bộ giáo dục v đo tạo
Trờng đại học s phạm h nội
nguyễn thị phơng thảo rèn luyện kỹ năng viết mạch lạc
trong văn miêu tả cho học sinh lớp 5 Chuyên ngành : Lý luận và phơng pháp dạy - học Văn - Tiếng Việt
M số : 62.14.10.04

tóm tắt luận án tiến sĩ giáo dục học
h nội - 2008 Công trình đợc hoàn thành


những công trình của tác giả đ công bố
liên quan tới luận án

1. Nguyễn Thị Phơng Thảo (2005), "Mạch lạc trong văn miêu tả, một vấn
đề cần đợc quan tâm khi dạy văn miêu tả cho học sinh lớp 5",
Giáo dục, (112).
2. Nguyễn Thị Phơng Thảo (2005), Khảo sát tính mạch lạc của một số
văn bản miêu tả đợc chọn làm ngữ liệu trong sách giáo khoa Tiếng
Việt 5, Kỉ yếu hội thảo Ngữ học trẻ.
3. Nguyễn Thị Phơng Thảo (2005), "Hớng dẫn học sinh cách viết đoạn
văn miêu tả có câu mở đoạn - một yêu cầu mới trong quy trình
dạy Tập làm văn lớp 5", Giáo dục, (127).
4. Nguyễn Thị Phơng Thảo (2005), "Một vài nhận xét về lỗi và chữa lỗi
các bài tập làm văn miêu tả của học sinh lớp 5", Ngôn ngữ và đời
sống, (11).
5. Nguyễn Thị Phơng Thảo (2006), "Dạy học sinh lớp 5 quan sát đối
tợng khi làm văn miêu tả", Ngôn ngữ và đời sống, (1+2). 1 2

Mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Văn miêu tả là một trong những thể loại quan trọng đợc dạy
trong nhà trờng từ tiểu học đến trung học.
1.2. Hiệu quả của việc dạy học văn miêu tả nhiều năm qua ở trờng
tiểu học cha đợc nh mong muốn. Hầu nh các bài văn đều đợc viết
theo khuôn mẫu từ một dàn ý trên lớp của giáo viên, hoặc các bài văn
mẫu trong sách. Tình trạng bài văn miêu tả bị lạc sang việc kể lể lan man

ợc coi nh một phơng tiện để thể hiện nội
dung, ý nghĩa tác phẩm. Đó là những gợi ý có giá trị giúp chúng tôi xác
định những cơ sở lý luận quan trọng của luận án.
2.2. Từ sau Cách mạng tháng Tám (1945), văn miêu tả (bằng tiếng Việt)
chính thức đợc đa vào nhà trờng. Nhng phải tới Chơng trình cải cách
giáo dục 1981, các công trình nghiên cứu về văn miêu tả và các phơng pháp
dạy văn miêu tả mới thực sự đợc quan tâm. Cùng với việc đổi mới chơng
trình phổ thông, các sách và tài liệu tham khảo về phơng pháp dạy văn
miêu tả trong nhà trờng cũng rất phong phú, đặc biệt là những năm 90 của
thế kỷ XX. Tiêu biểu là một số tác giả nh Nguyễn Trí, Nguyễn Quang
Ninh và Đào Ngọc, Nguyễn Nghiệp, Nguyễn Giá, Nguyễn Trí, Trần Hòa
Bình (1997), Hoàng Hòa Bình (1999) Những cuốn sách này đã thực sự
bổ ích cho giáo viên và học sinh tham khảo khi học văn miêu tả.
Đến Chơng trình tiểu học mới, văn miêu tả vẫn chiếm một nội dung
đáng kể trong chơng trình Tập làm văn. Việc đổi mới trong quan điểm biên
soạn nội dung chơng trình và SGK dẫn tới các sách và tài liệu tham khảo
cũng đua nhau nở rộ phục vụ kịp thời cho nhu cầu của giáo viên và học sinh.
Tiêu biểu là Cuốn "Văn miêu tả trong nhà trờng phổ thông" (2003) của Đỗ
Ngọc Thống và Phạm Minh Diệu; Một số tài liệu nh "Luyện Tập làm văn
4" và "Luyện Tập làm văn 5", "Vở luyện Tập làm văn 4" của các tác giả Lê
Phơng Nga, Nguyễn Thị Hạnh, Lê Hữu Tỉnh, Nguyễn Quang Ninh
Có thể nhận thấy các SGK, sách tham khảo, các công trình nghiên cứu
về văn miêu tả ở Việt Nam từ xa tới nay đều rất chú trọng tới các yêu cầu và
3 4

các kỹ năng viết văn miêu tả. Một số nội dung, biểu hiện của mạch lạc đã
đợc thể hiện trong các tài liệu tham khảo, trong phơng pháp dạy - học
văn là những gợi ý có giá trị cho luận án. Nhìn chung, mặc dù đã đợc các
tác giả quan tâm, nhng vấn đề rèn luyện kỹ năng viết mạch lạc trong văn
miêu tả cho học sinh lớp 5 mới chỉ dừng lại ở các nội dung riêng lẻ. Vì thế

5. Phơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, luận án đã sử dụng đồng thời, linh hoạt
các phơng pháp nh phân tích ngôn ngữ, điều tra khảo sát, thống kê -
phân loại, thực nghiệm.
6. Giả thuyết của luận án
Nếu chúng ta biết dựa vào các thành tựu nghiên cứu về lý thuyết mạch
lạc văn bản của ngôn ngữ học và các thành tựu về phơng pháp dạy học
tích cực để đa ra quy trình hợp lý về việc rèn luyện kỹ năng xây dựng
tính mạch lạc trong bài văn miêu tả cho học sinh lớp 5 thì chắc chắn việc
rèn luyện sẽ giúp các em nhanh chóng viết đợc những bài văn miêu tả
chặt chẽ, đảm bảo tính mạch lạc không chỉ đúng "kỹ thuật" mà còn có
khả năng tiến gần hơn tới mức "nghệ thuật".
7. Đóng góp của luận án
- Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu sâu về việc ứng dụng lý
thuyết mạch lạc văn bản của ngôn ngữ học vào việc rèn luyện kỹ năng
xây dựng tính mạch lạc trong bài văn miêu tả cho học sinh lớp 5. Luận án
hy vọng góp phần vào việc phát hiện và hệ thống hóa những biểu hiện của
tính mạch lạc trong bài văn miêu tả.
- Đề xuất một hệ thống các giải pháp có tính khả thi để rèn luyện kỹ
năng xây dựng tính mạch lạc trong bài văn miêu tả cho học sinh lớp 5.
- Những kết quả nghiên cứu của luận án sẽ hỗ trợ giáo viên tiểu học
về phơng pháp rèn luyện kỹ năng viết bài văn miêu tả cho học sinh lớp
5, nâng cao hiệu quả dạy- học phân môn Tập làm văn trong nhà trờng
phổ thông. Ngoài ra, luận án có thể là tài liệu tham khảo, gợi ý về phơng
pháp cho các giáo viên THCS, tài liệu tham khảo cho phụ huynh học sinh
trong việc rèn luyện con em mình viết văn miêu tả.
5 6

8. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ

dụng mối quan hệ quy chiếu. Kết quả phân tích cũng đã chỉ ra rằng liên kết
với t cách là những đặc trng ngôn ngữ học bề mặt không thể giải thích
đầy đủ cho tính mạch lạc của một văn bản. Đúng hơn là những mối quan
hệ ngữ nghĩa chìm cũng nh là cách tri nhận văn bản của ngời đọc sẽ phải
đợc xem xét để tái tạo lại bức tranh đầy đủ của quá trình xử lý văn bản.
ở Việt Nam, khái niệm "mạch lạc" đã đợc các nhà Việt học quan
tâm và lý giải từ các góc độ khác nhau nh Nguyễn Thiện Giáp, Đỗ Hữu
Châu, Diệp Quang Ban, Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Thị
Thìn, Bùi Minh Toán Quan điểm của các nhà Việt ngữ học là sự tiếp tục
và có phát triển các quan điểm của các tác giả phơng Tây và ứng dụng
cụ thể vào nghiên cứu trờng hợp tiếng Việt. Từ đó, một số tác giả đã đa
ra những cách nhìn riêng. Chẳng hạn giữa hai khái niệm liên kết và mạch
lạc không có sự khác biệt mà thực chất chỉ là hai tên gọi khác nhau của
cùng một "thực thể" (Nguyễn Đức Dân); liên kết và mạch lạc của văn bản
là hai phơng diện tách biệt độc lập với nhau (Đỗ Hữu Châu).
Nhìn một cách tổng thể, có thể phân biệt ba cách nhìn nhận về mạch
lạc trong lý thuyết ngôn ngữ:
- Mạch lạc là liên kết nội dung của các phát ngôn bao gồm cả liên
kết nội dung mệnh đề và nội dung dụng học.
- Mạch lạc là phần bổ sung cho liên kết để lý giải chất văn bản, phân
biệt tập hợp phát ngôn hỗn độn. Đó là những yếu tố thuộc ngữ cảnh (contex)
và ngữ vực (registes) góp phần gắn kết các thành tố cấu tạo văn bản.
- Mạch lạc bao trùm liên kết nội dung các phát ngôn. Liên kết nội
dung của các phát ngôn chỉ là biểu hiện của mạch lạc. Cách nhìn này
xuất phát từ chỉnh thể văn bản đến các thành tố cấu tạo của nó.
Có thể thấy, tuy cha hoàn toàn thống nhất nhng khi đề cập đến
mạch lạc, các công trình nghiên cứu đều khẳng định mạch lạc là yếu tố
xuyên suốt văn bản và quyết định t cách "là văn bản" (being a text) của
7 8


Khi tất cả các câu, các đoạn trong bài văn tập trung miêu tả về một đối
tợng hoặc về những mảng hiện thực có quan hệ gần gũi với nhau, không
thể tách rời thì bài văn đó đợc xác nhận có tính mạch lạc về đề tài.
Chủ đề là hớng triển khai cụ thể của đề tài trong bài văn nhằm mục
đích nhất định nào đó. Tính mạch lạc về chủ đề thể hiện ở hệ thống các
động từ, tính từ có tác dụng miêu tả làm nổi bật đối tợng.
Đích giao tiếp là điều mà tác giả muốn gửi gắm và đạt tới ở ngời
đọc, bao gồm đích nhận thức, đích bộc lộ, đích hành động, đích tiếp xúc.
Thể loại văn bản và ý định của tác giả sẽ quyết định đích giao tiếp nào
đợc đặt lên hàng đầu. Nhìn một cách khái quát, sự thống nhất về đề tài
chủ đề và đích giao tiếp tạo nên tính hoàn chỉnh của bài văn.
Luận án đã phân tích sự thống nhất về đề tài chủ đề và đích giao tiếp
ở một số bài văn miêu tả trong SGK Tiếng Việt 5 làm ví dụ minh họa.
1.1.2.2. Mạch lạc thể hiện ở mối quan hệ chặt chẽ giữa các chi tiết
miêu tả và đối tợng
Bài văn miêu tả là một chỉnh thể trọn vẹn về nội dung và hình thức.
Mối quan hệ giữa các chi tiết miêu tả và đối tợng chính là mối quan hệ
giữa các thành tố nội dung của văn bản (Mối quan hệ giữa các chủ đề bộ
phận với nhau và với chủ đề chính). Bức tranh miêu tả không phải là sự
sao chép hay chụp ảnh lại đối tợng mà là kết quả của sự phát hiện cái
mới, cái riêng trong cách quan sát, nhận xét, cảm nhận, tởng tợng
phong phú của ngời viết. Ví dụ: tả một con ngời phải lựa chọn và miêu
tả đúng những chi tiết, đặc điểm riêng biệt, nổi bật về ngoại hình, về tính
cách, về hành động Chúng tôi cũng đã phân tích những chi tiết miêu tả
trong bài Quang cảnh làng mạc ngày mùa
và một số bài văn, đoạn văn
miêu tả của học sinh để làm ví dụ minh họa.
1.1.2.3. Mạch lạc đợc thể hiện ở sự nhất quán về thái độ, tình cảm
của ngời viết với đối tợng miêu tả
Thái độ tình cảm của ngời viết phải đợc định hớng ngay từ giai đoạn

Luận án quan tâm tới một số đặc điểm tâm lý có tính chất nổi trội của
học sinh lớp 5 với việc rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc nh đặc
điểm tri giác, trí nhớ, t duy, phân tích - tổng hợp Các kỹ năng sản sinh văn
bản gắn rất chặt với các thao tác t duy nh kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý
1.2. Cơ sở thực tiễn
Mục tiêu của môn Tiếng Việt lớp 5 cấp tiểu học; Chơng trình và SGK
Tiếng Việt 5 với việc dạy văn miêu tả; Khảo sát hoạt động dạy và học văn
miêu tả lớp 5 ở trờng tiểu học là những cơ sở thực tiễn của luận án.
Chúng tôi đã chọn và khảo sát 620 bài văn miêu tả của học sinh lớp 5
cải cách giáo dục (CCGD) của bốn tỉnh và thành phố là Cao Bằng, Lạng
Sơn, Bắc Ninh, Hà Nội và 830 bài của CTTN tiểu học mới gồm Hà Nội,
Thanh Hóa, Hòa Bình, Quảng Ninh theo 3 tiêu chí về mạch lạc trong bài
văn miêu tả.
Kết quả khảo sát cho thấy những tiêu chí thể hiện tính mạch lạc
trong bài làm của học sinh rất thấp nh: sự lựa chọn và miêu tả đúng các
chi tiết, đặc điểm tiêu biểu, đặc trng của đối tợng miêu tả (53%); sự sắp
xếp hệ thống các chi tiết, đặc điểm theo trình tự hợp lý (43%). Kết quả
khảo sát ở Chơng trình tiểu học mới có khả quan hơn nhng so với mục
tiêu môn học thì vẫn còn một khoảng cách mà cả giáo viên và học sinh
phải phấn đấu.

Biểu đồ so sánh kết quả khảo sát chơng trình CCGD và CTTN (%)
0
10
20
30
40
50
60
70

2.1.1.1. Luyện nhận diện tính mạch lạc về đối tợng miêu tả
Rèn luyện cho học sinh lớp 5 nhận diện tính mạch lạc về đối tợng miêu
tả đợc xoay quanh các câu hỏi nhằm xác định mảng hiện thực đợc đa vào
bài viết theo quy trình gồm hai bớc:
Bớc 1, cho học sinh đọc bài văn miêu tả, tìm hiểu đề bài, ghi nhớ
tên ngời, tên việc, các chi tiết đáng chú ý đợc viết trong bài văn Đây
là bớc học sinh tìm các đối tợng và phạm vi miêu tả đợc tác giả đa vào
bài viết dựa vào việc trả lời câu hỏi: Ai, cái gì, chi tiết nào
Bớc 2, Xem xét mối quan hệ giữa các chi tiết, đặc điểm với đối
tợng miêu tả. Đây là bớc xác định tính thống nhất của đề tài, chủ đề
xoay quanh việc trả lời các câu hỏi kiểu nh: các chi tiết, đặc điểm đợc
lựa chọn có mối quan hệ nh thế nào với đối tợng miêu tả? Chúng có
thực sự tiêu biểu, đặc trng cho đối tợng miêu tả không?
Chúng tôi đã phân tích bài Hoàng hôn trên sông Hơng và Quang
cảnh làng mạc ngày mùa để minh họa cho nội dung này.
2.1.1.2. Luyện nhận diện tính mạch lạc về chi tiết miêu tả
Nhận diện tính mạch lạc về chi tiết miêu tả trong bài văn là tìm hiểu
tính chính xác, chân thực, hợp lý trong các chi tiết miêu tả cụ thể về đối
tợng. Dù triển khai theo bất cứ hớng nào (ca ngợi hay phê phán, yêu
hay ghét ) thì trớc hết, đối tợng phải đợc miêu tả đúng với bản chất
vốn có, sinh động, hấp dẫn và phù hợp với ngữ cảnh văn hóa. Chúng tôi
hớng dẫn học sinh thực hiện hai bớc:
Bớc 1: Đọc kỹ bài văn, đoạn văn; xem xét cách miêu tả các chi tiết,
đặc điểm của đối tợng và trả lời câu hỏi: Những chi tiết, đặc điểm của
đối tợng đã đợc miêu tả trong bài văn nh thế nào?
Bớc 2: Đối chiếu những hiểu biết của bản thân với thực tế để đánh
giá tính chính xác, chân thực, phù hợp với ngữ cảnh của các chi tiết miêu
tả trong bài văn bằng việc trả lời câu hỏi: Các chi tiết miêu tả trong bài
văn có chính xác, chân thực và phù hợp không? Vì sao?
Thao tác đối chiếu các chi tiết miêu tả với những hiểu biết của bản

miêu tả
Luyện
nhận diện
tính mạch
lạc về tình
cảm thái
độ miêu tả
Luyện
nhận diện
tính mạch
lạc trong
phần
mở bài
Về cách trình bày
Luyện
nhận diện
tính mạch
lạc trong
phần
thân bài
Luyện
nhận diện
tính mạch
lạc trong
phần
kết luận
13 14

em có thể nói nh vậy? Hoặc: Bức thông điệp tác giả muốn gửi gắm tới
ngời đọc qua bài văn là gì?

yếu tập trung vào tìm hiểu ba cách sắp xếp: theo trình tự thời gian; trình tự
không gian; trình tự tâm lý, tình cảm của ngời viết. Đây là những trình tự sắp
xếp phổ biến, có tần số xuất hiện cao trong bài viết của học sinh cũng nh
của nhiều bài văn miêu tả mà các em đợc học trong chơng trình tiểu học.
Chúng tôi đã hớng dẫn học sinh xác định những từ ngữ chỉ thời gian có
trong bài theo kiểu: sáng, tra, chiều, tối; lúc nhiều mây, lúc ma, lúc nắng;
khi còn non, lúc mới lớn, khi trởng thành, lúc về già hoặc xác định các từ
ngữ chỉ ý nghĩa địa điểm: trên - dới, trong - ngoài, trớc - sau, xa - gần,
trớc mặt - sau lng, bên phải - bên trái, địa điểm này - địa điểm khác
Với mỗi cách sắp xếp, chúng tôi đều phân tích một số ví dụ để minh họa.
Nhận diện tính mạch lạc qua trình tự trình bày hợp lý của đoạn văn là nhận
diện về cấu tạo đoạn văn, quan hệ giữa các câu với nội dung của đoạn, với nội
dung câu chốt (nếu có) và trình tự sắp xếp các chi tiết (các câu) trong đoạn văn.
Chúng tôi đa ra hệ thống câu hỏi hớng dẫn học sinh, giúp các em vừa hiểu
đợc nội dung của đoạn, vừa nhận diện đợc tính mạch lạc trong đoạn văn
2.2. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc trong bài văn
miêu tả
Xây dựng tính mạch lạc trong bài văn miêu tả đợc thể hiện qua
Graph sau:
Về nội dung
Rèn luyện kỹ năng xây dựng

lạc ở phần
thân bài
Rèn luyện
kỹ năng
xây dựng
tính mạch
lạc ở phần
kết luận

15 16

2.2.1. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về nội dung
trong bài văn miêu tả
ở nội dung này, luận án tập trung rèn luyện cho học sinh cách thể hiện
các yếu tố của tính mạch lạc trong từng thao tác của quy trình viết một
bài văn miêu tả gồm: luyện kỹ năng phân tích đề; luyện lựa chọn đúng
các đặc điểm của đối tợng miêu tả; luyện miêu tả chính xác các chi tiết
miêu tả. Về tình cảm, thái độ với đối tợng miêu tả, chúng tôi không tách
thành kỹ năng luyện tập riêng mà tích hợp vào các kỹ năng trên.
2.2.1.1. Rèn luyện kỹ năng phân tích đề
Rèn luyện kỹ năng phân tích đề là rèn cho học sinh năng lực định
hớng về nội dung miêu tả, về tình cảm, thái độ và về cách trình bày bài
văn sao cho nhất quán. Chúng tôi đa ra quy trình phân tích đề nh sau:
Bớc 1, đọc đề bài, xác định đối tợng miêu tả của bài văn
Bớc 2, xác định mục đích của bài văn (đích giao tiếp)
Bớc 3, xác định các sự vật, hiện tợng liên quan tới đối tợng đợc
miêu tả
2.2.1.2. Rèn luyện kỹ năng lựa chọn chi tiết, đặc điểm của đối tợng
miêu tả
Chúng tôi hớng dẫn học sinh lựa chọn đúng những đặc điểm tiêu biểu,

2.2.2. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về cách trình bày
Rèn luyện cho học sinh kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về cách
trình bày chúng tôi hớng dẫn các em tạo lập tính mạch lạc trong 3 phần
mở bài, thân bài, kết luận và sự hợp lý giữa ba phần đó.
2.2.2.1. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về cách trình bày
ở phần mở bài
Thực tế cho thấy, học sinh tiểu học thờng hay dựa vào đề bài, sử
dụng luôn ngôn ngữ ở đề bài để viết phần mở bài cho bài văn. Vì vậy,
một đề bài sẽ trở thành chỗ dựa hoặc gợi ý tốt cho học sinh khi nó rõ ràng
và đủ mạnh để định hớng yêu cầu cho các em. Với học sinh lớp 5, một
đề bài tự thân đã có khả năng gây đợc ấn tợng, xúc cảm, khiến cho học
sinh đọc lên đã cảm thấy phấn chấn, hứng thú và thích viết đợc coi là
17 18

một đề bài tốt. Để hớng dẫn học sinh luyện viết phần mở bài mạch lạc,
chúng tôi đề xuất quy trình gồm 4 bớc:
Bớc 1, lựa chọn thông tin ấn tợng nhất để giới thiệu về đối tợng miêu tả
Bớc 2, lựa chọn kiểu mở bài phù hợp với đối tợng miêu tả, yêu cầu
của đề và cách viết trong phần thân bài
Bớc 3, sử dụng từ ngữ để viết phần mở bài
Bớc 4, rà soát lại phần mở bài đã viết
2.2.2.2. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về cách trình bày
ở phần thân bài
Chúng tôi hớng dẫn học sinh hai nội dung cơ bản: luyện sắp xếp hệ
thống các ý lớn của bài văn theo một trình tự nhất định và luyện sắp xếp
hệ thống các ý nhỏ trong nội bộ đoạn văn theo một trình tự nhất định.
Sắp xếp hệ thống các ý lớn của bài văn theo một trình tự nhất định
phụ thuộc vào yêu cầu của đề và đích giao tiếp của bài văn. Chúng tôi
hớng việc luyện tập cho học sinh theo ba cách sắp xếp chính: theo trình
tự thời gian, theo trình tự không gian và theo trình tự tâm lý, tình cảm.

2.2.2.3. Rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc về cách trình bày
ở phần kết luận
Luyện cho học sinh viết phần kết luận đảm bảo tính mạch lạc, trớc
hết, chúng tôi hớng dẫn các em hiểu rõ nhiệm vụ của phần kết luận.
Trên cơ sở ấy, học sinh có khả năng viết đợc một kết luận phù hợp với
đối tợng miêu tả. Chúng tôi đã hớng dẫn học sinh theo 3 bớc:
Bớc 1, chọn một thông tin ấn tợng, có đủ sức nặng để khép lại toàn
bộ nội dung miêu tả của bài sao cho nhất quán, liền mạch với phần mở
bài và thân bài.
Bớc 2, viết phần kết luận
Bớc 3, kiểm tra lại kết luận đã viết
2.3. Rèn luyện kỹ năng chữa lỗi mạch lạc trong bài văn miêu tả
Luận án tập trung giúp học sinh sửa một số loại lỗi mạch lạc có tần
số xuất hiện cao trong bài làm của các em.
19 20

2.3.1. Rèn luyện kỹ năng chữa lỗi mạch lạc về nội dung
Miêu tả đặc điểm đối tợng cha đúng, cha phù hợp với hiện thực là
loại lỗi mắc nhiều nhất ở hầu hết các đối tợng học sinh. Lỗi này có nguyên
nhân do học sinh cha quan sát kỹ đối tợng hoặc thiếu những tri thức phổ
thông cần thiết, thiếu vốn hiểu biết thực tế về đối tợng miêu tả nh: Đa
những thông tin sai hoặc không chính xác về đối tợng; đa những thông tin
đánh giá, nhận xét hoặc thể hiện cảm xúc gợng ép, không đảm bảo độ
chân thành; không phù hợp với yêu cầu và chuẩn tắc hành vi văn hóa.
Hớng dẫn học sinh chữa lỗi đa những thông tin sai hoặc không
chính xác về đối tợng đợc thực hiện theo các thao tác:
- Đọc kỹ bài văn, đoạn văn. Xem xét tính chính xác, hợp lý với hiện
thực của các chi tiết miêu tả đối tợng.
- Xem xét giá trị của các biện pháp so sánh, nhân hóa trong bài văn.
- Sửa lại bằng kinh nghiệm và sự hiểu biết của mình.


Chơng 3
Thực nghiệm s phạm
3.1. Mục đích thực nghiệm
Thông qua thực nghiệm, chúng tôi muốn có thêm cơ sở để xác định
giải pháp rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc trong văn miêu tả
cho học sinh lớp 5 mà luận án đề xuất.
3.2. Đối tợng và địa bàn thực nghiệm
Về học sinh, chúng tôi chọn học sinh ở ba vùng miền: thành phố,
nông thôn, miền núi, ở cả ba mức học lực khá giỏi, trung bình, yếu.
Về giáo viên, chúng tôi sử dụng đội ngũ giáo viên đang dạy chơng
trình thử nghiệm môn Tiếng Việt 5.
Chúng tôi tiến hành thực nghiệm ở những địa bàn đang dạy lớp 5
chơng trình tiểu học mới là Hà Nội, Quảng Ninh, Hòa Bình, Thanh hóa.
Thực nghiệm đợc thực hiện theo 2 giai đoạn: giai đoạn 1 là năm học 2003 -
2004; giai đoạn 2 là năm học 2004 - 2005.
21 22

3.3. Nội dung và cách thức thực nghiệm
Chúng tôi đã lựa chọn để thực nghiệm một số kỹ năng bộ phận, đại
diện cho ba nội dung: nhận diện, xây dựng và chữa lỗi mạch lạc.
Thực nghiệm đợc thực hiện theo hai bớc: Bớc 1, giáo viên tìm
hiểu nội dung thực nghiệm, nghiên cứu SGK và trao đổi để thống nhất
giáo án; Bớc 2, tiến hành thực nghiệm.
Giai đoạn 2, chúng tôi đã phân tích những u điểm, hạn chế của giai
đoạn 1 và đa ra thảo luận hớng điều chỉnh, khắc phục kịp thời cho giáo viên.
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm
Luận án sử dụng hai tiêu chí đánh giá là định tính và định lợng, sử
dụng phiếu điều tra, phỏng vấn giáo viên, dự giờ, phiếu trắc nghiệm để
đánh giá khả năng và thái độ tiếp nhận nội dung kiến thức và thực hành

Kha gioi Trung binh Yeu kem
Thuc nghiem
Doi chung

Kết quả thực nghiệm, theo chúng tôi có thể khẳng định bớc đầu tính
hiệu quả của những giải pháp đề xuất trong luận án.

Kết luận
Mạch lạc, với vai trò nhân tố quyết định tính chất là văn bản của một
sản phẩm ngôn ngữ, cần đợc quan tâm nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi
vào quá trình sản sinh văn bản cho học sinh trong trờng phổ thông. Việc
rèn luyện kỹ năng xây dựng tính mạch lạc trong bài văn miêu tả trở thành
một nội dung quan trọng trong phân môn Tập làm văn nhằm mục đích
nâng cao năng lực sản sinh văn bản cho học sinh là mong muốn mà luận
án của chúng tôi đặt ra và đi tìm giải pháp thực hiện.
1. Luận án không đa khái niệm mạch lạc với t cách bổ sung thêm
một nội dung mới của ngôn ngữ học vào chơng trình Tiếng Việt lớp 5 mà
tập trung khai thác khả năng ứng dụng của nó trong việc dạy tập làm văn
miêu tả dới dạng rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Sau khi nghiên cứu những
biểu hiện của tính mạch lạc trong bài văn miêu tả, luận án đã đề xuất một hệ
thống quy trình rèn luyện các kỹ năng bộ phận cho học sinh bao gồm: rèn
luyện kỹ năng nhận diện tính mạch lạc; rèn luyện kỹ năng xây dựng tính
mạch lạc và rèn luyện kỹ năng chữa lỗi mạch lạc trong bài văn miêu tả.
2. Mạch lạc trong bài văn miêu tả là yếu tố mang trong nó logic phát triển
bên trong của sự vật, hiện tợng Hớng dẫn học sinh phân tích cấu tạo một bài
văn miêu tả theo hớng tiếp cận các yếu tố của tính mạch lạc về đối tợng miêu
tả, về các chi tiết miêu tả, về tình cảm, thái độ miêu tả đã giúp các em "nhìn"
thấy đợc mối quan hệ vốn ngầm ẩn bên trong của các sự vật, hiện tợng giống
23 24


quyết định hớng trình bày cho một bài văn miêu tả.
Rèn luyện kỹ năng phát hiện và chữa lỗi mạch lạc giúp học sinh
nâng cao năng lực sử dụng từ ngữ trong việc miêu tả đúng bản chất của sự
vật, hiện tợng Nó còn có tác dụng nâng cao ý thức của học sinh trong
việc viết văn nh cách dùng từ, đặt câu, sắp xếp ý, trình bày đoạn, liên kết
các đoạn thành bài cân nhắc, liên kết các đoạn thành bài đảm bảo tính
mạch lạc, rèn luyện thói quen đọc và kiểm tra lại những điều mình viết.
3. Luận án cũng đã đề xuất hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng xây
dựng tính mạch lạc trong bài văn miêu tả. Các bài tập chủ yếu đợc đ
a
ra với mục đích minh họa nên chỉ dừng lại ở một số kiểu bài, dạng bài
nhng chúng tôi hy vọng đó sẽ là những gợi ý bổ ích cho các giáo viên về
một hớng tiếp cận tốt hơn trong việc rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả,
giúp các giáo viên tiểu học phát huy sự sáng tạo trong cách ra đề và xây
dựng bài tập rèn luyện kỹ năng phù hợp và hấp dẫn với học sinh của
mình. Mục đích luận án mong muốn đạt tới là làm sao cho các em học
sinh mỗi khi đọc một đề văn hay một bài tập luyện viết đều cảm thấy
hứng thú, thích viết. Khi cầm bút viết bài, các em biết chủ động, quyết
định hớng triển khai nội dung miêu tả và huy động những kiến thức,
những cảm xúc mình có để đạt tới đích.
4. Thực nghiệm của chúng tôi không nhiều nhng đợc thực hiện
một cách thận trọng, nghiêm túc để kiểm chứng một cách khách quan
những đề xuất của luận án. Kết quả thực nghiệm cho thấy giáo viên khi
đã hiểu về mục đích, nắm vững nội dung, quy trình thực nghiệm sẽ rất chủ
động, sáng tạo trong việc tổ chức cho học sinh thực hành luyện tập. Chúng
tôi cho rằng đây cũng là một trong những kết quả mà ở một chừng mực
nào đó luận án đã đạt đợc.
Những giải pháp rèn luyện kỹ năng viết mạch lạc trong văn miêu tả
cho học sinh lớp 5 đợc đề xuất trong luận án có thể còn điểm này điểm
khác cha hợp lý nhng hy vọng nó sẽ giúp ích ít nhiều cho việc tiếp tục