ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA HÓA

NGUYỄN HẠ QUYÊN

NGHIÊN CỨU CHIẾT TÁCH VÀ XÁC ĐỊNH
THÀNH PHẦN HÓA HỌC TRONG MỘT SỐ
DỊCH CHIẾT CỦA LÁ CÂY BỜI LỜI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƢ PHẠM

Đà Nẵng, Tháng 05 năm 2017


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

KHOA HÓA

________

NHIỆM VỤ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Họ và tên sinh viên : Nguyễn Hạ Quyên
Lớp


Giáo viên hƣớng dẫn

PGS. TS Lê Tự Hải

ThS. Bùi Ngọc Phƣơng Châu

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo cho khoa ngày.........tháng.........năm
2017.
Kết quả điểm đánh giá : ..................
Ngày.......tháng.......năm 2017
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG


LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên em xin chân thành cảm ơn các thầy cơ trong khoa Hóa –
trƣờng Đại học Sƣ phạm Đà Nẵng đã tận tình dạy dỗ, truyền đạt kiến thức và
nhiều kinh nghiệm quý báu trong suốt thời gian em theo học tại trƣờng.
Xin gửi lịng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến Cô Bùi Ngọc Phƣơng Châu.
Trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện và hồn thành khóa luận, bằng cả
tâm huyết, cơ đã trực tiếp truyền đạt nhiều kiến thức, hƣớng dẫn cho em từ
những điều cơ bản nhất, giúp em hoàn thành bài khóa luận này. Em xin chân
thành cảm ơn cơ!
Em xin cảm ơn các thầy cơ quản lý phịng thí nghiệm đã tạo điều kiện cho
em trong suốt quá trình nghiên cứu.
Trong q trình làm khóa luận khơng thể tránh khỏi thiếu sót, em mong
nhận đƣợc những ý kiến đóng góp, bổ sung của thầy cô để em thu nhận thêm
nhiều kiến thức và kinh nghiệm cho bản thân sau này.
Cuối cùng em xin kính chúc q thầy cơ sức khỏe, hạnh phúc và thành
công trong cuộc sống cũng nhƣ sự nghiệp giảng dạy của mình. Em xin chân
thành cảm ơn!

Số thứ tự
Tiêu chuẩn Việt Nam
Tiêu chuẩn cơ sở


DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1. Hóa chất sử dụng trong quá trình chiết ............................................. 25
Bảng 3.1. Kết quả khảo sát độ ẩm lá cây bời lời ............................................... 37
Bảng 3.2. Kết quả khảo sát độ tro lá cây bời lời................................................ 38
Bảng 3.3. Kết quả khảo sát hàm lƣợng kim loại nặng ....................................... 39
Bảng 3.4. Kết quả định tính các nhóm chất hợp chất chính có trong dịch chiết lá
cây bời lời. ....................................................................................................... 39
Bảng 3.5. Khảo sát thời gian chiết bột cây bời lời bằng dung môi n-hexan ...... 41
Bảng 3.6. Khảo sát thời gian chiết bột lá cây bời lời bằng dung môi điclometan.
......................................................................................................................... 43
Bảng 3.7. Khảo sát thời gian chiết bột cây bời lời bằng dung môi etylaxetat .... 44
Bảng 3.8. Khảo sát thời gian chiết bột lá cây bời lời bằng dung mơi methanol 46
Bảng 3.9. Thành phần hóa học của dịch chiết lá cây bời lời trong dung mơi .... 48
Bảng 3.10.Thành phần hóa học của dịch chiết lá cây bời lời trong dung môi
điclometan........................................................................................................ 53
Bảng 3.11. Thành phần hóa học của dịch chiết lá cây bời lời trong dung mơi
etylaxetat.......................................................................................................... 57
Bảng 3.12.thành phần hóa học của dịch chiết lá cây bời lời trong dung môi
methanol .......................................................................................................... 60
Bảng 3.13.: Kết quả thử hoạt tính kháng sinh của dịch chiết lá cây bời lời bằng
dung môi methanol........................................................................................... 62


DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

methano ........................................................................................................... 57
Hình 3.4.Sắc kí đồ GC-MS thành phần hóa học các hợp chất trong dịch chiết
methanol .......................................................................................................... 60


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài: ................................................................................................. 1
2. Đối tƣợng nghiên cứu: ......................................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu: .......................................................................................... 2
4. Phƣơng pháp nghiên cứu: .................................................................................... 2
4.1. Nghiên cứu lý thuyết ........................................................................................ 3
4.2. Phƣơng pháp thực nghiệm ............................................................................... 3
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.............................................................. 3
5.1. Ý nghĩa khoa học .............................................................................................. 3
5.2 Ý nghĩa thực tiễn ............................................................................................... 3
6. Bố cục của đề tài ................................................................................................. 4
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN .............................................................................. 4
1.1. Giới thiệu sơ lƣợc về loài ............................................................................ 4
1.1.1. Giới thiệu về chi dâm bụt ......................................................................... 4
1.1.2. Giới thiệu về cây bời lời đỏ ...................................................................... 6
1.1.2.1. Tên gọi .................................................................................................. 6
1.1.2.2. Phân loại thực vật .................................................................................. 6
1.1.2.3. Phân bố.................................................................................................. 6
1.1.2.3. Đặc điểm thực vật .................................................................................. 6
1.1.2.4. Giá trị sử dụng ....................................................................................... 7
1.1.3. Tình hình nghiên cứu trong và ngồi nƣớc.............................................. 10
1.1.3.1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc .............................................................. 10



2.3.3. Hàm lƣợng kim loại nặng ............................................................................ 30
2.3.3.1. Cách tiến hành: ......................................................................................... 30
2.4. Khảo sát yếu tố thời gian chiết tối ƣu bằng các dung môi khác nhau .............. 30
2.4.1 Khảo sát điều kiện chiết của bột lá bời lời bằng dung môi n-hexan ............... 30
2.4.2 Khảo sát điều kiện chiết của bột lá bời lời bằng dung môi điclometan .......... 31
2.4.3 Khảo sát điều kiện chiết của bột lá bời lời bằng dung môi etylaxetat............. 31
2.4.4. Khảo sát điều kiện chiết của bột lá bời lời bằng dung môi methanol. ........... 32
2.5. Chiết tách xác định thành phần hóa học của dịch chiết trong các dung môi khác
nhau từ lá cây bời lời ............................................................................................. 33
2.6. Định tính các nhóm hợp chất chính có trong lá cây bời lời. ............................. 34
2.7. Thăm dị hoạt tính sinh học............................................................................. 35
2.7.1. Thử hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định ................................................... 35
2.7.2. Phƣơng pháp thử hoạt tính kháng sinh ......................................................... 36
CHƢƠNG 3 ..................................................................................................... 37
3.1. Kết quả xác định một số chỉ tiêu hóa lý .......................................................... 37
3.1.1. Độ ẩm .......................................................................................................... 37
3.1.2. Hàm lƣợng tro ............................................................................................. 38
3.1.3. Hàm lƣợng kim loại ..................................................................................... 39
3.2. Định tính các nhóm hợp chất chính có trong bột lá cây bời lời . ...................... 39
3.3. Kết quả khảo sát thời gian chiết bằng các dung môi khác nhau ....................... 41
3.4. Xác định thành phần hóa, cấu tạo của một số hợp chất trong các dịch chiết khác
nhau lá cây bời lời ................................................................................................. 47
3.4.1. Dịch chiết bằng dung môi n-hexan ............................................................... 47


3.4.3. Dich chiết bằng dung môi etylaxetat ............................................................ 56
3.4.4. Dịch chiết bằng dung mơi methanol ............................................................. 59
CƠNG THỨC CẤU TẠO CỦA MỘT SỐ HỢP CHẤT CĨ HOẠT TÍNH SINH
HỌC................................................................................................................. 63
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .......................................................................... 64

nằm trong 9 đề án vào vòng chung kết cuộc thi Ý tƣởng Kinh tế Xanh 2011 do dự
án Vƣờn Táo Xanh phối hợp với các đơn vị tổ chức.
- Tại hội nghị Quốc tế về y học dân tộc và những cây thuốc họp tại Indonexia
(1990) đã xác nhận từ bời lời đỏ có thể chiết suất một số một số hóa chất dùng
trong y dƣợc.


2

- Tại Ấn Độ, các tác giả Radhakrishman. T. R; Ramasany .A ; Arfin. S (1989) đã
tách đƣợc từ vỏ cây bời lời đỏ chất Sufoof-e-Musammin dùng làm dƣợc liệu trong
y học. Năm 2009 các tác giả S.P.Singh và Dipti Singh đã cơng bố những nghiên
cứu về việc tìm nguồn nguyên liệu sinh học, đặc tính của các loại dầu sinh học từ
những nguồn thực vật khác nhau nhƣ là nguồn ngun liệu thay thế cũng đã mơ tả
đặc tính nguyên liệu dầu sinh học của cây bời lời đỏ đƣợc chế biến từ hạt cây bời
lời.
- Tháng 9 năm 2011, Yun-Song Wang ở Yunnan Unversity, Kunming 650091,
P.R. China đã cơng bố và mơ tả cấu trúc hóa học về một số những chiết suất biệt
dƣợc mới từ cây bời lời có tác dụng trong việc chữa bệnh,...
Với những kiến thức tìm hiểu đƣợc về cơng dụng của cây bời lời trên đây,
tôi quyết định chọn đề tài: “Nghiên cứu chiết tách và xác định thành phần hóa lá
cây bời lời ”.
2. Đối tƣợng nghiên cứu:
- Lá bời lời đƣợc Với những kiến thức tìm hiểu đƣợc về lợi ích của cây bời lời trên
đây, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Nghiên cứu chiết tách và xác định thành
phần hóa học trong một số dịch chiết của lá cây bời lời trên địa bàn tỉnh Quảng
Nam”.lấy ở xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam.
3. Mục đích nghiên cứu:
- Xác định một số thơng số hóa lý của lá bời lời.
- Xác định thành phần hóa học, cơng thức cấu tạo của một số hợp chất có trong lá



4

6. Bố cục của đề tài
Luận văn gồm 64 trang (không kể phụ lục); đƣợc bố cục nhƣ sau:
Mở đầu: 4 trang,
Tổng quan:11 trang,
Nguyên liệu và phƣơng pháp nghiên cứu: 14 trang,
Kết quả và thảo luận: 36trang,
Kết luận và kiến nghị:2 trang,
Tài liệu tham khảo:3 trang, phụ lục:9 trang.

CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN
1.1. Giới thiệu sơ lƣợc về loài
1.1.1. Giới thiệu về chi bời lời
Chi Bời lời (danh pháp khoa học: Litsea, đồng nghĩa: Tetranthera) là một chi
chứa khoảng 200-400 loài cây bụi hay cây thân gỗ với lá thƣờng xanh hay sớm
rụng thuộc về họ Nguyệt quế (Lauraceae). Chi này phân bố trong khu vực nhiệt
dới và cận nhiệt đới châu Á, Australia, New Zealand, Bắc Mỹ tới cận nhiệt
đới Nam Mỹ; trong đó trên 70 lồi có ở Trung Quốc, chủ yếu tại khu vực nóng ấm
miền nam hay tây nam.
Dƣới đây liệt kê một số loài bời lời.


Litsea annamensis: Re gừng.






Litswa lancilimba: Bời lời



Litsea Longipes (Chự dự).



Litsea polyantha (đồng nghĩa:Litsea monopetala): Bời lời giấy.



Litsea vang: Bời lời vàng
Một số hình ảnh về các loại thuộc chi bời lời nhƣ:

Litsea acuminata

Litsea bindoniana


6

Litsea calicaris (mangeao)

Litsea cubeba (màng tang)

Hình 1.1: Hình ảnh một số loài trong chi bời lời
1.1.2. Giới thiệu về cây bời lời đỏ

nhiều bì khổng, thịt vàng nhạt, dày 8-10mm. Nhiều dạng, vỏ thân nâu, khơng mùi,
khơng vị, trong có chất nhớt, cành trƣởng thành hình trụ, nhẵn, cành non có cạnh,
nhiều lơng. Lá mọc so le, thƣởng mọc ở cụm ở đầu cành, hơi dai, màu xanh lục
đậm, mặt trên bóng, mặt dƣới có lơng kích thƣớc rất thay đổi, dài 7-20cm, rộng 4-


7

10cm, hình bầu dục hay thn dài, phía đáy lá trịn hạt nhọn, đầu nhọn hay tù;
cuống lá có lơng, dài 1,5-5cm.
Hoa tụ từng 3-6 thành tán nhỏ trên một cuống chung dài 1-3cm,đơn tính
cùng gốc, màu vàng nhạt, có lơng, lƣỡng tính; cuống của mỗi hoa dài 2-3mm.
Quả mọng, hình cầu, to bằng hạt đậu, đƣờng kính 8-10mm, màu đen, đính trên
cuống phình ra.Mùa ra quả vào khoảng tháng 7, tháng 8.
Cây bời lời phân bố ở độ cao 600-700m so với mực nƣớc biển, mọc nhiều ở
nơi thấp trong rừng thứ sinh, thƣờng gặp ở cửa rừng và ven khe suối lớn. Cây ƣa
sáng mọc nhanh, khả năng tái sinh hạt, chồi mạnh, thích hợp đất sét pha, ẩm,
thƣờng mọc nơi đất có tầng dày, nhiều mùn. Bời lời có thể trồng bằng nhiều
phƣơng pháp : bằng chồi rễ của cây mẹ, bằng cây con tái sinh trong rừng, bằng hạt
gieo thẳng hoặc trồng bằng cây con ƣơm trong bầu.
Cây bời lời trƣởng thành đƣợc miêu tả dƣới hình sau:

Hình 1.2. Cây bời lời trưởng thành
1.1.2.4. Giá trị sử dụng
 Giá trị kinh tế:


8

Gỗ bời lời đỏ thuộc nhóm IV, có màu nâu vàng, cứng, ít bị mối mọt, có thể

mƣợt nhƣ chải gơm.Dùng nƣớc lá bời lời chải tóc khơng lo dị ứng da đầu, gội sạch
dễ dàng, khơng dính dầu lại.
- Ngồi ra, trong các báo cáo ở nƣớc ngồi cịn có các ứng dụng khác của bời lời
trong y dƣợc nhƣ nƣớc sắc thuốc từ rễ có thể đƣơc dùng nhƣ một bài thuốc điều
hịa kinh nguyệt, từ lá có thể dùng để trị sổ mũi, xuất huyết; lá dùng để trị chứng
mất ngủ và rối loạn thần kinh chức năng; dầu từ quả đƣợc dùng để chữa bệnh thấp
khớp, vỏ đƣợc dùng làm thuốc giàm đau,….
 Sản xuất nhiên liệu sinh học từ cây bời lời
Sinh viên trƣờng đại học Kiến trúc Hà Nội có ý tƣởng sử dụng dầu ép từ
cây bời lời để sản xuất dầu diesel sinh học.
Nguyễn Đình Hải, tác giả đề án “Cơng nghệ sinh học từ cây bời lời” cho
biết, từ lƣợng quả dồi dào của cây bời lời, sau khi thu hoạch và qua sơ chế, quả
đƣợc đƣa vào máy ép tách dầu ra khỏi quả. Dùng công nghệ sản xuất dầu diesel,
những lít xăng từ cây bời lời đầu tiên ở Việt Nam sẽ ra đời.
"Dầu sản xuất từ quả cây bời lời giá thành sẽ rẻ hơn do sản xuất dễ triển
khai và tận dụng điều kiện tự nhiên sẵn có. Mặt khác, khí thải sinh ra khi đốt cháy
nhiên liệu sẽ sạch hơn, giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng, nên việc tiêu thụ dầu sẽ
đơn giản và đƣợc ngƣời tiêu dùng ƣa chuộng", Nguyễn Đình Hải nói.
"Cây bời lời là cây thân gỗ, quả có nhiều dầu, việc sản xuất dầu diesel từ
dầu của quả cây sẽ mang lại nhiều nguồn lợi nhƣ tạo ra nguồn nhiên liệu sạch, bảo
vệ mơi trƣờng", Hải nói thêm.
Hải tính tốn, bình qn một mùa một cây cho thu hoạch là 150 kg quả, khi
sản xuất ra sẽ thu hồi đƣợc hơn 100 lít dầu tƣơng ứng với 2 triệu đồng (đã trừ kinh
phí sản xuất 1 lít dầu là 3.000 đồng).
"Năng suất sản xuất của dây chuyền là 20 tấn dầu/1 tháng, tƣơng ứng với
25.000 lít dầu thì nguồn lợi thu lại mỗi tháng là 500 triệu, theo đó chỉ sau chƣa đến


10



tài đánh giá sinh trƣởng, hiệu quả kinh tế của một số mô hình trồng bời lời đỏ.


11

-

Năm 2014, các tiến sỹ, thạc sỹ Phạm Cƣờng, Đặng Văn Dƣơng, Dƣơng

Viết Tình, Lê Quang Vĩnh, Ngơ Tùng Đức, Nguyễn Văn Vũ thuộc Đại Học Huế
làm đề tài cấp bộ về nghiên cứu nhân giống và trồng cây bời lời đỏ.
-

….

1.1.3.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
- Tại Ấn Độ, các tác giả Radhakrishman. T. R; Ramasany .A ; Arfin. S
(1989) đã tách đƣợc từ vỏ cây bời lời đỏ chất Sufoof-e-Musammin dùng làm dƣợc
liệu trong y học.
- Tại Indonesia, các tác giả: Rizan, Helmi và Zammi, Adel (1989) bằng
phƣơng pháp quang phổ đã chiết xuất từ cành, rễ, vỏ cây cách chất nhƣ: 2,9
Dihydroxy; 1,10 Dimethoxyaporhine ; 6 methoxyphenanthrene 9%... dùng trong y
học .
- Tại hội nghị Quốc tế về y học dân tộc và những cây thuốc họp tại Indonexia
(1990) đã xác nhận từ bời lời đỏ có thể chiết suất một số một số hóa chất dùng
trong y dƣợc.
- Tại Bangalore, các tác giả B S Somashekhar, Manju Sharma (2002) đã
tổng kết, mô tả thực vật và phân loại những bộ phận dùng để làm thuốc và sản
xuất biệt dƣợc của những loài cây trong khu vực. Trong đó, đã xác nhận bộ phận

việc làm này rất khó khăn, nhiều khi khơng thực hiện đƣợc, do đó chất cần xác
định thƣờng đƣợc tách ra thành kết tủa dƣới dạng hợp chất có thành phần xác
định. Để làm đƣợc điều đó ta thực hiện nhƣ sau: Đƣa mẫu vào dung dịch (phá
mẫu) và tìm cách tách chất nghiên cứu ra khỏi dung dịch (làm phản ứng kết tủa
hay điện phân).
-

Xử lý sản phẩm đã tách bằng các biện pháp thích hợp (rửa, nung, sấy,…)

rồi đem cân để tính kết quả.
1.2.2.Phân loại các phƣơng pháp phân tích trọng lƣợng
- Phƣơng pháp đẩy: Dựa vào việc tách thành phần cần xác định ở dạng đơn chất
rồi cân.
- Phƣơng pháp kết tủa: Ta dùng phản ứng kết tủa để tách chất nghiên cứu ra khỏi
dung dịch phân tích. Các kết tủa tách ra có thành phần hóa học nghêm ngặt đƣợc
rửa sạch, sấy hoặc đem nung. Khi đó kết tủa thƣờng đƣợc chuyển thành một chất
mới có thành phần biết chính xác rồi đem cân trên cân phân tích.
- Phƣơng pháp điện phân: Ngƣời ta dùng điện phân để tách các kim loại cần xác
định trên catot bạch kim. Sau khi kết thúc điện phân, đem sấy điện cực rồi đem
cân và suy lƣợng kim loại đã thoát ra trên điện cực bạch kim. Phƣơng pháp này
thƣờng đƣợc dùng để xác định lƣợng kim loại trong môi trƣờng đệm pH=7.