CĂN BỆNH HÀ LAN CÓ THỂ XẢY RA Ở VÙNG VEN
CÁC ĐÔ THỊ VIỆT NAM ?

Huỳnh Thế Du

Đối với các nhà kinh tế học, đất nước Hà Lan không chỉ có hoa tulip và đội bóng đá màu
da cam mà còn một thứ rất nổi tiếng nữa đó là căn bệnh Hà Lan (Dutch Disease). Chuyện
kể rằng, trong quá trình thăm dò, các nhà địa chất đã phát hiện dưới những cánh đồng hoa
tulip tuyệt đẹp có một nguồn khí đốt với trữ lượng rất lớn
1
. Chính phủ Hà Lan đã quyết
định khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên này. Nhờ việc khai thác nguồn tài nguyên
thiên nhiên, tự nhiên, Hà Lan có thêm một khoản trời cho (win fall) rất lớn. Chính phủ Hà
Lan đã tăng chi tiêu ngân sách, đầu tư vào nhiều lĩnh vực kém hiệu quả, sản xuất hàng
hoá phi ngoại thương không có sức cạnh tranh thay vì tiếp tục đưa những bông hoa tulip
xinh tươi chu du khắp thế giới. Rắc rối đã xảy ra khi nguồn khí đốt được khai thác hết,
nguồn tiền không còn đủ để đáp ứng cho những nhu cầu chi tiêu của quốc gia, cầu trong
nước giảm, thất nhiệp gia tăng và nhiều vấn đề rắc rối khác đã xảy ra. Chuyện của những
năm 1960 thoảng qua như một cơn lốc, nhưng đã để lại những hậu quả nặng nề cho nền
kinh tế Hà Lan. Sau đó, bằng chính sách hợp lý, Hà Lan lại đạt được những thành tựu
kinh tế kỳ diệu, những cánh đồng hoa tulip đã được khôi phục. Nhưng để đánh dấu sự
thất bại của chính sách sử dụng các nguồn tài nguyên không hiệu quả, các nhà kinh tế đã
đặt tên cho hiện tượng nêu trên là căn bệnh Hà Lan (Dutch Disease) và định nghĩa " Căn
bệnh Hà Lan là một hiện tượng kinh tế trong đó việc phát hiện và khai thác ra các nguồn
tài nguyên thiên nhiên làm giảm công nghiệp hoá nền kinh tế quốc gia. Theo một kịch
bản đã cho, giá trị đồng tiền trong nước tăng (các hàng hoá kém sức cạnh tranh được sản
xuất), nhập khẩu tăng, xuất khẩu giảm và năng suất bị giảm sút.
2

Trở lại Việt nam, bài viết này không đề cập đến khả năng căn bệnh Hà Lan có xảy ra như
đã từng xảy ra ở Negeria, Indonexia và nhiều quốc gia khác hay không vì đã có nhiều bài

được tính từng đồng trên khoản thu nhập ít ỏi từ việc bán con lợn, tạ thóc, giờ đây không
trở thành vấn đề. Những từ trăm, nghìn ít được nghe thấy hơn mà thay vào là những từ
triệu, tỷ... Những tệ nạn xã hội (mại dâm, ma tuý ...) bắt đầu tràn về các vùng quê.
Chuyện một số nông dân dùng tiền bán đất để 'bao" cho một số nữ công nhân tại các khu
công nghiệp phía nam, hay chuyện cả làng đồng loạt xây nhà lầu, mua xe hơi ở miền bắc
đã được báo chi nêu ra... Những chuẩn mực đánh giá có thể bị thay đổi. Người ta không
còn đánh giá sự khá giả, giàu có qua mức thu nhập hàng tháng, qua những vụ mùa, mà
thay vào đó là sở hữu bao nhiêu mét vuông, bao nhiêu lô đất. Sản xuất, nhất là sản xuất
nông nghiệp ít được chú trọng hơn. Thay vào đó, người ta dồn nguồn lực cho việc đầu cơ
đất đai, bất động sản. Bong bóng bất động sản ngày càng to hơn và nguy cơ đóng băng thị
trường bất động sản rất có thể xảy ra. Những điều kiện vật chất cho trẻ em trong giai đoạn
hiện tại có thể đầy đủ hơn. Trẻ em không còn phải một buổi đi học, một buổi phải cắt cỏ
chăn trâu như trước đây, buổi sáng không phải ăn cơ nguội đi học. Nhưng những trò chơi
không lành mạnh, tốn thời gian lôi cuốn bọn trẻ ngày càng nhiều và hấp dẫn hơn. Thời
gian dành cho việc học hành ít đi. Khi cái đói, cái nghèo không còn đeo đẳng, cộng với
việc tự nhiên cha mẹ chúng có quá nhiều tiền làm cho ý chí tiến thủ của những đưa trẻ
này giảm xút rất nhiều và chúng chỉ nghĩ đến việc vòi vĩnh xin tiến cha mẹ chúng để mua
sắm những tiện nghi sinh hoạt đắt tiền và tiêu tiền vào những cuộc chơi vô bổ.
Điều gì sẽ xảy ra khi những khoản "trời cho" dần hết đi, đất sản xuất không còn và tâm lý
thích hưởng thụ, lười lao động đã dầ
n được hình thành, nhất là đối với những đưa trẻ học
hành không đến nơi đến chốn. Liệu những đứa trẻ mới lớn kia có chịu khổ sở tám tiếng
thậm chí là mười tiếng một ngày trong các nhà máy xí nghiệp với mức lương 1 đô la một
ngày, số tiền không đáng kể so với số tiền mà chúng được chi tiêu hàng ngày trước đó.
Nhưng để kiếm được một việc làm nh
ư vậy, đối với những đưa trẻ này không phải là điều
dễ dàng. Lúc này không phải là "căn bện Hà Lan" cho toàn nền kinh tế mà là "căn bệnh
Hà Lan" cho những gia đình này và toàn nền kinh tế phải chịu hậu quả. Việc khôi phục lại
những "cánh đồng hoa tulip" như trước khi đô thị hoá xảy ra là điều không hề đơn giản,
nếu không nói là bất khả thi.

u mong đợi. Nhưng cuộc sống có thực sự sung túc, khá giả hay không tuỳ thuộc
vào cách sử dụng các khoản tiền này hiệu quả như thế nào. Đã có người khuyên rằng, nếu
không biết các sử dụng hiệu quả những khoản trời cho thì tốt nhất là đem cho hoặc vứt bỏ
chúng đi, chấp nhận với cuộc sống hiện tại là lựa chọn thông minh nhất.
30/09/2004