Những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong
thơ Tố Hữu Nguyễn Thị Nguyệt Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS. ngành: Lý luận văn học; Mã số: 60 22 32
Người hướng dẫn: PGS.TS. Trần Khánh Thành
Năm bảo vệ: 2011 Abstract. Khái lược về biểu tượng và hành trình sáng tác của nhà thơ Tố Hữu. Phân
tích các biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Tố Hữu. Giới thiệu đôi nét về nghệ
thuật xây dựng biểu tượng trong thơ Tố Hữu.

Keywords. Văn học Việt Nam; Thơ; Biểu tượng nghệ thuật

Content
1. Lý do chọn đề tài
Tố Hữu là nhà thơ cách mạng tiêu biểu của Việt Nam thời kỳ hiện đại. Sự nghiệp sáng
tác của ông gắn liền với đời sống dân tộc qua nhiều chặng đường cách mạng, để lại nhiều tác
phẩm thi ca có giá trị. Thơ Tố Hữu là bài ca của thời đại Hồ Chí Minh, đấu tranh anh hùng và
thắng lợi vẻ vang, bài ca về lẽ sống lớn, về ân tình cách mạng sâu nặng, về niềm tin cách
mạng mới mẻ, trong trẻo. Sự nghiệp sáng tác của Tố Hữu gói gọn trong 7 tập thơ, so với một
số nhà thơ cùng thời thì số lượng đó chưa phải là nhiều nhất. Tuy vậy, giá trị thơ ông đã được
khẳng định, đã “thực sự trở thành một bộ phận không thể tách rời đời sống tâm hồn Việt
Nam”. Thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu trở thành đối tượng thu hút sự tìm hiểu, nghiên cứu
của giới phê bình và bạn đọc yêu mến.
Hơn nửa thế kỷ qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình giới thiệu thơ Tố

thơ như: lãng mạn cách mạng - trữ trình cách mạng, phong cách dân tộc đậm đà… Có thể nói
Lê Đình Kỵ đã có những đánh giá hết sức khái quát, toàn diện về thơ Tố Hữu. Chuyên luận
của ông rất có ý nghĩa trong đời sống phê bình, nghiên cứu văn học. Tuy vậy, tác giả của
chuyên luận bước đầu tiếp cận thơ Tố Hữu về phương diện xã hội học là chủ yếu. Vấn đề biểu
tượng trong thơ Tố Hữu chưa thấy được nghiên cứu, tìm hiểu.
Tác giả Hà Minh Đức với công trình giới thiệu, phê bình Tố Hữu - Cách mạng và Thơ
(NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2004) tập hợp tất cả các bài viết của tác giả trong khoảng
thời gian gần hai mươi năm. Phần Trò chuyện và ghi chép về thơ có ý nghĩa như một món quà
của nhà thơ với bạn đọc mà tác giả Hà Minh Đức là người trực tiếp lắng nghe và ghi chép đầy
đủ. Phần Tiểu luận văn học gồm những bài viết về quá trình sáng tác qua các lời giới thiệu
thơ Tố Hữu, về một tác phẩm và cả lời bình về một vài bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu. Trong
công trình này Hà Minh Đức có những khái quát lớn về đời thơ Tố Hữu. Ông đánh giá Tố
Hữu là “một tài năng thơ ca thuộc về nhân dân và dân tộc” [21; 173], nêu bật được sáng tạo
và thành tựu qua những chặng đường thơ. Một lần nữa tác giả Hà Minh Đức nhấn mạnh Từ
ấy là một tác phẩm xuất sắc của nền thơ ca cách mạng, Ra trận là khúc ca chiến đấu. Cảm
hứng về đất nước và nhân dân thể hiện sắc nét, phong vị Huế đậm đà trong thơ Tố Hữu
Trong phần Tiểu luận văn học, tác giả có lời giới thiệu tập thơ Ta với ta của Tố Hữu. Ông
khẳng định: “Trên sáu mươi năm đã qua những dòng thơ của Tố Hữu vẫn đi giữa cuộc đời,
vẫn giữ sức lay động và niềm tin ở con người, vẫn là những giá trị tinh thần cao đẹp gắn với
đất nước và nhân dân” [21; 235]. Qua công trình Tố Hữu cách mạng và thơ, tác giả Hà Minh
Đức đã góp phần vào giới thiệu, nghiên cứu các sáng tác của Tố Hữu.
Bên cạnh công trình nghiên cứu của Hà Minh Đức về thơ Tố Hữu là hai cuốn Tố Hữu
thơ và cách mạng (NXB Hội Nhà văn, 1996) và Tố Hữu về tác giả và tác phẩm (NXB Giáo
dục, 2003) do nhiều tác giả biên soạn, tập hợp tất cả các bài viết, tiểu luận, phê bình của các
nhà nghiên cứu về thơ Tố Hữu trong gần nửa thế kỷ qua. Về nội dung, nghệ thuật của thơ Tố
Hữu đều được các tác giả khai thác một cách toàn diện, sâu sắc trong hai công trình này. Tuy
nhiên chưa có tác giả nào có sự tìm hiểu, nghiên cứu cụ thể về các biểu tượng trong thơ ông.
Hai tác phẩm đó giúp định hướng tìm hiểu thơ Tố Hữu là chủ yếu.
Nếu như Lê Đình Kỵ khai thác nội dung, nghệ thuật thơ Tố Hữu về mặt chủ đề, đề tài,
về những nét lớn trong phong cách nghệ thuật theo phương diện xã hội học thì Trần Đình Sử

cứu sự vận động của cái tôi trữ tình theo hướng biện chứng từ hướng nội đến hướng ngoại và
sau đó lại trở về hướng nội của tư duy thơ Tố Hữu. Sự vận động của tư duy thơ Tố Hữu luôn
hướng về phía ánh sáng cách mạng. Từ đó tác giả nêu bật được nét khác biệt, nét đổi mới của
tư duy thơ nhà thơ so với các tác giả đương thời cả về mức độ và hướng vận động. Công
trình nghiên cứu Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam đã đóng góp nhiều giá trị trong
việc tìm hiểu tư duy thơ của các nhà thơ Việt Nam. Đây là hướng nghiên cứu có ảnh hưởng
lớn tới việc tìm hiểu giá trị của các biểu tượng phản ánh sự vận động và phát triển của đời thơ
Tố Hữu.
Nghiên cứu về thơ Tố Hữu còn có nhiều tác giả khác: Hoài Thanh, Xuân Diệu, Chế
Lan Viên, Huỳnh Lý, Vũ Đức Phúc, Nguyễn Đình Thi… Trải qua gần bảy mươi năm, các bài
viết, phê bình, nghiên cứu về thơ Tố Hữu ngày một nhiều hơn. Nhìn chung sáng tác của Tố
Hữu đã được soi chiếu, phát hiện nhiều giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật. Mỗi người có
một cách đánh giá, phân tích riêng, song đều nhất trí cho rằng Tố Hữu là một nhà thơ cách
mạng, là lá cờ đầu của văn học cách mạng Việt Nam. Nói như vậy không có nghĩa là vẻ đẹp
thơ Tố Hữu đã được khai thác đến tận cùng. Vấn đề biểu tượng trong thơ Tố Hữu vẫn chưa
thành các đề tài, các công trình lớn. Trong khi đây là đề tài thú vị và là vấn đề có ý nghĩa
trong nghiên cứu sự vận động và phát triển của tư tưởng nhà thơ.
Với đề tài Những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Tố Hữu chúng tôi mạnh
dạn bước đầu tìm hiểu, nghiên cứu giá trị của các biểu tượng này trong hệ thống các biểu
tượng trong thơ Tố Hữu. Vì vậy đây có thể coi đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu thơ Tố Hữu ở
góc độ biểu tượng.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu:
Trong thơ Tố Hữu, hệ thống biểu tượng được nhà thơ sử dụng khá phong phú nhưng
chúng tôi lựa chọn ra những biểu tượng tiêu biểu như con đường, dòng sông, con thuyền,
ngọn cờ… để nghiên cứu.
3.2. Phạm vi nghiên cứu:
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là toàn bộ sáng tác của Tố Hữu tập hợp trong 7 tập thơ:
Từ ấy, Việt Bắc, Gió lộng, Ra trận, Máu và Hoa, Một tiếng đờn và Ta với ta.
4. Phương pháp nghiên cứu

đội nhân dân, Hà Nội.
6. Hoàng Minh Châu (12/1959), Về giá trị tập thơ Từ ấy và phương pháp sáng tác của Tố
Hữu, Báo Văn học, Số 71.
7. Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (Chủ biên) (1997), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới,
NXB Đà Nẵng - Trường viết văn Nguyễn Du, Đà Nẵng.
8. Nguyễn Văn Dân (1999), Nghiên cứu văn học - Lý luận và ứng dụng, NXB Giáo dục, Hà
Nội.
9. Xuân Diệu (1960), Phê bình, giới thiệu thơ, NXB Văn học, Hà Nội.
10. Xuân Diệu (6/3/1976), Tố Hữu với chúng tôi, Báo Văn Nghệ.
11. Trịnh Bá Dĩnh (1997), 60 năm cuộc đời sáng tạo thơ ca, Tạp chí văn học, số 10.
12. Nguyễn Đức Đàn (6/9/1974), Con đường lớn của văn nghệ cách mạng, Báo Văn nghệ.
13. Phan Cự Đệ (1961), Từ ấy trong Văn học Việt Nam 1930 -1945, Tập II, NXB Giáo Dục,
Hà Nội.
14. Phan Cự Đệ (4/1955), Tình cảm chưa theo kịp ý thức con người, Báo Tổ quốc, Số 8.
15. Nguyễn Đăng Điệp (1998), Cuộc thảo luận về tập thơ Từ ấy, Tạp chí Văn nghệ Quân đội,
số 8.
16. Thành Duy (18/6/1998), Dư luận bạn đọc nước ngoài về thơ Tố Hữu, Báo Văn nghệ, Số
25.
17. Trần Độ (31/5/1955), Vài cảm hứng của độc giả thông thường, Báo Văn nghệ.
18. Hà Minh Đức (9/1974), Những bài học lớn và sự cổ vũ chân tình, Tạp chí Tác phẩm mới,
Số 41.
19. Hà Minh Đức (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, NXB Văn học, Hà Nội.
20. Hà Minh Đức (1972), Ra trận - khúc ca chiến đấu, Báo Văn nghệ, Số 9.
21. Hà Minh Đức (2004), Tố Hữu - Cách mạng và thơ, NXB ĐHQG Hà Nội, Hà Nội.
22. Trần Đường (1998), Quê Thanh tromg thơ Tố Hữu, Tạp chí Xứ Thanh, Số 8,9.
23. Piere Emmanuel (1975), Máu và Hoa - Con đường của nhà thơ Tố Hữu, lời tựa Máu và
Hoa, NXB EFR- Pari.
24. Mireille Gansel (1/1976), Con đường của nhà thơ, Tạp chí Tác phẩm mới, Số 57.
25. Jacques Gaucheron (10/1975), Con đường của thơ Tố Hữu, Tạp chí Châu Âu.
26. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Đồng chủ biên) (2004), Từ Điển thuật Ngữ

49. Lưu Trọng Lư (1969), Trên đường thiên lý, Tạp chí Văn học, số 8.
50. Phương Lựu (Chủ biên) (2002), Lí luận văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
51. Hoàng Như Mai (12/3/1965), Con mắt thần chủ nghĩa trong thơ Tố Hữu, Báo Văn nghệ,
Số 98.
52. Nguyễn Đăng Mạnh (2002), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật nhà văn, NXB Giáo
dục, Hà Nội.
53. Nguyễn Đăng Mạnh (6/1980), Đường Cách mạng, đường thơ, Báo Văn nghệ, Số 30.
54. Nguyễn Đăng Mạnh (1999), Mấy vấn đề về phương pháp tìm hiểu, phân tích thơ Hồ Chí
Minh, NXB ĐHQG Hà Nội, Hà Nội.
55. Nguyễn Đăng Mạnh (1979), Nhà văn - Tư tưởng và phong cách, NXB Tác phẩm mới, Hà
Nội.
56. Nhiều tác giả (1962), Lịch sử Việt Nam, Tập VI, Giáo trình Đại học Sư phạm Hà Nội,
NXB Giáo dục, Hà Nội.
57. Nhiều tác giả (1970), Phong cách nghệ thuật của Tố Hữu, Nội san Nghiên cứu Văn học
Trường Đại học sư phạm Hà Nội, số 3.
58. Nhiều tác giả (1996), Tố Hữu Thơ và Cách mạng, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội.
59. Nhiều tác giả (2003), Tố Hữu - Về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo dục, Hà Nội.
60. Vũ Quần Phương (2002), Những nhân vật trong thơ Tố Hữu, Tạp chí Văn nghệ Quân đội,
Số 564, Hà Nội.
61. M.Rôđentan, P.Iuđin (chủ biên) (1972), Từ điển triết học, NXB Sự thật, Hà Nội.
62. Trần Đình Sử (1995), Thi pháp thơ Tố Hữu, NXB Giáo dục, Hà Nội.
63. K và T (5/1939), Tố Hữu - Nhà thơ của tương lai, Báo mới, Số 1.
64. Hoài Thanh (8/1974), Bình về lá cờ trong thơ Tố Hữu, Tạp chí Tác phẩm mới, Số 40.
65. Hoài Thanh (1960), Tình yêu quê hương đất nước trong tập Việt Bắc, Phê bình và tiểu
luận, Tập I, NXB Văn học, Hà Nội.
66. Hoài Thanh (1960), Từ ấy - Tiếng hát của người thanh niên cộng sản, Phê bình và tiểu
luận, NXB Văn học, Hà Nội.
67. Hoài Thanh (1965), Gió lộng - Một bước tiến mới của thơ Tố Hữu trên đà tiến nhanh của
cách mạng Việt Nam, Tập I,NXB Văn học. Hà Nội.
68. Nguyễn Bá Thành (1996), Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam, NXB Văn học, Hà