
+Cũng nh những thành phần kinh tế khác, Kinh tế hộ nông dân phải vận dụng
tổng hợp các quy luật tự nhiên và quy luật kinh tế khách quan trong quá trình tồn tại
và phát triển của mình.
+Kinh tế hộ nông dân không những giải quyết tốt các mục tiêu của hộ nông dân
mà còn giải quyết tốt vấn đề môi trờng sinh thái và vấn đề xây dựng nông thôn mới.
b- Đặc trng của kinh tế hộ nông dân.
Kinh tế hộ nông dân đang tồn tại và phát triển với vai trò là một đơn vị sản xuất
cơ sở của nông nghiệp - nông thôn. Là một thành phần kinh tế độc lập, tự chủ cùng
các thành phần kinh tế khác hình thành lên nền kinh tế thị trờng của nớc ta hiện hay.
6
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Kinh tế hộ nông dân sẽ luôn là một tế bào bền vững và phát triển lành mạnh trong
nền kinh tế, nó mang những đặc trng cơ bản sau đây:
-Đặc trng về sở hữu:
Tuy không đợc sở hữu về đất đai nhng hộ nông dân lại đợc nhà nớc giao quyền
sử dụng ổn định và lâu dài. Đó là tiền đề quan trọng cho sự phát triển của mọi quá
trình sản xuất trong nông nghiệp. Mọi t liệu sản xuất khác đều thuộc quyền sở hữu
của các thành viên trong hộ, và tất nhiên mọi sản phẩm làm ra đều thuộc quyền sở
hữu của gia đình. Tất cả những điều này tạo lên sự khác biệt giữa sở hữu hộ nông dân
và sở hữu t nhân trong sở hữu tập thể.
-Đặc trng về mục đích sản xuất.
Mục đích sản xuất của kinh tế hộ nông dân đợc xác định chủ yếu trên cơ sở
đảm bảo nhu cầu về lơng thực và thực phẩm cho hộ, một số ít d thừa đợc đem ra để
trao đổi. Tuy nhiên cùng với quá trình phát triển, mục tiêu đảm bảo nhu cầu của hộ
sẽ giảm dần và thay vào đó là sản xuất hàng hoá nhằm nâng cao thu nhập, cải thiện
đời sống cho các thành viên, phục vụ ngày càng tốt hơn nhu cầu về vật chất và tinh
thần của các thành viên trong gia đình.
-Đặc trng về lao động:
c-Vai trò của kinh tế hộ nông dân.
Kinh tế hộ nông dân là một trong những thành phần cấu tạo lên nền kinh tế
quốc dân của mỗi nớc, nó không chỉ tự phát triển, tự ảnh hởng mà còn ảnh hởng tới
và chịu sự ảnh hởng tác động của tất cả các thành phần kinh tế khác. Sự tồn tại và
phát triển của kinh tế hộ ảnh hởng sâu sắc tới đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần
của mọi tầng lớp dân c trong xã hội.
Trong các học thuyết, các quan điểm của mình, các nhà kinh tế, các nhà chính
trị đã phần nào nêu lên những chính kiến của mình về vai trò của kinh tế hộ. Trong
bất kỳ thời đại nào, bất kỳ thời điểm lịch sử nào kinh tế hộ nông dân vẫn luôn đóng
vai trò quan trọng.
-Cung cấp lợng lơng thực, thực phẩm chủ yếu phục vụ cho đời sống và nhu cầu
của con ngời:
+Hàng năm trên toàn thế giới, với sự ổn định khoảng 300 triệu hộ nông dân đã
đóng góp, giữ vai trò là lực lợng chủ đạo trong nền nông nghiệp toàn cầu. Sản xuất ra
khoảng trên 2000 triệu tấn lơng thực, trên 200 triệu tấn hạt có dầu và khoảng 1000
triệu tấn thịt, sữa, trứng, hàng tỷ tấn rau, quả cung cấp cho gần 6 tỷ ngời.
+ở Mĩ, chỉ với khoảng 65% đất nông nghiệp, kinh tế hộ nông dân đã tạo ra một
lợng nông sản chiếm khoảng 70% giá trị sản phẩm nông nghiệp, 50% sản lợng ngô
toàn thế giới.
+ở Nhật Bản, kinh tế hộ nông dân đã sản xuất ra một khối lợng sản phẩm đủ
cung cấp cho nhu cầu của cả nớc với khối lợng: 100% nhu cầu về gạo; 81% nhu cầu
về thịt; 98% nhu cầu về trứng; 90% đến 95% nhu cầu về rau, quả...
8
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
+ở Việt Nam chúng ta với trên 10 triệu hộ nông dân, hàng năm đã tạo ra một
khối lợng nông sản thực phẩn cực lớn với sự tiến bộ vợt bậc, theo thống kê năm 2000
thì khối lợng sản phẩm của toàn ngành nông nghiệp là: 35,36 triệu tấn lơng thực quy
thóc, xuất khẩu đạt 3,6 triệu tấn gạo, đã trồng đợc 717 nghìn ha ngô, sản lợng xuất
khẩu cà phê đạt 694 nghìn tấn, cao su đạt 280 nghìn tấn, sản lợng thịt, trứng liên tục
tăng với tốc độ cao, chúng ta không những đảm bảo nhu cầu lơng thực, thực phẩm
+Sử dụng lao động làm thuê:
Việc sử dụng lao động làm thuê rất ít khi xẩy ra ở những hộ tự túc tự cấp, sản
xuất nhỏ nhng lại là việc làm khá phổ biến ở các hộ nông dân sản xuất hàng hoá và
sản xuất lớn. Những hộ nông dân này việc thuê mớn thêm lao động thờng xuyên
hoặc vào thời vụ là điều cần thiết với tiền công hợp lý đã tạo ra một số lợng công ăn
việc làm khá lớn cho những lao động d thừa ở nông thôn hiện nay.
Kinh tế hộ nông dân, trong quá trình sản xuất và phát triển của mình cần rất
nhiều ngày công lao động. Thực tế đã chứng minh qua những năm vừa qua, kinh tế
hộ nông dân đã giải quyết cho hàng triệu lao động ở nông thôn nớc ta, góp phần quan
trọng vào công cuộc giải quyết công ăn việc làm cho ngời lao động.
-Thực hiện phân công lao động theo đơn vị kinh tế hộ nông dân.
Cùng với quá trình phát triển của mình kinh tế hộ nông dân ngày càng có điều
kiện để tích luỹ tái sản xuất theo cả chiều rộng và chiều sâu, khoa học kỹ thuật và
công nghệ cũng nh máy móc đợc áp dụng và sử dụng vào sản xuất ngày càng nhiều.
Trình độ, kỹ năng, kinh nghiệm của ngời nông dân ngày càng đợc nâng lên rõ rệt
thêm vào đó là sự phù hợp trong cơ chế và các chính sách của nhà nớc sẽ giúp cho
sản xuất ngày càng phát triển số lao động phục vụ cho nhu cầu của kinh tế hộ về
nông nghiệp ngày càng giảm, sẽ dẫn đến tình trạng d thừa lao động trong nông
nghiệp. Số lao động d thừa này với trình độ ngày càng đợc nâng lên sẽ chuyển dịch
sang làm việc tại các ngành, nghề khác, nhất là các ngành nghề truyền thống sẽ ngày
càng phát triển.
Tất cả những điều này sẽ dẫn tới diện tích đất nông nghiệp trên đầu ngời sẽ
tăng, năng xuất lao động tăng và hiệu quả sản xuất của một lao động sẽ không ngừng
đợc nâng lên.
-Đổi mới kỹ thuật sản xuất.
Sự tồn tại và phát triển của kinh tế hộ nông dân với t cách là một thành phần
kinh tế tồn tại và luôn đổi mới cùng với quá trình đổi mới, phát triển của nền kinh tế
nói chung. Kinh tế hộ nông dân chịu sự ảnh hởng tác động của các thành phần kinh
tế khác, của nhiều yếu tố khác. Qua quá trình hoạt động, nó luôn phát triển hớng tới
hoàn thiện mình, mà đổi mới về kỹ thuật sản xuất chỉ là một mặt đổi mới của nó. Sự
trên thế giới. Đó là điều mà không ai trong chúng ta có thể phủ nhận.
Từ sự tìm hiểu về bản chất, đặc trng và vai trò của kinh tế hộ nông dân nh đã
nêu ở trên, chúng ta có thể khẳng định kinh tế hộ nông dân sẽ tồn tại và luôn là một
thành phần kinh tế quan trọng của mọi quốc gia, sự phát triển của nó không những
làm cho đời sống của ngời dân ngày càng đợc nâng cao, các nguồn lực trong sản xuất
nông nghiệp ngày càng đợc khai thác đầy đủ mà còn có tác dụng to lớn thúc đẩy sự
phát triển của các thành phần, các ngành kinh tế khác:
Đối tợng sản xuất của kinh tế hộ nông dân có đặc điểm riêng biệt đó là cây
trồng và vật nuôi, là những cơ thể sống, chúng sinh trởng và phát triển theo những
quy luật sinh học nhất định. Là các cơ thể sống, vì vậy chúng rất nhạy cảm với môi
11
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
trờng tự nhiên mỗi sự thay đổi về thời tiết, khí hậu, về sự chăm sóc của con ngời đều
có tác động trực tiếp đến quá trình phát sinh và phát triển của chúng, và tất nhiên là
ảnh hởng đến kết quả cuối cùng của sản xuất. Do chúng có đặc điểm nh vậy nên
muốn đạt hiệu quả cao nhất thiết phải có sự quan tâm đúng mực, thờng xuyên và
thực sự sát sao của con ngời. Mỗi sự biến đổi, thay đổi nhỏ của những cơ thể sống
này con ngời đều phải biết, chúng cần phải đợc chăm sóc đúng lúc đúng chỗ, đúng
khoa học. Để làm tốt những điều này không một chủ thể nào khác mà chỉ có hộ nông
dân đảm đơng nổi. Đặc điểm có đó chỉ phù hợp với trách nhiệm, chất lợng của lao
động gia đình, phù hợp với kiểu tổ chức sản xuất của kinh tế hộ nông dân.
-Thực tế phát triển kinh tế hộ nông dân đã cho thấy nhiều u điểm mà không một
chủ thể nào có đợc, hơn thế nữa phát triển kinh tế hộ nông dân còn giúp phát triển
lực lợng sản xuất, tạo công ăn việc làm và giải phóng lực lợng ,năng lực sản xuất ở
nông thôn. đây là việc làm thực sự có ý nghĩa với bất kỳ một nền kinh tế nào, với bất
kỳ một xã hội nào. Việc phát triển lực lợng sản xuất, tạo công ăn việc làm là điều cần
thiết cho sự phát triển của xã hội, của con ngời. Năng lực sản xuất ở nông thôn, nhiều
khi còn bị bó buộc, nhng nay nó đã đợc giải phóng, đợc phát huy tác dụng qua sự
phát triển của kinh tế hộ nông dân.
-Phát triển kinh tế hộ nông dân sẽ giúp khai thác hết mọi tiềm năng, tiềm lực
nớc CHXHCN Việt nam năm 1992, kinh tế hộ nông dân đã đợc công nhận và đợc coi
là một thành phần kinh tế tồn tại tất yếu, bình đẳng và lâu dài.
Trong những năm đổi mới vừa qua, nền kinh tế và nông nghiệp nớc ta đã khởi
sắc, đạt đợc những thành tựu to lớn, điều đó có đợc có một sự đóng góp rất lớn của
kinh tế hộ nông dân. Điều này càng một lần nữa khẳng định sự tồn tại và phát triển
của kinh tế hộ nông dân là một tất yếu khách quan, phù hợp với quy luật của sản xuất
nông nghịêp.
2- Những nhân tố ảnh hởng tới sự phát triển của kinh tế hộ nông dân.
Có rất nhiều nhân tố ảnh hởng tới sự phát triển của kinh tế hộ nông dân nh điều
kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai, trình độ phát triển của nền kinh tế các chính sách vĩ
mô của nhà nớc... mà chúng ta có thể phân tích ứng với mỗi nội dung phát triển của
kinh tế hộ. Tuy nhiên, ở đây chúng ta chỉ đề cập đến một số nhân tố chủ yếu ảnh h-
ởng tới việc chuyển kinh tế hộ từ tự cấp tự túc, sản suất nhỏ lên sản xuất hàng hoá ,
kinh tế trang trại-mục tiêu mà kinh tế hộ nông dân cần vơn tới trên con đờng phát
triển của mình.
a-Nhóm những nhân tố khách quan:
-Quy mô và diện tích ruộng đất: chúng ta đều biết rằng ruộng đất là t liệu sản
xuất chủ yếu và không thể thay thế đối với nông nghiệp nói chung và kinh tế hộ nông
dân nói riêng. Mọi hoạt động sản xuất của hộ nông dân chủ yếu diễn ra trên mảnh
đất mà họ đang có quyền sử dụng. Tuy nhiên, để có thể tiến hành sản xuất lớn , sản
xuất hàng hoá đợc thì hộ nông dân cần có sự tích tụ và tập trung đến một mức độ đủ
lớn và hợp lý đất đai. Tuỳ từng hộ, tuỳ từng loại hình sản xuất kinh doanh mà cần
quy mô ruộng đất khác nhau nhng chúng cần liền khoảnh và đủ lớn.
-Có sự tác động tích cực và phù hợp trong các chính sách của nhà nớc. Đây là
nhân tố thực sự quan trọng đối với việc phát triển kinh tế hộ nông dân. Mỗi chủ tr-
13
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
ơng, chính sách của nhà nớc đa ra đều nhằm tác động tới một mặt nào đó của đời
sống xã hội. Và chính sách đối với việc phát triển kinh tế hộ nông dân cũng vậy,
cũng nhằm đạt đợc mục tiêu nào đó mà nhà nớc đề ra. Các chủ trơng, chính sách của
-Kinh nghiệm sản xuất của ngời lao động cùng với trình độ học vấn kỹ năng
của họ tạo thành nhân tố vô cùng quan trọng trong việc phát triển này. Ngời lao động
14
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
bằng kinh nghiệm thực tế đã trải qua cùng với những vấn đề khoa học kỹ thuật mới
tiếp thu sẽ có cách kết hợp tốt nhất mọi t liệu sản xuất và mọi tiềm năng mà mình có.
Tuỳ từng mức độ thuần thục và trang bị kiến thức khác nhau mà đem lại hiệu quả
không giống nhau trong quá trình sản xuất những nhân tố chủ quan này thực sự đóng
vai trò quan trọng trong việc đi lên của các hộ nông dân, đặc biệt là trình độ hạch
toán của chủ hộ góp phần rất lớn vào sự thành công của công việc.
-Vốn đã tích tụ đợc và mức độ trang bị t liệu sản xuất của các hộ nông dân cũng
sẽ quyết định sự thuận lợi hay không trong việc đầu t sản xuất, chuyển dịch nhanh
hay chậm của quá trình chuyển sang sản xuất hàng hoá.
Nhận biết đợc những nhân tố khách quan và chủ quan chủ yếu này chúng ta có
thể khai thác đợc những điểm mạnh mà chúng ta đã có và không ngừng khắc phục
những tồn tại mà chúng ta vẫn còn, nh vậy chúng ta sẽ đẩy nhanh đợc quá trình
chuyển từ kinh tế hộ tự cấp tự túc, sản xuất nhỏ lên sản xuất hàng hoá lớn, kinh tế
trang trại.
II- Khái quát sự phát triển của kinh tế hộ nông dân ở
một số nớc trên thế giới và nớc ta.
1- Sự phát triển kinh tế hộ nông dân ở một số nớc trên thế giới.
Kinh tế hộ nông dân đã tồn tại từ rất sớm trong lịch sử và trải qua nhiều bớc
thăng trầm cùng với các hình thái kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, nó chỉ thực sự phát triển
mạnh mẽ ở ba thế kỷ trở lại đây khi mà các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ
đã tạo ra hàng loạt những công nghệ, kỹ thuật và công cụ sản xuất mới, tạo ra bớc
đột phá trong nền nông nghiệp của thế giới. Hộ nông dân cho đến nay đã tồn tại phổ
biến trên thế giới, ở tất cả các nớc có sản xuất nông nghiệp. Nhng chủ yếu nó đang
tồn tại ở dạng hộ nông dân sản xuất hàng hoá và kinh tế trang trại.
Sau đây, để giúp cho việc nghiên cứu và việc định hớng phát triển cho kinh tế
hộ nông dân ở nớc ta phù hợp với quy luật phát triển nông nghiệp nói chung, chúng
học và các tổ chức riêng của nông dân chịu trách nhiệm đào tạo nghề nghiệp cho
thanh niên nông thôn. Một nông dân Đan Mạch có thể sản xuất một lợng nông sản
đủ cung cấp cho khoảng 160 ngời.
-ở Thuỵ Điển:
Nông lâm nghiệp ở nớc này đợc tổ chức chủ yếu theo đơn vị nông trại gia đình.
Hiện nay cả nớc có khoảng 100 nghìn nông trại các loại. Quy mô bình quân một
nông trại là 30ha đất canh tác và 30 đầu gia súc lớn. Một nông trại loại khá thờng
canh tác 40ha đất, chăm sóc 60 ha rừng và nuôi 25 bò sữa, 25 bò thịt.Các nông trại
thờng canh tác trên đất riêng hoặc thuê của nhà nớc thời hạn từ 5 đến 25 năm.Mỗi
nong trại bình quân có 2 lao động và hai máy kéo. Hàng năm, đại diện của nông dân,
của ngời tiêu dùng và đại diện chính phủ họp lại để định giá bán lẻ các loại nông sản
thực phẩm trong năm.
-ở Mĩ:
Hoa Kỳ là nớc từ nhiều năm nay dẫn đầu thế giới về sản xuất nông nghiệp. Năm
1987, xuất khẩu nông phẩm của Hoa kỳ đạt 46 tỷ đôla, đó là con số cực kỳ lớn nói
16
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
lên vị trí dẫn đầu của họ. Ngoài điều kiện thiên thuận lợi, kết quả ấy còn do yếu tố tổ
chức sản xuất hợp lý mang lại. Ngời Mĩ thừơng nói nông trại gia đình là linh hồn, là
tế bào của nền nông nghiệp Hoa kỳ và quả thực đúng nh vậy. Năm 1976, toàn nớc
Mĩ có 28 triệu nông trại với khoảng 4,4 triệu lao động nhng đến năm 1987 con số
này chỉ còn 2.176 nghìn nông trại với 3,208 triệu lao động (cha đầy 2% dân số). Do
quy mô và năng suất lao động tăng nên số nông trại và số lao động nông nghiệp ngày
càng giảm. Trong số 1.733.683 nông trại loại nhỏ có 1.721.816 nông trại gia đình
(99,3%) do kỹ thuật ngày càng hiện đại nên quy mô trung bình của một nông trại
cũng không ngừng tăng lên: 1940 là 40 ha; 1950 là 80 ha; 1960 là 120 ha; những
năm 80 từ 150 đến 200 ha và hiện nay khoảng 217 ha. Các nông trại gia đình sở hữu
228.576.692 ha đất canh tác, nhng canh tác tới 362.430.000 ha. Những nông trại lớn,
những tập đoàn sản xuất có trên 10 lao động chỉ có 1.797 đơn vị, sở hữu 4.527.466
ha, canh tác 5.811.539 ha. ở Hoa kỳ các nông trại chủ yếu chỉ sử dụng lao động gia
1,174
1,496
4.200
2,300
0,870
4,500
4,400
-
4,300
81,600
-
-
-
1,06
0,9
1,11
-
-
-
-
2,62
2,37
1,59
1,22
1,20
-
1,00
5,60
3,66
1,88
không ảnh hởng tới sản xuất, và năng xuất ngày càng đợc nâng lên.
-Hình thức sử dụng công cụ lao động cũng có sự khác nhau, có nông trại tự bỏ
vốn mua riêng máy móc tự sản xuất cũng có nông trại sử dụng hình thức hợp tác
hoặc đi thuê.
2- Sự phát triển kinh tế hộ nông dân ở nớc ta.
Trong hơn một thập kỷ vừa qua, cùng với quá trình đổi mới và sự phát triển vợt
bậc của nền kinh tế, nông nghiệp nớc ta đã có một bớc tiến dài trên con đờng phát
triển của mình. Đạt đợc những thành tựu to lớn trên tất cả các mặt.
Từ một nớc nông nghiệp lạc hậu, thờng xuyên phải nhập lơng thực, thực phẩm
từ nớc ngoài, đến nay chúng ta đã hoàn toàn tự túc đợc số lợng lơng thực và thực
phẩm cho nhu cầu trong nớc. Bảo đảm sự ấm no trong đời sống của nhân dân và an
ninh lơng thực quốc gia với mức đọ tăng trởng hàng năm đạt 4,3%. Năm 1997 so với
18
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
năm 1987 sản lợng lơng thực tăng 1,8 lần, cà phê tăng 20 lần, cao su tăng 3,5 lần,
chè tăng 1,8 lần.Không những thế, sản phẩm nông nghiệp thờng xuyên chiếm tỷ
trọng cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nớc, thờng xuyên chiếm 40 đén
50% với mức tăng trung bình đạt sấp xỉ 20% năm. Hàng năm thu về hàng tỷ đô la,
góp phần quan trọng đa đất nớc vợt qua khủng hoảng kinh tế, ổn định xã hội, tạo
điều kiện và tiền đề tiến hành những cải cách sâu rộng khác để bớc vào thời kỳ công
nghiệp hoá- hiện đại hoá đất nớc.
Góp phần vào những thành tựu to lớn đó, kinh tế hộ nông dân Việt nam đang
dần khảng định vai trò và vị trí của mình đối với đất nớc. Tuy nhiên, không phải dễ
dàng mà chúng ta có những thành tựu này, đó là cả một quá trình mà kinh tế hộ nông
dân đã phải trải qua, có những lúc khó khăn, gian khổ, tởng chừng không thể thay
đổi, nhng chúng ta vẫn vợt qua để có ngày hôm nay. Sau đây chúng ta sẽ đề cập đến
và phân tích từng quá trình mà kinh tế hộ nông dân nớc ta đã phải trải qua.
a-Hộ nông dânViệt nam dới chế độ phong kiến, thực dân.
Theo số liệu thống kê trớc cách mạng tháng tám - 1945, nông dân ta chiếm 97%
tổng số nông hộ, nhng chỉ có 36% diện tích ruộng đất. Khoảng 40% số hộ nông dân
Đã thế, những năm ma thuận gió hoà thì ít những năm có bão lụt,sâu bệnh...thì nhiều
áp bức bóc lột cùng với sự tàn phá của thiên nhiên đã kìm hãm ghê ghớm sức sản
xuất của hàng triệu nông dân lao động. Năng xuất cây trồng lao động rất thấp, trung
bình lúa chỉ đạt 10-12 tạ/ha. Tóm lại, dới chế độ thực dân phong kiến, nông dân nớc
ta rơi vào cảnh một cổ đôi ba tròng. Họ bị các tầng lớp ăn bám trong xã hội là đế
quốc, phong kiến và t sản sâu xé. Làm việc cực nhọc mà không đợc hởng kết quả do
mình làm ra, cuộc sống vô cùng khó khăn và vất vả.
b. Kinh tế hộ nông dân Việt Nam từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945.
Cách mạng tháng 8 năm 1945 là mốc lịch sử quan trọng đánh dấu sự thay đổi
cơ bản của xã hội Việt nam, đồng thời là sự đổi đời của nông dân Việt nam, tạo lên
một tiền đề quan trọng cho sự phát triển của kinh tế hộ nông dân nớc ta.
-Từ sau cách mạng tháng 8, Chính Phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, nhà nớc
công nông đầu tiên ở Đông nam á đã từng bớc giải quyết những vấn đề ruộng đất
theo khẩu hiệu ngời cầy có ruộng của Đảng cộng sản, giảm tô, xoá nợ...
-Đầu năm 1954, kháng chiến thực dân phấp thắng lợi. Qua cải cách ruộng đất,
nông dân miềm Bắc đợc chia 810.000 ha ruộng đất tịch thu của địa chủ. ở miền Nam,
nông dân đợc chia cấp 750.000 ha ruộng đất các loại, riêng ở Nam bộ 564.547 ha đã
về tay nông dân làm chủ. Thời kỳ 1955-1957, hộ nông dân ở miền Bắc đã thực sự
đóng vai trò điều hành sản xuất theo đúng nghĩa là đơn vị kinh tế tự chủ. Thời gian
này nông nghiệp miền Bắc đã đạt đợc những thành tựu lớn. So với thời kỳ năm 1939
thì các chỉ tiêu của những năm 1955-1957 đạt nh sau:
+Sản lợng quy thóc tăng 57%, riêng thóc tăng 53%.
+Năng suất lúa tăng 30,8%, lơng thực bình quân đầu ngời tăng 43,6%.
+Đàn trâu tăng 44%, đàn bò tăng 39%, đàn lợn tăng 20%.
20
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
-Từ năm 1958 đến 1980, chủ trơng hợp tác hoá thực chất là tập thể hoá nông
nghiệp đã làm lu mờ dần vai trò của kinh tế hộ nông dân. Toàn bộ công việc từ sản
xuất tới phân phối sản phẩm đều do HTX nông nghiệp điều hành.
-Từ năm 1981 đến 1987.
21
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
bằng sông Hồng là lớp 6 đến 7; ở khu 4 cũ, Trung du miền núi phía Bắc và Duyên
hải trung bộ là lớp 5 đến 6; đồng bằng sông Cửu long là lớp 3 đến 4.
+Diện tích canh tác trung bình của một hộ:
ở phía Bắc: 0,3-0,4 ha.
Duyên hải trung bộ: 0,4-0,6 ha.
Đồng bằng sông Cửu long: 0,6-1 ha.
+Công cụ lao động của hộ nông dân chủ yếu là thô sơ, số cơ giới hoá, có máy
móc phục vụ sản xuất rất ít.
+Hiện nay cả nớc chúng ta có:
14,8% số hộ nông dân nghèo (khoảng 1,5-1,6 triệu hộ) đang còn ở trình độ sản
xuất tiểu nông tự cấp tự túc, nhiều khi không đủ ăn.
62,8% số hộ nông dân trung bình (khoảng 6,3-6,5 triệu hộ) chủ yếu là sản xuất
tự túc, đủ ăn, có một ít nông sản hàng hoá không đáng kể.
22,4% số hộ khá và giàu (khoảng 2,2-2,3 triệu hộ), bớc đầu vợt ra khỏi quỹ đạo
của nền kinh tế tiểu nông tự cấp tự túc để đi vào sản xuất hàng hoá với các mức độ
khác nhau.
+ Chúng ta thực sự vui mừng là cùng với các chính sáh đổi mới và khuyến khích
hộ nông dân phát triển, đến nay cả nớc chúng tá có trên 100.000 trang trại các loại.
Con số này tuy không lớn đối với một số nớc trên thế giới nhng đối với chúng ta nó
là một sự thành công ghi nhận sự phát triển bớc đầu lên sản xuất lớn, sản xuất hàng
hoá của hộ nông dân Việt nam. Kinh tế trang trại đang đợc quan tâm phát triển trên
khắp cả nớc, số trang trại ngày càng nhiều, hiệu quả mang lại ngày càng cao. Chúng
ta có quyền hy vọng vào một tơng lai tơi sáng của nền nông nghiệp nớc nhà.
Qua thực tế phát triển kinh tê hộ nông dân ở nớc ta hiện nay, chúng ta có thể rút
ra một số nhận xét sau đây:
-Hộ nông dân sản xuất nhiều nông sản hàng hoá xuất hiện ở hầu hết các địa ph-
ơng. Kinh tế trang trại đang dần khẳng định vai trò và vị thế của mình.
-Các hộ sản xuất hàng hoá bao gồm nhiều dân tộc ở khắp mọi miền của tổ quốc.
khách quan của nền kinh tế thị trờng và xu hớng phát triển của nền nông nghiệp thế
giới.
-Trình độ tổ chức sản xuất của hộ nông dân ngày càng đợc nâng cao:
Cùng với quá trình tiến nên sản xuất hàng hoá, trình độ tổ chức sản xuất của hộ
cũng ngày càng đợc nâng cao. Đó là đòi hỏi tất yếu của một nền sản xuất hàng hoá,
có nh vậy hộ nông dân mới mang lại đợc hiệu quả kinh tế cao, mới đáp ứng đợc yêu
cầu đặt ra của quá trình phát triển. Hộ nông dân không những chỉ làm, chỉ sản xuất
độc canh một loại cây trồng nào đó mà sẽ sản xuất tổng hợp nhiều loại cây trồng, vật
23
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
nuôi theo yêu cầu của thị trờng. Sẽ không những kinh doanh một ngành nhất định mà
còn vơn tới hoạt động trên nhiều ngành khác nhau: nông nghiệp, ng nghiệp, lâm
nghiệp theo yêu cầu hiệu quả kinh tế đặt ra. Một điều tất yếu đi đôi với trình độ tổ
chức sản xuất của hộ nông dân đợc nâng cao là việc trình độ của ngời lao động sẽ
không ngừng đợc cải thiện, số lao động làm nông nghiệp sẽ đợc tinh giản tới mức tối
đa.
-Số hộ làm nông nghiệp sẽ giảm và thu nhập, đời sống của nông hộ cũng ngày
một đợc nâng lên. Đó là hệ quả tất yếu trong quá trình phát triển của nông nghiệp nói
chung và kinh tế hộ nông dân nói riêng. Số hộ, số lao động trong nông nghiệp ngày
một giảm đánh giá mức độ phát triển của nông nghiệp nói riêng và của nền kinh tế
nói chung.
Tất cả những xu hớng phát triển chung của kinh tế hộ nông dân nh đã nêu ở trên
đều là sự đòi hỏi của quá trình phát triển, đòi hỏi của một nền nông nghịêp tiên tiến,
hiện đại và đó là một quá trình phát triển khách quan và tất yếu.
ở nông thôn nớc ta hiện nay hình thành ba loại hộ đó là hộ có khả năng sản
xuất hàng hoá; hộ sản xuất tự cấp tự túc và hộ nghèo. Cả ba loại hộ này đều sẽ phát
triển theo những xu hớng mà chúng ta đã nêu nên ở trên; tuy nhiên trong những năm
trớc mắt, xu hớng vận động phát triển chung của kinh tế hộ nông dân nớc ta là phải
liên kết hợp tác giữa các hộ với nhau, giữa các hộ với thành phần kinh tế khác nhằm
tăng nhanh loại hộ sản xuất hàng hoá và thu hẹp loại hộ nghèo. Nhng tuỳ loại hộ, tuỳ
trại hiện đại, ngời chủ hộ phải có những kiến thức rộng, phải có năng lực và đặc biệt
là phải có thái độ ngời chủ đồng thời là ngời thân thiết gần gũi đối với đất đai, vật
nuôi, cây trồng.
-Con đờng phát triển kinh tế hộ nông dân tự cấp tự túc nên kinh tế trang trại
không phải là quy luật riêng của kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa mà là quy luật phát
triển chung của nền nông nghịêp thế giới, là một tất yếu khách quan trong quá trình
chuyển từ nông nghiệp tự nhiên sang nông nghiệp hàng hoá.
-Hộ nông dân chuyển từ sản xuất tiểu nông lên sản xuất hàng hoá, tất yếu phải
phát triển theo quy mô trang trại gắn với hình thức hợp tác cần thiết. Nhà nớc đóng
vai trò quan trọng đối với sự phát triển của kinh tế hộ bằng cơ chế, chính sách, biện
pháp hỗ trợ ngời nông dân của mình.
-T liệu sản xuất là điều tối cần thiết đối với kinh tế hộ đặc biệt là đất đai và vốn
sản xuất.
-Các hộ nông dân chủ yếu sử dụng lao động gia đình kết hợp với phơng tiện
hiện đại mọi xu hớng đi ngợc đều không mang lại hiệu quả cao.
-Quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân phải gắn liền với quá trình tăng cờng
cơ sở vật chất - kỹ thuật trong nông nghiệp.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©