Khóa luận tốt nghiệp

“Nghệ thuật chuyển tải người
cô đơn trong “Nam tước trên
cây” của Italo Calvino “ ĐỀ MỤC TRANG
1. Lý do chọn đề
tài 1
2.Lịch sử nghiên cứu đề
tài 3
3. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
7
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên
cứu 8
5. Giới hạn của đề
tài 10
6. Đóng góp mới của đề
tài 10
7. Kết cấu của đề
tài 11
CHƯƠNG I: Italo Calvino và văn chương – Một số vấn đề khái
quát 13
1.1 Vài nét phác thảo về văn học Hậu hiện
đại 13
1.1.1 Lịch sử ra đời và phát
triển 13
1.1.2 Các tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Hậu hiện
đại 15

3.1 Sự nguyên hợp về mặt tiểu
thuyết
8
3.2 Không gian, thời gian nghệ
thuật 89
3.3 Một vài thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu
khác 97
3.3.1 Giễu
nhại
97
3.3.2 Thủ pháp phiến đoạn và cắt
dán 100
3.3.3 Thủ pháp siêu hư cấu sử ký
103
KẾT
LUẬN
107
PHỤ LỤC
TÀI LIỆU THAM KHẢO

3.1 Sự nguyên hợp về mặt thể loại tiểu thuyết
Italo Calvino được biết đến như một trong những nhà cách tân văn
chương đương đại quan trọng và nổi bật nhất của Ý và thế giới. Hầu hết
những tác phẩm của ông đều là sự vận dụng một cách đặc sắc và nhiều thành
công từ bộ ba tiểu thuyết ấn tượng “Tổ tiên của chúng ta” đến Palomar hay
Qwfwq, Nếu một đêm đông có người lữ khách…Song hành với nội dung phản
ánh đa chiều đầy chất triết lý thì Calvino luôn biết làm mới văn chương qua
sự sáng tạo trong nghệ thuật chuyển tải. Nhờ cách viết đầy mới mẻ và độc
đáo này, Cosimo đã có những cuộc phiêu lưu không giới hạn điểm đến,
những cuộc tình đẹp và nhiều cung bậc lẫn sự xoay chuyển tài tình với công

như một sự gửi gắm với ước muốn làm thức tỉnh hay bừng sáng cho nhận
thức của thế hệ mình lúc bấy giờ. Cũng mang tính chất ngụ ngôn, phúng dụ
nhưng dưới con mắt của cậu bé mười hai tuổi, mọi vấn đề trở nên nhẹ nhàng,
trong trẻo hơn với việc Robinson lưu lạc trên đảo hoang.
Lâu dần với việc theo dõi hành trình khám phá với những cú tung
mình, cất bước nhẹ nhàng trong thế giới trên cây, người đọc nhận ra sự hòa
nhập một cách nhanh chóng vào cuộc sống khác biệt với đám đông dưới mặt
đất, “anh sung sướng lao vào việc thám hiểm cái thế giới mới”. Sự chủ động
này trái ngược hoàn toàn với những bất ngờ không báo trước khi Robinson
chính thức lạc lõng một mình trên đảo hoang. Một bên là vẫn duy trì các mối
quan tâm với xã hội, một bên tách biệt khỏi không gian con người, chơ vơ
với bốn bề là biển. Nhưng không vì thế mà “cõi nhân gian mới” của Cosimo
có thể dễ dàng với bất kỳ ai. Những con đường cụt, mềm yếu gieo neo nơi
ngọn cây vẫn không vây ráp nổi sự linh hoạt của Cosimo. Ngược lại, Cosimo
luôn chọn cho mình những ngọn cây cao nhất để nhìn về thế giới dưới kia:
“Từ trên những ngọn cây cao nhất, Cosimo – trong niềm khát khao thụ
hưởng cùng tận sự xanh tươi đa dạng, những tia sáng thẩm xuyên trong suốt
muôn màu, và sự tịch mịch nhiều vẻ - thả đầu mình xuống: ngôi vườn lộn
ngược, thành rừng, một ngôi rừng không trực thuộc quả đất: một cõi nhân
gian mới” (tr.78). Những cuộc gặp gỡ chủ định luôn mang lại những hiểu
biết thú vị về sự đa dạng của cuộc sống. Không những thế, nó làm cho những
cuộc phiêu lưu có ý nghĩa và thiết thực hơn. Chính vì thế mà Cosimo mang
những hiểu biết của mình cải tạo cộng đồng cư ngụ trên cây ở thị trấn
ÔLiuSà hay phương pháp chống cháy rừng một cách hiệu quả. Những điều
như thế luôn nằm trong quỹ đạo của sự khám phá về thế giới như một trong
những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết phiêu lưu mạo hiểm.
Bên cạnh đó, tiểu thuyết “Nam tước trên cây” còn được hội tụ trong
những câu chuyện tình sôi nổi trong tác phẩm nổi tiếng mọi thời đại là “Don
Kihote – nhà quý tộc tài ba xứ Mantra” của Cervantes và tiểu thuyết hiện
thực “Đỏ và Đen” của Stendhal. Một thời, người ta không ngừng nói về tình

nào đó khiến cho nhiều phụ nữ theo đuổi Cosimo mà không bị những người
đàn ông cư xử lỗ mảng hay tìm cách trả thù trừ một lần duy nhất anh bị
thương một cách bí ẩn.
Đôi khi, những định kiến xã hội vẫn thường xuyên được đề cập đến
trong “Nam tước trên cây”. Tình yêu của Cosimo cũng không hoàn toàn bình
đẳng khi gia đình nhà Viola xem cậu là “đồ nhãi ranh rừng rú”, hay sự chế
giễu ác ý “Các ông để vuột mất con gì vậy: một con két à?”. Họ ra sức ngăn
cản sự gặp gỡ giữa tiểu thư và con người khác biệt – Cosimo. Còn đối với
nàng Ursula, những thiện ý, những chân tình được đáp lại bằng sự chống đối
ngầm của vị thầy tu dòng Tên và cha của Ursula. Họ đòi hỏi anh có một mái
nhà, có được sự tương xứng trong tình yêu giống như những trang viên của
họ ở Tây Ban Nha. Điều này cũng có nét giống tiểu thuyết Đỏ Và Đen, khi
anh chàng J. Sorrel mong muốn thâm nhập vào tầng lớp quý tộc đã không
ngoại trừ sự lừa dối nào. Đầu tiên là con đường chinh phục bà De Rênal, sau
đó là lừa dối tình yêu chân thực của tiểu thư Mathilde. Điều mà chàng không
ngờ tới mình đang trở thành con tốt đen cho những mưu đồ đen tối. Kết thúc
Sorrel bị kết án tử hình về luật pháp, nhưng chính anh cũng tự kết án bản thân
vì sự cám dỗ của đồng tiền và thế lực. Mặc dù ta không thể quy chụp tính
chất hiện thực điển hình trong xã hội thế kỷ XIX vào chuyện của Cosimo với
những tình yêu thi vị. Nhưng trên một khía cạnh nào đấy, những gian dối vẫn
xuất hiện trong “Nam tước trên cây”.
Tiếp tục với những khám phá của riêng mình, Cosimo hướng đến việc
phục vụ cộng đồng, cùng với sự trưởng thành giúp anh có những lý luận
mang tính chất ngôn luận hơn. Cosimo liên tục trao đổi thư từ với nhà triết
học Voltaire, gặp gỡ Napoleon hay viết những cuốn từ điển dựa trên sự hiểu
biết của mình. Chính những câu chuyện kể hài hước xen lẫn với chất triết lý
đó đã giúp ta nhận ra hơi thở bút pháp của Voltaire về thể loại tiểu thuyết triết
học qua tác phẩm Candide – hay chủ nghĩa lạc quan. Đây cũng là một trong
những tiểu thuyết đánh dấu bước ngoặt trong tư tưởng văn học thời kỳ Khai
sáng. Triết học của Voltaire chủ yếu được triển khai trên bình diện chính trị

tốt đẹp của trẻ thơ, mà từ đó có thể chuyển tải những giá trị cuộc sống đơn
giản nhưng không hề dễ dàng đạt tới.
3.2 Không gian, thời gian nghệ thuật
Không có cái gì trên thế giới này lại không tồn tại trong một không
gian và thời gian riêng của mình. Một tác phẩm văn học, hay nói đúng hơn là
một cốt truyện cũng vậy. Không gian là điểm tựa cho thời gian tồn tại, giống
như một nhu cầu sống. Chính vì thế khi tìm hiểu một tác phẩm, sẽ thiếu sót
biết dường nào nếu ta không thấy được không gian, thời gian nghệ thuật
trong tác phẩm đó. Tùy theo tính chất của từng tác phẩm mà tác giả có cách
thể hiện hai yếu tố này khác nhau. Với “Nam tước trên cây”, tư duy đặc biệt
gói trọn trong tư tưởng và tâm thế của con người cô đơn lại càng được không
– thời gian chuyển tải vấn đề một cách nghệ thuật và đầy ám ảnh.
Trở lại với chủ nghĩa hậu hiện đại, ta thấy sự xuất hiện của yếu tố đã
ảnh hưởng đến tất cả mọi hình thức văn học. Những quy ước, mô phạm trước
đó không còn mang tính chất ràng buộc đối với các nhà văn. Đôi khi ta bắt
gặp những trang viết lỏng lẻo trong liên kết về ý tưởng, sự đa nghi hoang
tưởng, những phát ngôn thiếu tính logic…Những dấu vết như thế xuất hiện
thường xuyên và gây nhiều sửng sốt về văn chương hư cấu đương đại. Điều
này giống như Barry Lewis từng nghiên cứu và phát biểu: “Trong văn
chương hư cấu của (những nhà văn hậu hiện đại)…hầu như mọi sự việc và
con người đều hiện hữu trong một trạng thái bị bóp méo và làm sai lệch tận
gốc rễ đến nỗi không còn cách nào xác định được chúng đã xuất phát từ
những điều kiện nào trong thế giới hiện thực…”[1]. Thông qua phạm trù hình
thức nghệ thuật là không gian, thời gian tác giả thể hiện phương thức tồn tại
và triển khai của thế giới nghệ thuật. Nếu thế giới thực tại chỉ tồn tại trong
không gian và thời gian, thì cũng như thế, thế giới nghệ thuật chỉ tồn tại trong
không gian và thời gian nghệ thuật. Chính Italo Calvino cũng đã từng chia sẻ
trong tiểu luận văn chương của mình về việc có hai loại thời gian: “trước hết
là một ý tưởng về loại thời gian chính xác, gần như là một giây phút hiện tiền
tuyệt đối khách quan”; sau đó là “một ý tưởng về loại thời gian được xác

vào những ngày chủ nhật vẫn được mở, để từ trên cây, Cosimo có thể tham
dự cầu nguyện như bình thường. Và đó còn là nơi thể hiện tình mẫu tử lần
cuối cùng khi Cosimo luôn túc trực bên cạnh mẹ khi bà bị bệnh, dùng cây sào
móc đồ qua cửa sổ để làm những việc mà mẹ nhờ vả một cách “cố tình”.
Khung cửa sổ bao giờ cũng để mở, vì họ biết, sự tương thông lẫn nhau được
thể hiện qua đó. Những cuộc chia lìa chỉ có thể được quan sát từ nơi này, đó
là sự ra đi của bố mẹ Cosimo, hay đó là lần cuối cùng họ nhìn thấy thầy Trùm
với dáng điệu mệt mỏi, rã rời khi bị viên đốc hiệu giải đi: “từ gian phòng của
mình, qua khung cửa sổ, tôi đã nhìn thấy thầy sửng sờ như thế nào”(tr.166).
Tình yêu với Viola cũng trở nên phức tạp và da diết hơn khi được diễn tả nơi
cửa sổ phòng của nàng. Đó là những giây phút Viola chơi trò tình yêu lựa
chọn may mắn với hai viên sĩ quan: “một buổi sáng, viên sĩ quan Anh ghé
ngang. Viola đang đứng bên cửa sổ. Họ cười với nhau. Bà Hầu tước thả
xuống một mảnh giấy. Viên sĩ quan chụp lấy nó trên không”(tr.283). Thế rồi
sau những vụn vỡ được tình yêu đắm say của Cosimo hàn gắn, Viola ra đi lân
nữa. Tất cả kết thúc trong ngỡ ngàng và hụt hẫng, nhưng dẫu sao, với Cosimo
mọi thứ đẹp và kỳ diệu.
Song hành với không gian khung cửa sổ hạn hẹp như chính cuộc sống
bế tắc của con người trong gia đình, trong cộng đồng thì trên cây, không gian
của Cosimo không ngừng được trải rộng qua những lần phiêu lưu khám phá.
Đó là sự tương tác được thể hiện qua những cuộc phiêu lưu tư tưởng bằng
chính nỗi cô đơn của Cosimo. Cuộc hành trình qua những vùng đất khác
nhau bằng sự di chuyển trên những cành cây là một thế giới rộng lớn trong
một bức tranh thu nhỏ của xã hội Ý thời Khai sáng. Và chính không gian
phiêu lưu như thế là một phương tiện để Calvino thể hiện sự phản ánh của
mình một cách gián tiếp và hữu dụng nhất. Để sau những cuộc hành trình cái
mà con người nhận ra chính là bản chất đích thực của sự cô đơn: không thể
nào có được sự sáng tạo nếu không giữ khoảng cách nhất định với đám đông,
với thế giới hoàn toàn giống nhau dưới mặt đất. Giá trị thực tiễn của việc leo
lên cây cũng khởi nguồn từ đây, tạo ra nhiều cung bậc cảm xúc, cho tới mãi

nhận một điều không gian luôn nằm trong sự tương tác với cuộc sống của
Cosimo cho đến khi quả khí cầu mang Cosimo về phía biển.
Về thời gian nghệ thuật để chuyển tải ý niệm độc đáo về người cô đơn
trong tác phẩm có thể nói rằng, thời gian không tách ra mà luôn là một yếu tố
đi liền với không gian nghệ thuật, nghĩa là cũng gắn liền với những chuyến
phiêu lưu cùng những biến cố của nhân vật. Thời gian ấy tuy theo một trật tự
là kể lại những sự việc diễn ra từ thời thơ ấu đến khi mất đi của một con
người nhưng tùy theo mỗi sự kiện, mỗi chương mà có cách thể hiện khác
nhau. Có khi đó là thời gian sự kiện, có khi là thời gian của tâm lý. Cũng
không ngoại trừ việc nó phá vỡ trật tự thời gian để xuôi theo mạch cảm xúc.
Ở đây là sự xáo trộn ở một vài điểm trong hành trình sống trên cây của
Cosimo. Mỗi chương là một câu chuyện về một nội dung nhất định. Người
trần thuật sẽ kể xong câu chuyện trong từng chương và bắt đầu sự kiện khác
ở chương tiếp theo. Mặc dù nó không diễn ra theo trình tự thời gian qua
những tình tiết nhỏ, nhưng nhìn chung nó đã được Biagio nhớ và kể lại một
cách hấp dẫn từ khi mười hai tuổi đến năm sáu lăm tuổi về người anh đã mất
của mình. Cách sắp xếp thời gian như thế phần nào cho ta thấy tính trải
nghiệm càng trở nên sâu sắc. Như một biện pháp đòn bẩy giúp cuộc đời và
những tình huống trong tác phẩm thực sự là những tình tiết đắt giá và xuyên
suốt.
Barry Lewis cho rằng: “Văn chương hư cấu hậu hiện đại không phải
chỉ xáo trộn trật tự thời gian quá khứ, mà còn làm sai lệch cả hiện tại nữa.
Nó làm rối loạn sự mạch lạc theo tuyến tính của tự sự bằng cách làm cong ý
niệm về thời điểm trọng yếu, kairos, hay dòng trôi tẻ nhạt của thời gian bình
thường, chronos”[3]. Xét trong tương quan với những gì mà B. Lewis đưa ra
ở trên, có thể thấy thời gian nghệ thuật mà Calvino sử dụng trong tác phẩm
thuộc về phương diện cộng hưởng và nhiều nét cách tân. Nó không thiên quá
nhiều về những quãng thời gian trọng điểm, nó cũng không trôi qua một cách
tĩnh lặng. Ngược lại, mỗi chương, mỗi thời điểm trong suốt cuộc đời của
Cosimo được kể lại đầy cảm xúc và khám phá mới. Điều này có được là nhờ

đầy hứng khởi, tình yêu với những cô gái đáng yêu không lo bị rút ngắn bởi
thời gian… Cứ như thế, công việc luôn nhộn nhịp trên cây, mặc cho thời gian
có lặp lại hay đang trôi qua vội vã.
Nhìn nhận một cách khái quát, ta không thể phủ nhận vai trò đặc biệt
của không gian, thời gian nghệ thuật trong việc chuyển tải trọn vẹn hơn
những khía cạnh về con người cô đơn trong tác phẩm. Vấn đề phá vỡ những
cấu trúc miêu tả của văn chương hậu hiện đại đã giúp Calvino thể hiện năng
lực sáng tạo của mình qua những ý đồ nghệ thuật. Những phương diện thể
hiện con người cô đơn đã có sự đồng nhất tuyệt vời trong không – thời gian
của tiểu thuyết. Từ đó dọn đường cho những bứt phá trong tư tưởng lẫn bản
chất của sự việc đang diễn ra trong thế giới của Cosimo.
3.3 Một vài thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu khác
3.3.1 Giễu nhại
Đây là một thủ pháp nghệ thuật có vai trò quan trọng trong việc làm
nổi bật những nghịch lý đời sống mà Cosimo nhận ra sau khi đã giữ một
khoảng cách nhất định với mặt đất. Hàng ngày, những con người ở vùng
BóngRâm vẫn tôn sùng những tín ngưỡng riêng của mình, hài lòng với những
niềm vui giả tạo. Chỉ sau khi một cậu bé quyết chống cự tới cùng món ăn ốc
sên không mấy ưa thích thì những mặt trái mới được đem ra ánh sáng. Từ
đây, những bi hài xen lẫn, sự giễu nhại đã góp phần để nhìn nhận vấn đề một
cách nhẹ nhàng và trẻ thơ hơn.
Trước tiên, phải kể đến là những tên gọi đã được tác giả đặt ra đối với
các nhân vật của mình. Có thể kể đến như: thầy Trùm CắtTiệtHoa, ngài trạng
Enea Carrega GỗDày, Gian ChùmThạchThảo…Tên gọi những địa danh cũng
hết sức thú vị, độc đáo: SóngVỗBờ, HầuBao, xứ ỚtCay, thị trấn ÔLiuSà…Từ
sự hài hước ban đầu này, những khía cạnh ẩn bên trong được bóc tách từng
lớp một. Những nghịch lý đời sống cho đến khát vọng khám phá bản thân và
thế giới đều lần lượt liên quan đến những cái tên ấy. Nó gây sự chú ý đặc biệt
tới người đọc, đem lại những cảm nhận ban đầu sâu sắc. Cũng bởi đây là một
câu chuyện nhiều nét vẽ hư cấu, huyền ảo, và viễn tưởng, thế nên những đứa

để ta nhìn nhận lại nhân cách “đáng kính” của những người luôn xem mình
là cao quý. Đó là hai viên sĩ quan người Anh và Napoli: Osbert và Salvatore
xứ San Castaldo, hai kẻ đào ngũ khỏi Hải quân vì tranh chấp người đẹp. Họ
lao vào trò chơi ái tình với Viola mà không biết mình đang là thứ mua vui,
chính Cosimo cũng đã phải thừa nhận rằng: “Họ là hai con bọ…!”. Cái giá
mà họ phải trả là sự mất dấu vết sau khi đã lao vào sòng bài, vào thám hiểm,
Thần học. Tiếp đến là các bà quả phụ và mệnh phụ đạo mạo thì sẵn sàng lăn
xả vào vòng tay của Cosimo, xem đó như trò chơi phiêu lưu. Họ luôn tìm
cách xuất hiện dưới gốc cây sồi - nơi ở của Cosimo, sau đó là cảm giác như
bị bắt cóc lên bầu trời để lại cỗ xe ngựa không người ngồi và lão đánh xe
ngựa bị bệnh thấp khớp đang lò dò tìm nấm. Cuối cùng, sau khi đã xong đâu
đấy, “bà quý tộc, một cách bí ẩn y như bà biến mất, đang ngồi trong xe, nhìn
quanh tỏ vẻ đứ đừ”. Hay những cô gái xuất hiện một cách táo tợn bên cửa sổ
với “bộ ngực trần, tóc xõa, nụ cười trắng tươi giữa làn môi dày” và tất cả
còn hơi ấm giường ngủ. Họ đi vào những cuộc tình mang tính chất nhu cầu
và tò mò.
Tính chất giễu nhại còn tập trung đi vào những lý luận, những vấn đề
mang tính chất “đại tự sự” của thời Khai sáng. Nó bắt đầu từ khẩu hiệu luôn
được hô vang trong những ngày lễ, trên quảng trường thì cây tự do được
chăm chút kỹ lưỡng cho xứng với ý nghĩa “Tự do, bình đẳng, bác ái”. Quyển
sổ “Than phiền và Hài lòng” xuất hiện và thu hút nhiều quan tâm. Tư tưởng
triết học của Voltaire trong “Những bức thư triết học” (1734) bàn khá rộng
về nhiều vấn đề nhưng toát lên là tinh thần ca ngợi tự do trên khắp các lĩnh
vực tôn giáo, chính trị, triết học, khoa học, văn học, nghệ thuật mang tính
chất không tưởng. Ông thường chế giễu tính chất vô bổ của việc đi sâu
nghiên cứu các lĩnh vực siêu hình, ông cho là nên đi vào quan sát và thực
nghiệm, những cái đó thuộc khả năng con người. Theo ông ý nghĩ về một vị
thượng đế “thưởng công và phạt tội” là cần thiết để duy trì đạo đức trong xã
hội, nhất là đối với những tâm hồn giản dị. Vì vậy Voltaire cho rằng “Nếu
thượng đế không tồn tại cần phải bày ra một thượng đế” vì “ Niềm tin có một

trong phái lập thể và phái Dada trong nghệ thuật tạo hình. Cách viết cắt dán
theo kiểu này là nỗ lực tránh hết sự ràng buộc về ý nghĩa văn chương bình
thường. Nói như nhà phê bình Ronald Sukenick “Thái độ sẵn sàng du hành
với cái ngẫu nhiên có thể xem là thái độ Hậu hiện đại tiêu biểu…”.
Điều này đã được Calvino vận dụng một cách đặc sắc trong “Nam tước
trên cây”. Cosimo với ước muốn khám phá thế giới của mình đã có những
cuộc gặp gỡ thú vị, trải nghiệm qua những cuộc đối thoại đầy tính chất hài
hước. Thông qua sự cô đơn thuộc về tư tưởng đặc biệt của cá nhân, Cosimo
nhận ra thế giới xung quanh mình còn cô đơn hơn, nhưng họ tự trang bị cho
mình vỏ bọc hoàn hảo để tránh bị phát hiện. Thế nhưng mọi thứ cứ hiển hiện
lên một cách tình cờ xen lẫn sự nghiêm khắc, trang trọng ở dáng vẻ bên
ngoài. Ngài Trạng và thầy Trùm thì phát ngôn những câu ngớ ngẩn và chẳng
ăn nhập gì với nội dung đang diễn ra. Mẹ của Cosimo thì phát ngôn những
câu nói cộc gọn trong quân sự với tiếng Đức “So! Noch ein wenig! Gut!”,
“Sitz’ ruhig!”, “Vorsicht! Vorsicht!”. Thầy Trùm thì thỉnh thoảng buột ra
một trong những câu nói uể oải bằng tiếng Pháp: “…Ooo bien! Ooo
alors!”. Ngôn ngữ với nhiều thứ tiếng luôn được sử dụng một cách hữu hiệu
trong việc thể hiện mối liên kết giữa con người với nhau.