Biến đổi cấu trúc - chức năng gia đình ở làng
Việt vùng châu thổ sông Hồng trước và sau
đổi mới (Nghiên cứu trường hợp xã Tam
Sơn, Từ Sơn, Bắc Ninh)

Mai Văn Huyên

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận văn Thạc sĩ ngành: Xã hội học; Mã số: 60 31 30
Người hướng dẫn: PGS.TS. Mai Văn Hai
Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu, bao gồm: các
khái niệm và thao tác hóa khái niệm làm việc, các lý thuyết tiếp cận, lược sử vấn đề
nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu. Mô tả, phân tích và bình luận về sự biến đổi cấu
trúc của gia đình ở Tam Sơn trong thời kỳ đổi mới, cũng như nguyên nhân của sự
biến đổi. Phân tích và bình luận về sự biến đổi chức năng của gia đình và các
nguyên nhân ảnh hưởng đến sự biến đổi đó

Keywords: Xã hội học; Gia đình; Làng Việt; Châu thổ Sông Hồng

Content
MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Từ ngày Đổi mới (1986) đến nay (2010), dưới sự tác động của nhiều sự kiện kinh tế
- chính trị - xã hội quan trọng, xã hội và văn hóa Việt Nam đã và đang trải qua những biến
đổi cực kỳ sâu sắc, trong đó có sự biến đổi của gia đình trên cả ba phương diện: cấu trúc,
chức năng và các mối quan hệ giữa vợ và chồng, cha mẹ và con cái,v.v… Trên bình diện
khoa học, nhất là Xã hội học, nhiều tác giả đã cảm nhận được vấn đề này và cố gắng, từ
một số góc nhìn khác nhau, đã phản ánh sự biến đổi đó trong các công trình nghiên cứu

dụng quan điểm lý thuyết này cũng góp phần tìm hiểu tính phổ biến cũng như khả năng
ứng dụng của nó trong hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của Việt Nam.
Ý Nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm luận cứ khoa học cho các nhà quản lý,
nhất là các nhà quản lý ở địa bàn Tam Sơn trong việc hoạch định các chính sách và biện
pháp nhằm phát triển nông thôn, trong đó có các chính sách về hôn nhân, về vai trò của gia
đình trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội
nhập kinh tế quốc tế nói chung, cũng như hội nhập giữa Tam Sơn và các vùng miền ở Việt
Nam nói riêng.
Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học
viên cao học, nghiên cứu sinh, cũng như cho tất cả những ai quan tâm đến chủ đề biến đổi
gia đình ở nông thôn hiện nay.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 . Mục tiêu
Nếu mục tiêu của mỗi nghiên cứu Xã hội học – cũng giống như các khoa học khác
nói chung – là tạo ra kiến thức mới, đồng thời bác bỏ những kiến thức sai lầm hoặc bổ
sung cho các kiến thức còn khiếm khuyết, thì mục tiêu của nghiên cứu này là đem lại một
sự hiểu biết mới về sự biến đổi cấu trúc và chức năng của gia đình ở Tam Sơn từ trước Đổi
mới (1986) đến nay (2010).
3.2. Nhiệm vụ
Muốn biết được sự biến đổi cấu trúc - chức năng của gia đình Tam Sơn trong thời
kỳ Đổi mới, về mặt phương pháp luận, một nhiệm vụ tối quan trọng cần đặt ra là phải xác
định cho được một trạng thái tương đối ổn định (mặc dù thực tế nó vẫn không ngừng thay
đổi) của cấu trúc – chức năng gia đình trên địa bàn ở thời điểm trước Đổi mới, tức là từ
năm 1985 trở về trước để làm chuẩn so sánh và đối chứng. Nhưng, như đã biết, đây là một
nhiệm vụ vô cùng khó khăn, bởi vì, trong thực tế chúng ta rất thiếu tư liệu về các mẫu hình
gia đình trong quá khứ, kể cả quá khứ xa xưa lẫn quá khứ gần là giai đoạn trước Đổi mới.
Vậy, làm thế nào để giải quyết nhiệm vụ khó khăn này?
Nhằm trả lời câu hỏi trên, chúng tôi hình dung sự biến đổi đã diễn ra theo một trục
thời gian từ quá khứ đến tương lai, trong đó năm 1986 là năm đánh dấu sự bắt đầu Đổi mới

đình ở giai đoạn Đổi mới. Đây chính là nhiệm vụ quan trọng nhất, đồng thời cũng là giải
pháp không thể thiếu để thực hiện mục tiêu đã đề ra.
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đó là biến đổi cấu trúc và chức năng gia đình ở Tam Sơn trong quá trình Đổi mới
(so với giai đoạn trước đó).
4.2. Khách thể nghiên cứu
Là các hộ gia đình hiện đang làm ăn, sinh sống ở làng Tam Sơn, xã Tam Sơn,
huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, trong đó đặc biệt chú ý đến những người đã có tuổi, có hiểu
biết về gia đình Tam Sơn ở giai đoạn từ 1986 trở về trước.
4.3. Phạm vi nghiên cứu
4.3.1. Phạm vi không gian
Là làng Tam Sơn, thuộc xã Tam Sơn, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh. Tác giả chọn Tam
Sơn là địa bàn nghiên cứu vì các lý do sau:
4.3.1.1. Tam Sơn là một làng Việt cổ có số dân, nghề nghiệp, lối sống và văn hóa
tương tự các làng khác thuộc xã Tam Sơn nói riêng, châu thổ sông Hồng nói chung, do đó
Tam Sơn có thể đại diện cho không chỉ các các làng khác của xã Tam Sơn mà còn ở châu
thổ sông Hồng nói chung.
4.3.1.2. Điều tra nghiên cứu xã hội học trên thực địa là một hoạt động khá tốn kém,
càng đi xa càng tốn kém, vì vậy, trong điều kiện có hạn của một học viên cao học, tác giả
đã chọn Tam Sơn làm địa bàn khảo sát bởi Tam Sơn chỉ cách Hà Nội 20km, rất thuận lợi
cho việc đi về nhằm tìm hiểu sâu các nguồn tư liệu để viết luận văn.
4.3.1.3. Ngoài ra, do đã trực tiếp tham gia vào một số nghiên cứu của các cơ quan
khác nhau trên địa bàn Tam Sơn, nên tác giả đã tích lũy được sự hiểu biết ít nhiều, cũng
như có mối quan hệ với người dân và đội ngũ những người lãnh đạo ở Tam Sơn – điều này
sẽ giúp ích rất nhiều cho tác giả trong quá trình nghiên cứu.
4.3.2. Phạm vi thời gian
Phạm vi thời gian của cuộc nghiên cứu là trước và sau Đổi mới. Nhưng thời điểm
tiến hành cuộc khảo sát là năm 2010, có nghĩa là thời kỳ Đổi mới đã có độ dài 25 năm.
Thời điểm được chọn để phỏng vấn hồi cố là ngay trước 1986, cụ thể là năm 1985. Lấy

cấp II và III: 70%; Cao đẳng, đại học: 10%.
Số liệu thu về từ bảng hỏi trên đây (220 mẫu chia đều cho 2 giai đoạn) sẽ được xử
lý bằng chương trình xử lý số liệu SPSS.
5.3. Phỏng vấn sâu
Tiến hành phỏng vấn sâu 15 trường hợp, bao gồm cán bộ lãnh đạo và người dân.
Ngoài việc bổ sung thông tin cho các câu hỏi định lượng, các câu hỏi phỏng vấn sâu còn
hướng tới tìm hiểu sự đánh giá của người dân về sự biến đổi cấu trúc và chức năng gia đình
cũng như những nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi đó.
6. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Các biến số và khung phân tích
6.1. Câu hỏi nghiên cứu
6.1.1. So với thời kỳ trước Đổi mới (1986), cấu trúc và chức năng gia đình ở Tam
Sơn có thay đổi không? Nếu có, thì sự thay đổi đó diễn ra như thế nào?
6.1.2. Những yếu tố nào tác động đến sự thay đổi cấu trúc và chức năng gia đình
đó?
6.1.3. Sự thay đổi cấu trúc và chức năng gia đình ở Tam Sơn trong thời kỳ Đổi
mới có ảnh hưởng gì đến đời sống của gia đình và xã hội?
6.2. Giả thuyết nghiên cứu
6.2.1. Giả thuyết tổng quát
Trong thời kỳ Đổi mới, dưới tác động của sự chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế quản
lý tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường, của công nghiệp hóa, hiện đại hóa…
cả cấu trúc và chức năng gia đình đều biến đổi rất mạnh mẽ, song không vì vậy mà gia
đình mất đi vai trò quan trọng của nó với tư cách một thiết chế xã hội cả trong phạm vi gia
đình - dòng họ, cả đối với xóm làng và toàn xã hội nói chung.
6.2.2. Các giả thuyết phái sinh
6.2.2.1. Về mặt cấu trúc, gia đình ở Tam Sơn trong thời kỳ Đổi mới đang vận hành
theo xu hướng: quy mô gia đình nhỏ lại, số thế hệ ít đi, các mẫu hình/ loại hình gia đình
ngày càng đa dạng.
6.2.2.2. Về mặt chức năng, trong khi các chức năng sinh sản, xã hội hóa có phần
giảm xuống, thì chức năng kinh tế của gia đình – do tác động của nền kinh tế thị trường, lại
đang được phục hồi và ngày càng tăng lên.

2. Mai Huy Bích (2003) Xã hội học gia đình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
3. Mai Huy Bích (1991), Một đặc trưng về cơ cấu và chức năng gia đình Việt Nam ở
đồng bằng sông Hồng, trong Liljestrom và Tương Lai (chủ biên): Những nghiên cứu
xã hội học về gia đình Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
4. Mai Huy Bích (1993), Đặc điểm gia đình đồng bằng sông Hồng, Nxb Văn hoá thông
tin, Hà Nội.
5. Mai Huy Bích (1999), Nâng cao tính khoa học của nghiên cứu gia đình, Tạp chí Khoa
học về Phụ nữ, số 3.
6. Đỗ Thị Bình (2002), Gia đình Việt Nam và người phụ nữ trong gia đình thời kỳ công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nxb khoa học xã hội, Hà Nội
7. Đỗ Thị Bình, Lê Ngọc Văn và Nguyễn Linh Khiếu (2002) Gia đình Việt Nam và người
phụ nữ trong gia đình thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá (Khu vực miền Bắc), Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
8. Bùi Thế Cường (2010), Phương pháp nghiên cứu xã hội và lịch sử, Nxb Từ điển bách
khoa, Hà Nội.
9. Nguyễn Tấn Dũng, Công tác Dân số Kế hoạch hoá Gia đình quyết định sự phát triển
của đất nước; />quyet-dinh-su-phat-trien-cua-dat-nuoc/65140265/157/
10. Lê Xuân Đình 2008), Bức tranh kinh tế hộ nông dân hiện nay và một số vấn đề đặt ra,
Tạp chí cộng sản số 7 năm 2008.

8
11. Mai Văn Hai & Nguyễn Phan Lâm (2004), Luật đất đai và tác động ban đầu tới cơ
cấu gia đình ở một làng châu thổ sông Hồng. Trong Mai Quỳnh Nam (chủ biên): “Gia
đình trong tấm gương xã hội học”, Nxb khoa học xã hội, Hà Nội.
12. Mai Văn Hai & Phan Đại Doãn (2000), Quan hệ dòng họ ở Châu thổ sông Hồng, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội.
13. Mai Văn Hai (2009), Xã hội học văn hóa, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
14. Nguyễn Thị Hòa (2007), Giới, việc làm và đời sống gia đình, Nxb khoa học xã hội,
Hà Nội.
15. Daniele Belanger và Khuất Thu Hồng (1996), Một số biến đổi trong hôn nhân và gia

Hà Nội.
27. Hoàng Bá Thịnh (2008), Giáo trình xã hội học về giới, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,
Hà Nội.
28. Hoàng Bá Thịnh, Công nghiệp hóa và những biến đổi đời sống gia đình nông thôn
Việt Nam - nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, Nam Sách, Hải Dương. Trong Kỷ yếu
hội thảo Việt Nam học VNH3.TB9.97.
29. Nguyễn Đức Truyến, (2003), Kinh tế hộ gia đình và quan hệ xã hội ở nông thôn đồng
bằng sông Hồng trong thời kỳ Đổi mới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
30. Lê Ngọc Văn. 1998. Những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam, trong Tạp chí
Khoa học về Phụ nữ, số 1(31)/1998.
31. Lê Ngọc Văn (chủ biên). 2004. Thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với gia đình
Việt Nam hiện nay. UBĐSG&TE Việt Nam.

Tài liệu dịch:
32. Arland Thornton và Thomas E. Fricke. Biến đổi xã hội và gia đình: các triển vọng so
sánh từ Phương Tây, Trung Quốc và Nam Á, trong tuyển tập các công trình chọn lọc
trong dân số học xã hội.
33. Gough, E. (1959), 'Is the Family Universal? The Nayar Case' in Bell,
34. G. Endruweit & G. Trommsdorff, Từ điển xã hội học, Nxb Thế giới, Hà Nội.
35. Murdock, G. P. (1949), Social Structure, New York: MacMillan.
36. N. W., Vogel, E. F. (eds.), A Modern Introduction to the Family, London.
37. Rita Liestrom (1991), Những nghiên cứu về xã hội học gia đình Việt Nam, Nxb khoa
học xã hội, Hà Nội.