CẶP PHẠM TRÙ NGUYÊN NHÂN VÀ KẾT QUẢ
1. Nguyên nhân và kết quả
1.1. Khái niệm nguyên nhân và kết quả
a) Định nghĩa
Phạm trù nguyên nhân và kết quả phản ánh mối quan hệ sản sinh ra
nhau giữa các sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan.
- Nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt
trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất
định nào đó.
- Kết quả là những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các
mặt trong một sự vật hoặc giữa các sư vật với nhau gây ra.
Chẳng hạn, không phải nguồn điện là nguyên nhân làm bóng đèn phát sáng
mà chỉ là tương tác của dòng điện với dây dẫn (Trong trường hợp này, với
dây tóc của bóng đèn) mới thực sự là nguyên nhân làm cho bóng đèn là phát
sáng.
Cuộc đấu tranh giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản là nguyên nhân
đưa đến kết quả là cuộc cách mạng vô sản nổ ra.
Không nên hiểu nguyên nhân và kết quả nằm ở hai sự vật hoàn toàn
khác nhau. Chẳng hạn cho dòng điện là nguyên nhân của ánh sáng đèn; giai
cấp vô sản là nguyên nhân của cuộc cách mạng vô sản Nếu hiểu nguyên
nhân và kết quả như vậy sẽ dẫn đến chỗ cho rằng nguyên nhân của một sự
vật hiện tượng nào đấy luôn nằm ngoài sự vật, hiện tượng đó và cuối cùng
nhất định sẽ phải thừa nhận rằng nguyên nhân của thế giới vật chất nằm
ngoài thế giới vật chất, tức là nằm ở thế giới tinh thần.
Cần phân biệt nguyên nhân với nguyên cớ và nguyên nhân với điều
kiện. Nguyên cớ và điều kiện không sinh ra kết quả, mặc dù nó xuất hiện
cùng với nguyên nhân.
b) Tính chất của mối liên hệ nhân quả
Phép biện chứng duy vật khẳng định mối liên hệ nhân quả có tính
khách quan, tính phổ biến, tính tất yếu.
Tính khách quan thể hiện ở chỗ: mối liên hệ nhân quả là cái vốn có

ngày và đêm là do sự quay của trái đất quanh trục Bắc - Nam của nó, nên
ánh sáng mặt trời chỉ chiếu sáng được phần bề mặt trái đất hướng về phía
mặt trời. Nguyên nhân của các mùa trong năm là do trái đất, khi chuyển
động trên quỹ đạo, trục của nó bao giờ cũng có độ nghiêng không đổi và
hướng về một phía, nên hai nửa cầu Bắc và Nam luân phiên chúc ngả về
phía mặt trời, sinh ra các mùa. Sấm và chớp đều do sự phóng điện giữa hai
đám mây tích điện trái dấu sinh ra. Nhưng vì vận tốc ánh sáng truyền trong
không gian nhanh hơn vận tốc tiếng động, do vậy chúng ta thấy chớp trước
khi nghe thấy tiếng sấm. Như vậy không phải chớp sinh ra sấm.
Nguyên nhân sinh ra kết quả rất phức tạp, bởi vì nó còn phụ thuộc vào
nhiều điều kiện và hoàn cảnh khác nhau.
Một nguyên nhân sinh ra một kết quả. VD: Một phối trứng gà ấp nở ra
được một con gà.
Một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra. Thí dụ, nguyên
nhân của mất mùa có thể do hạn hán, có thể do lũ lụt, có thể do sâu bệnh, có
thể do chăm bón không đúng kỹ thuật, Nông nghiệp được mùa hay không
phụ thuộc vào những nguyên nhân nước, phân bón, chăm sóc, giống …
Mặt khác, một nguyên nhân trong những điều kiện khác nhau cũng có
thể sinh ra những kết quả khác nhau. Thí dụ, chặt phá rừng có thể sẽ gây ra
nhiều hậu quả như lũ lụt, hạn hán, thay đổi khí hậu của cả một vùng, tiêu
diệt một số loài sinh vật v.v.
Cùng một thầy dạy nhưng kết quả ở mỗi học sinh là khác nhau.
Nông nghiệp được mùa hay không
Nông nghiệp được mùa hay không
Nông nghiệp được mùa hay không
Nông nghiệp được mùa hay không
Phụ thuộc vào
Nước Phân Cần
Giống
Nếu nhiều nguyên nhân cùng tồn tại và tác động cùng chiều trong

là kết quả của chính sách phát triển kinh tế và giáo dục đúng đắn. Đến lượt
nó, dân trí cao lại tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế và giáo dục.
Minh họa:
Một học sinh lười học nên học dốt. Nhưng
chính vì học dốt nên thường không làm được bài
tập về nhà, dẫn đến bạn càng lười học.
c) Nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi vị trí cho nhau
Điều này có nghĩa là một sự vật, hiện tượng nào đó trong mối quan hệ
này là nguyên nhân, nhưng trong mối quan hệ khác lại là kết quả và ngược
lại. Vì vậy, Ph.Ăngghen nhận xét rằng: Nguyên nhân và kết quả là những
khái niệm chỉ có ý nghĩa là nguyên nhân và kết quả khi được áp dụng vào
một trường hợp riêng biệt nhất định. Nhưng một khi chúng ta nghiên cứu
trường hợp riêng biệt ấy trong mối liên hệ chung của nó với toàn bộ thế giới,
thì những khái niệm ấy lại gắn với nhau trong một khái niệm về sự tác động
qua lại một cách phổ biến, trong đó nguyên nhân và kết quả luôn luôn thay
đổi vị trí cho nhau. Chuỗi nhân quả là vô cùng, không có bắt đầu và không
có kết thúc. Một hiện tượng nào đấy được coi là nguyên nhân hay kết quả
bao giờ cũng ở trong một quan hệ xác định cụ thể.
Minh họa:
1.3. Một số kết luận về mặt phương pháp luận
Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan và tính phổ biến, nghĩa là
không có sự vật, hiện tượng nào trong thế giới vật chất lại không có nguyên
nhân. Nhiệm vụ của nhận thức khoa học là phải tìm ra nguyên nhân của
những hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duy để giải thích được những
hiện tượng đó. Muốn tìm nguyên nhân phải tìm trong thế giới hiện thực,
trong bản thân các sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới vật chất chứ
không được tưởng tượng ra từ trong đầu óc của con người, tách rời thế giới
hiện thực.
Vì nguyên nhân luôn có trước kết quả nên muốn tìm nguyên nhân của
một hiện tượng nào đấy cần tìm trong những sự kiện những mối liên hệ xảy