Trờng ĐH Thơng Mai
Khoa lý luận chính trị
Lớp: K44 DK14
Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học thơng mại - Khoa lý luận chính trị
======== ========
bI thảo luận
Môn: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin
Đề tài: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội. ý nghĩa của nó
đối với công cuộc đổi mới, xây dựng đất nớc ta hiện nay?
H Long, 2011
Nhóm 6 - Đề tài 8
1
Trờng ĐH Thơng Mai
Khoa lý luận chính trị
Lớp: K44 DK14
Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học thơng mại - Khoa lý luận chính trị
======== ========
Đề tài thảo luận
Môn: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin
Đề tài: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội. ý nghĩa của
nó đối với công cuộc đổi mới, xây dựng đất nớc ta hiện nay?
Nhúm thc hin; Nhúm 6:
Danh sỏch nhúm
1. Hong Vn Thng
2. Nguyn Th Thanh
3. Trn Vit Thnh
4. Trn Phng Tho
5. Nguyn Phng Tho
6. o Cụng Thnh

Bit c tn ti xó hi l gỡ? í thc xó hi l gỡ?
Bit c mi quan h bin chng gia tn ti xó hi v ý thc xó hi.
Bit c tỏc ng ca tn ti xó hi, ý thc xó hi i vi cụng cuc i
mi, xõy dng t nc ta hin nay.
Nhóm 6 - Đề tài 8
3
Trêng §H Th¬ng Mai
Khoa lý luËn chÝnh trÞ
Líp: K44 DK14
Ch¬ng I: Lý luËn chung
I. Tồn tại xã hội là gì? Ý thức xã hội là gì?
1. Tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là khái niệm triết học dùng để chỉ sinh hoạt vật chất và những điều
kiện sinh hoạt vật chất của xã hội.
Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố, trong đó các yếu tố chính là phương thức sản
xuất vật chất, điều kiện tự nhiên – hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân cư, trong đó
phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản nhất.
2. Ý thức xã hội:
Ý thức xã hội là khái niện triết học dùng để chỉ các mặt, các bộ phận khác nhau
của lĩnh vực tinh thần xã hội như quan điểm, tư tưởng tình cảm, tâm trạng, truyền
thống…của cộng đồng xã hội, mà những bộ phận này nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản
ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định.
Cần thấy rõ sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân. Các ý
thức cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội với mức độ khác nhau. Do đó, nó không thể
không mang tính xã hội. Song ý thức cá nhân không phải lúc nào cúng thể hiện quan
điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của cộng đồng, của một thời đại xã hội nhất định.
Ý thức xã hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liện hệ hữu cơ, biện chứng với nhau,
thâm nhập vào nhau và làm hpong phú nhau.
II. Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội:
a. Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội:

thông qua khâu trung gian. Không phải bất cứ tư tưởng, quản điểm lý luận hình thái ý
thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại,
mà chỉ khi nào xét đến cùng thì chúng ta mới thất rõ những mối quan hệ kinh tế được
phản ánh bằng cách này hay cách khác trong các tư tưởng ấy.
Như vậy triết học Mác – Leenin đòi hỏi phải có thái độ biện chứng khi xem xét
sự phản ánh tồn tại xã hội của ý thức xã hội.
b. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội:
Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, và ý thức
xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội, chủ nghĩa duy vật
lịch sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnh tác dụng
tích cực của ý thực xã hội đối với đời sống kinh tế - xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương
đối của ý thức xã hội trong mối quan hệ với tồn tại xã hội. Tính độc lập tương đối đó biểu
hiện ở những quan điểm sau đây.
- Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội:
Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi, thậm trí đã mất rất lâu,
Nhãm 6 - §Ò tµi 8
5
Trêng §H Th¬ng Mai
Khoa lý luËn chÝnh trÞ
Líp: K44 DK14
nhưng ý thức xã hội do xã hội đó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng. Tính độc lập tương đối này
biểu hiện đặc biết rõ trong lĩnh vực tâm lý xã hội ( trong truyền thống tập quán, thói
quen…) V.I.Lênin cho rằng, sức mạnh của tập quán được tạo ra qua nhiều thế kỷ là sức
mạnh ghê gớm nhất.
Khuynh hướng lạc hậu của ý thức xã hội cũng biểu hiện rõ trong điều kiện của
chủ nghĩa xã hội. Nhiều hiện tượng ý thực có guồn gốc sâu xa trong xã hội cũ vẫn tồn tại
trong xã hội mới như lối sống ăn bám, lười lao động, tệ tham nhũng…ý thức xã hội
thường lạc hậu hơn sơ với tồn tại xã hội là do những nguyên nhân sau đây.
 Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên và
trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, thường xuyên diễn ra với tốc độ

- í thc xó hi cú tớnh k tha trong s phỏt trin ca mỡnh.
Lch s phỏt trin i sng tinh thn ca xó hi cho thy rng, nhng quan im
lý lun ca mi thi i khụng xut hin trờn mnh t trng khụng m c to ra trờn
c s k thựa nhng ti liu lý lun ca cỏc thi i trc.
Do ý thc cú tớnh k tha trong suqj phỏt trin, nờn khụng th gii thớch c mt
t tng no ú nu ch da vo nhng quan h kinh t hin cú, khụng chỳ ý n cỏc
giai on phỏt trin t tng trc ú. Lch s phỏt trin ca t tng cho thy nhng
giai on hng thnh hoc suy tn ca trit hc, vn hc, ngh thut, v.v. nhiu khi khụng
phự hp hon ton vi nhng giai on hng thnh hoc suy tn ca kinh t. Tớnh cht
k tha trong s phỏt trin ca t tng l mt trong nhng nguyờn nhõn núi rừ vỡ sao
mt nc cú trỡnh phỏt trin tng i kộm v kinh t nhng t tng li trỡnh
phỏt trin cao. Thớ d, nc Phỏp th k XVIII cú nn kinh t phỏt trin km nc Anh,
nhng t tng thỡ li tiờn tin hn nc Anh; so vi Anh, Phỏp thỡ nc c na u
th k XIX lc hu v kinh t, nhng ó ng trỡnh cao hn v trit hc. Trong xó hi
cú giai cp, tớnh cht k tha ca ý thc xó hi gn vi tinh cht giai cp ca nú. Nhng
giai cp khỏc nhau k tha nhng ni dunh ý thc khỏc nhau ca cỏc thi a trc. Cỏc
giai cp tiờn tin tip nhn nhng di sn t tng tin b ca xó hi c li. Thớ d, khi
lm cỏch mng t sn chng phong kin, cỏc nh t tng tiờn tin ca giai cp t sn
ó khụi phc nhng t tng duy vt v nhõn bn ca thi c i. Ngc li, nhng giai
cp li thi v cỏc nh t tng ca nú thỡ tip thu, khụi phc nhng t tng, nhng lý
thuyt xó hi phn tin b ca nhng thi k lch s trc. Giai cp phong kin cỏc nc
Tõy u trung c thi k suy thoỏi ó ra sc khai thỏc trit hc ca Platon v nhng yu
t duy tõm trong h thng trit hc ca Arixtot thi k c i Hy Lp, bin chỳng thnh c
s trit hc ca cỏc giỏo lý o Thiờn chỳa; hoc vo na sau th k XIX v u th k
XX cỏc th lc t sn phn ng ó phc hi v phỏt trin nhng tro lu trit hc duy
tõm, tụn giỏo di nhng cỏi tờn mi nh ch ngha Canto mi, ch ngha Tomat mi,
v.v. chng li phong tro cỏch mng ca giai cp cụng nhõn v h t tng ca nú l
ch ngha Mỏc.
Quan im ca trit hc Mỏc Lờnin v tớnh k tha ca ý thc xó hi cú ý
Nhóm 6 - Đề tài 8

- í thc xó hi cú tỡnh tha k trong s phỏt trin ca mỡnh:
Lch s phỏt trin i sng tinh thn ca xó hi cho thy rng, nhng quan im
lý lun ca mi thi i khụng xut hin trờn mnh t trng khụng m c to ra trờn
c s k tha nhng ti liu lý lun ca cỏc thi i trc.
Do ý thc cú tớnh k tha trong s phỏt trin, nờn khụng th gii thớch c mt
t tng no ú nu ch da vo nhng quan h kinh t hin cú, khụng chỳ ý n cỏc
Nhóm 6 - Đề tài 8
8
Trờng ĐH Thơng Mai
Khoa lý luận chính trị
Lớp: K44 DK14
giai on phỏt trin t tng trc ú. Lch s phỏt trin ca t tng cho thy nhng
giai on hng thnh hoc suy tn ca trit hc, vn hc, ngh thutnhiu khi khụng
phự hp hon ton vi nhng giai on hng thnh hoc suy tn ca kinh t. Tớnh cht k
tha trong s phỏt trin ca t tng l mt trong nhng nguyờn nhõn núi rừ vỡ sao mt
nc cú trỡnh phỏt trin tng i kộm v kinh t nhng t tng li trỡnh phỏt
trin cao. Thớ d nc Phỏp th k XVIII cú nn kinh t phỏt trin kộm nc Anh,
nhng t tng thỡ li tiờn tin hn nc Anh, so vi Anh, Phỏp thỡ nc c na u
th ký XIX lc hu v kinh t, nhng ó ng trỡnh cao hn v trit hc. Trong xó hi
cú giai cp, tớnh cht k tha ca ý thc xó hi gn vi tớnh cht giai cp ca nú. Nhng
giai cp khỏc nhau k tha nhng nụi dung ý thc khỏc nhau ca cỏc thi i trc. Cỏc
giai cp tiờn tin tip nhn nhng di sn t tng tin b ca xó hi c li. Thớ d, khi
lm cỏch mng t sn trng phong kin, cỏc nh t tng tiờn tin ca giai cp t sn ó
khụi phc nhng t tng duy vt v nhõn bn ca thi c i. Ngc li nhng giai cp
li thi v cỏc nh t tng ca nú thỡ tip thu, khụi phc nhng t tng, nhng lý
thuyt xó hi phn tin b ca nhng thi k lich s trc.
Giai cp phong kin cỏc nc tõy õu trung c thi kỡ suy thoỏi ó ra sc khai
thỏc trit hc ca platon v nhng yu t duy tõm trong h thng trit hc ca arixtot thi
kỡ c i hy lp, bin chỳng thnh c s trit hc ca cỏc giao lý o thiờn chỳa; hoc
vo na sau th k XIX v u th k XX cỏc th lc t sn phn ng ó phc hi v

mọi mặt tinh thần xã hội như triết học, đạo đức,nghệ thuật, chính trị, pháp quyền. Ở giai
đoạn lịch sử này thì ý thức chính trị lại đóng vai trò to lớn tác động đến các hình thái ý
thức xã hội khác. Ở Pháp nửa sau thế kỷ XVIII và ở Đức cuối thế kỷ XIX, triết học và văn
học là công cụ quan trọng nhất để tuyên truyền những tư tưởng chính trị, là vũ đài của
cuộc đấu tranh chính trị của các lực lượng xã hội tiên tiến. Trong sự tác động lẫn nhau
giữa các hình thái ý thức, ý thức chính trị có vai trò đặc biệt quan trọng, ý thức chính trị
của giai cấp cách mạng định hướng cho sự phát triển theo chiều hướng tiến bộ của các
hình thái ý thức khác. Trong điều kiện của nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng
như triết học, văn học nghệ thuật, v.v. mà tách rời đường lối chính trị đúng đắn của đảng
sẽ không tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào
sự nghiệp cách mạng của nhân dân.
- Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hóa
vai trò của ý thức xã hội, mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường, hay chủ nghĩa
duy vật kinh tế phủ nhận tác dụng tích cực của ý thức xã hội trong đời sống xã hội.
Ph.Ăngghen viết: ‘’Sự phát triển của chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ
thuật v.v. đều dựa trên cơ sở phát triển kinh tế. Nhưng tất cả chúng cũng có ảnh hưởng
lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế’’.
Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào
những điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư
Nhãm 6 - §Ò tµi 8
10
Trêng §H Th¬ng Mai
Khoa lý luËn chÝnh trÞ
Líp: K44 DK14
tưởng nảy sinh; vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng; vào mức độ phản
ánh đúng đắn của tư tưởng đối với các nhu cầu phát triển xã hội ; vào mức độ mở rộng
của tư tưởng trong quần chúng. Cũng do đó, ở đây cân phân biệt vai trò của ý thức tư
tưởng tiến bộ và ý thức tư tưởng phản tiến bộ đối với sự phát triển xã hội.
Như vậy, nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử về tính độc lập tương đối của ý

đó, nền văn nghệ nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn, góp phần xứng đáng vào
sự nghiệp giải phóng dân tốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội
Quán triệt nguyên tắc phương pháp luận đó trong sự nghiệp cách mạng XHCN ở
nứoc ta, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hoá, phát huy vai trò tác
động tích cực của đời sống tinh thần XH đối với quá trình phát triển kinh tế và công
nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước; mặt khác phải tránh tái phạm sai lầm chủ quan duy ý
chí trong việc xây dựng văn hoá, xây dựng con người mới. Cần thấy rằng chỉ có thể thực
sự tạo dựng được đời ssống tinh thần của XH XHCN trên cơ sở cải tạo triệt để phương
thức sinh hoạt vật chất tiểu nông truyền thống và xác lập, phát triển được một phương
thức sản xúât mới trên cơ sở thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại
hoá.Trong công cuộc đổi mới hiện nay chúng ta cần phải quan tâm xây dựng cả 2 mặt
tồn tại xã hội và ý thức xã hội.
Nhãm 6 - §Ò tµi 8
12
Trêng §H Th¬ng Mai
Khoa lý luËn chÝnh trÞ
Líp: K44 DK14
Nhãm 6 - §Ò tµi 8
13
Trêng §H Th¬ng Mai
Khoa lý luËn chÝnh trÞ
Líp: K44 DK14
Nhãm 6 - §Ò tµi 8
14