Các sự kiện tác động đến phong trào nông
dân cuối thế kỷ XIV trong
Khâm định Việt sử thông giám cương
mục (Quốc sử quán triều Nguyễn)
1. Nhâm Thìn, năm thứ mười hai (1352). (Nguyên, năm Chí Chính thứ 12).
Tháng 7, mùa thu. Có thủy tai lớn.
- Nước lên to, vỡ đê Bát, Khối, lúa má bị ngập; Khoái Châu, Hồng Châu và phủ
Thuận An bị thiệt hại hơn cả.
- Ngày mồng một, tháng 3, mùa xuân. Nhật thực.
Ở Lạng Châu và Nam Sách, giặc cướp nổi dậy.
Năm bấy giờ đói kém. Dân gian khổ về giặc cướp. Có kẻ tên là Tề, tự xưng là cháu
ngoại Hưng Đạo đại vương, tụ họp những kẻ đi trốn trong số các gia nô của các nhà
vương hầu, nổi lên làm giặc cướp, cướp bóc các vùng Lạng Giang và Nam Sách.
- Tháng 9, mùa thu. Có nạn sâu cắn lúa. Xuống chiếu xá một nửa thuế ruộng.
2. Ất Mùi, năm thứ 15 (1355). (Nguyên, năm Chí Chính thứ 15).
Tháng 2, mùa xuân. Núi Kính Chủ lở.
Động đất.
Tháng 3. Hạn hán đến mãi tháng 6, mùa hạ.
Tháng 7, mùa thu. Có thủy tai lớn.
Tháng 9. Sét đánh cổng Triều Nguyên và cửa nách hai bên tả, hữu.
Lời bàn của Ngô [Thì] Sĩ - Tháng 8 đã là mùa không có sấm, thế mà ở đây tháng 9
hãy còn sét đánh, và sét đánh có phải một chỗ đâu, thực là một sự lạ lắm! Trần Dụ
Tông lên ngôi đến đây mới 15 năm, đã sáu lần nhật thực, ba lần thủy tai, ba lần hạn
hán, một lần sâu cắn lúa, lại luôn năm mất mùa đói kém. Đến đây, từ mùa xuân đến
mùa thu, nào là núi lở, nào đất động, không tháng nào không có tai biến! Ý chừng
lòng trời phạt tội đại ác đại dâm, răn mầm biếng nhác chính sự. Thế mà trong đám cha
con vua tôi vẫn cứ nhơn nhơn không hề lo âu: kẻ trên thì không chịu thật lòng xét
mình, kẻ dưới thì không có mưu chước gì để cứu đời giúp nước; coi thường điềm trời
mà không biết sợ, khinh bỏ việc người mà không lo toan! Qua năm sau, Trần Minh
Tông mất, Dụ Tông rông rỡ chơi bời; giặc cướp từng đàn nổi lên, xui nên vận hội
không thịnh đạt nữa, rồi ngôi báu nhà Trần suýt mất vào tay phường trò họ Dương!

và gạo của nhà nước chẩn cấp cho dân nghèo.
Nhà vua về chơi phủ Thiên Trường, gặp khi dân gian có bệnh dịch, bèn xuống chiếu
phát cho nhà nghèo mỗi người: thuốc hai viên, tiền hai tiền và gạo hai thưng.
Tháng 10, mùa đông. Núi Thiên Kiện lở.
8. Tân Hợi, năm thứ 2 (1371). (Minh, năm Hồng Vũ thứ 4).
Nhà vua xuống chiếu: phàm việc xây dựng cung thất đừng có phiền nhiễu đến dân.
Bấy giờ cung thất đều bị Chiêm Thành đốt phá. Nhà vua hạ chiếu cho xây dựng và
sửa sang lại, nhưng việc doanh tạo chỉ cốt mộc mạc, đơn giản, do những chức tản
quan trong họ tôn thất đứng làm, chứ không dùng đến sức dân.
9. Mậu Ngọ Trần Đế Hiện, năm Xương Phù thứ 2 (1378). (Minh, năm Hồng Vũ thứ
11).
Tháng 7, mùa thu. Có thủy tai lớn.
Bắt đầu đánh thuế đinh.
Theo phép cũ, dân đinh khi đã vào sổ thành số ngạch hẳn hoi rồi, thì sinh thêm không
kể, chết đi không trừ. Hạng binh lính thì đời này qua đời khác phải làm lính mãi,
không được ra làm quan. Nhân đinh nào có ruộng đất, mới phải nộp tiền, không có
ruộng đất thì được miễn. Gặp lúc có việc dấy quân cũng chỉ những người có ruộng bãi
dâu, đầm cá thì phải tùy có nhiều hay ít mà nộp tiền, thóc, bạc, lụa để cung cấp cho
việc quân. Đến đây việc quân đương tới tấp, kho tàng trống rỗng, Đỗ Tử Bình kiến
nghị xin làm theo phép đánh thuế "dung" đời Đường: bắt đinh nam mỗi năm phải nộp
ba quan tiền. Từ đó, thuế đinh mới thêm nặng.
Lời chua - Hồi đầu đời Trần, dẫu có thuế đinh, nhưng thực ra chỉ hạng người có ruộng
mới phải đóng. Đến đây, không cứ có ruộng hay không, thảy đều phải chịu thuế cả,
chỉ binh lính được miễn.
10. Nhâm Thân, năm thứ 5 (1392). (Minh, năm Hồng Vũ thứ 25).
Tháng 12. Định tội những quân và dân trốn tránh sai dịch.
Phàm quân và dân trốn tránh sai dịch đều phải phạt 10 quan tiền, thích 4 chữ vào gáy.
Nếu người trốn tránh ấy là hạng đầu mục trong quân và dân, sẽ bị tội chết chém,
ruộng đất và tài sản bị sung công.
Đày viên Quốc tử trợ giáo là Đoàn Xuân Lôi đi cận châu , giáng chức viên Hành

lợi của họ bì chèn ép quá mức họ nổi dậy khởi nghĩa.
- Những cuộc khởi nghĩa của nông dân cuối thế kỉ 14 có vai trò rất lớn trong quá trình
suy tàn của vương triều Trần.
- Các cuộc khởi nghĩa nông dân cuối thời Trần đã nói lên cuộc khủng hoảng suy thoái
của vương triều Trần. Những mâu thuẫn sâu sắc trong chế độ ruộng đất và nông
nghiệp đương thời. Các cuộc khởi nghĩa không chỉ lôi cuốn nông dân nghèo mà còn
cả hàng loạt nông nô, nô tì ở các điền trang của vương hầu, quý tộc.
Trong khởi nghĩa, lực lượng gia nô, nô tì có một vai trò quan trọng. Để thỏa mãn đời
sống xa xỉ, vương hầu, quý tộc cuối thời Trần đã thẳng tay bóc lột nông nô, nô tì. Lợi
dụng tình trạng đói kém liên miên, họ chiêu mộ dân lưu vong, tăng thêm số nô tì với
việc lấn chiếm ruộng đất công và ruộng đất tư hữu của nông dân để mở rộng diện tích
điền trang. Năm 1345, qua mấy năm liên tiếp mất mùa, đói kém “dân phần nhiều đi là
thầy chùa và làm gia nô cho các thế gia”.
Bị bóc lột tàn tệ, mâu thuẫn giai cấp trong các điền trang ngày càng tăng. Họ tham gia
phong tràokhởi nghĩa của bần dân ngoài điền trang hoặc tổ chức lực lượng nổi dậy
ngay trong điền trang và được sự hưởng ứng của nông dân lưu vong. Sử chép: năm
1343, mất mùa, đói kém, dân gian phần nhiều nổi lên làm trộm cướp nhất là các gia nô
nhà vương hầu hoặc năm 1360 “ gia nô nhà các vương hầu,công chúa phần nhiều trốn
đi làm giặc cướp” vua Trần ra lệnh bắt gia nô phải thích chữ ở trán và kê khai vào sổ
hộ tịch, ai trái lệnh thì bị coi là giặc cướp.
- Vai trò quan trọng của gia nô, nô tì trong phong trào nông dân đã tố cáo phương thức
bóc lột lỗi thời trong các điền trang của quý tộc cuối thế kỷ XIV. Có thể nói, các cuộc
khởi nghĩa của nông dân đã giáng một đòn mạnh vào cơ nghiệp nhà Trần và cơ sở
kinh tế của quý tộc trong các điền trang.
- Phong trào khởi nghĩa của nông dân kéo dài và có những thời kì bộc phát mạnh mẽ
là biểu hiện cụ thể nhất của sức sản xuất xã hội bị nhà nước phong kiến và giai cấp địa
chủ kìm hãm, phá hoại nghiêm trọng và đòi hỏi một sự đổi mới tiến bộ trong nền
chính trị - xã hội để có thể tiếp tục phát triển.
nguồn : dienddankienthuc.net*