Giáo viên: Trờng THCS
I. phần mở đầu
Lý do chọn viết sáng kiến kinh nghiệm.
1.Cơ sở lý luận:
Trong chơng trình ngữ văn THCS về phần bài tập làm văn các em sẽ
lần lợt làm quen với 6 phơng thức biểu đạt của văn bản là: Tự sự, miêu tả,
nghị luận, hành chính công vụ, thuyết minh, biểu cảm. Tách ra thành các
kiểu văn bản chẳng qua là nhằm giúp học sinh nhận biết các phơng thức
biểu đạt cụ thể, còn trong thực tế rất ít khi có một văn bản chỉ dùng một
phơng thức nhất định. Có nghĩa là trong một văn bản, ngời viết có thể cùng
sử dụng hai hay nhiều phơng thức.
Với tinh thần tích hợp và những yêu cầu đổi mới của chơng trình
thay sách hiện nay lấy các kiểu văn bản là nơi gắn bó 3 phân môn. Vì thế
các văn bản phải vừa tiêu biểu cho các thể loại ở các thời kỳ lịch sử văn
học, vừa đáp ứng tốt cho việc dạy các kiểu văn bản trong Tiếng Việt và tập
làm văn điều đó cũng đã đợc thể hiện ở chơng trình ngữ văn 6. ở phân
môn tập làm văn trọng tâm là phơng thức biểu đạt tự sự và phơng thức biểu
đạt miêu tả.
Phơng thức tự sự là kiểu bài các em học sinh lớp 6 đợc làm quen ở
học kỳ I.
Tự sự là trình bày một chuỗi các sự kiện theo một trình tự nhất định,
đẫn đến một kết thúc có ý nghĩa, nhằm giải thích một sự việc, tìm hiểu một
con ngời, bày tỏ một thái độ nào đó. Muốn tự sự, ngời ta phải chọn sự việc,
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
3
Giáo viên: Trờng THCS
liên kết các sự việc sao cho thể hiện đợc điều muốn nói. Tự sự có thể hiểu
là kể chuyện và kể sao cho có ý nghĩa. Tự sự gồm nhiều loại khác
nhau nh các văn bản tự sự nghệ thuật (truyện, ký sự .), kể chuyện, t ờng
trình, tờng thuật .Việc đ a tự sự vào phần đầu chơng trình ngữ văn 6 là
nhằm mục đích nối tiếp những gì học sinh đã đợc học, rèn luyện về văn kể

Giáo viên: Trờng THCS
II. phần nội dung
A. Thực trạng tình hình:
Văn tự sự là loại bài mà các em đã đợc làm quen, đợc học ở tiểu học,
các em cũng đã đợc kể các chuyện dân gian, kể chuyện đời thờng. Nhng
với chơng trình và yêu cầu của các lớp THCS, chơng trình sách giáo khoa
mới hiện nay bài viết của các em thờng đạt kết quả không cao. Là ngời th-
ờng dạy chơng trình văn 6 nhiều năm, tôi nhận thấy trong chơng trình ngữ
văn 6, phơng thức tự sự với những yêu cầu cao hơn về cốt truyện, nhân vật,
ngôi kể .đã khiến cho một số đối t ợng học sinh còn bỡ ngỡ. Các em còn
lúng túng khi bắt tay vào kể một câu chuyện theo yêu cầu đề ra.
B. Các giải pháp tiến hành:
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự :
Chúng ta đều biết, trớc khi đến trờng và cả ở bậc tiểu học, học sinh
trong thực tế giao tiếp bằng tự sự. Các em nghe cha mẹ kể chuyện, các em
kể cho cha mẹ và bạn bè những câu chuyện mà các em quan tâm, thích
thú. Có thể nói tự sự rất cần với tuổi thơ, tự sự giúp các em bộc lộ hiểu biết
về tự nhiên và xã hội quanh mình. đồng thời thể hiện cách c sử trong đời
sống xã hội. Lên lớp 6, ngay từ đầu học kỳ I và hết cả học kỳ I các em đã
đợc làm quen và thực hành với kiểu bài này.
I, Vậy để làm tốt một bài tự sự các em cần nắm chắc một số
đặc điểm về văn tự sự, các yếu tố cơ bản để tạo nên một văn bản
tự sự.
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
6
Giáo viên: Trờng THCS
1. Cốt truyện:
Cốt truyện là yếu tố đầu tiên của văn tự sự, tùy vào quy mô dài ngắn
khắc nhau của tác phẩm mà cốt truyện có thể phức tạp hoặc đơn giản,
nhiều tình tiết hoặc ít tình tiết. Tuy nhiên, dù ở mức độ nào thì cốt truyện

tình tiết phi lí, thiếu thực tế.
Ví dụ:
Muốn cho nhân vật có sự thay đổi trong tính cách, hoặc chuyển từ
học kém sang học giỏi thì cần phải có một thời gian dài, không thể tính
bằng một tháng hay một học kỳ. Một học sinh vốn ở mức học kém (do lời
biếng) sau một thời gian ngắn nếu phấn đấu tốt và có sự giúp đỡ của thầy
cô, bạn bè thì cũng có thể vơn lên trở thành một học sinh tiên tiến chứ
không nhất thiết phải thổi phồng lên cho nhân vật trở thành học sinh giỏi
huyện, giỏi tỉnh .
+ Trong chuỗi các tình tiết đa vào cốt truyện, ngời kể phải biết xác
định tình tiết nào chính, tình tiết nào phụ. Nếu kể các tình tiết với giọng kể
đều đều, tình tiết nào cũng đợc chỉ dẫn ra tỉ mỉ thì câu chuyện quá dài. Ng-
ợc lại, tình tiết nào cũng chỉ đợc điểm qua thì cốt truyện quá hời hợt không
đủ sức tạo nên dấu ấn cho ngời đọc, nghe. Nghĩa là ngời kể chuyện phải
biết nhấn vào những tình tiết quan trọng va lớt qua những tình tiết phụ,
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
8
Giáo viên: Trờng THCS
dùng tình tiết phụ tạo nền để làm nổi bật tình tiết chính. Số lợng tình tiết
cũng không nên quá nhiều.
+ Cần tạo tình huống cho cốt truyện. Tình huống đợc tạo nên phải
thật sự bất ngờ, them chí ngời đọc có thể cha lờng tới. Việc đa ra tình
huống và sử lý tình huống cũng đòi hỏi phải linh hoạt, khéo léo, không nên
hấp tấp, vội vàng giải quyết ngay tình huống vừa đa ra mà nên chọn thời
điểm thời điểm giải quyết tình huống một cách hợp lý, bất ngờ, cuốn hút
đợc ngời đọc, nghe.
+ Xây dựng tình huống đặc sắc là một trong những yếu tố quyết định
sự thành công của cốt truyện.
2. Cách xây dựng nhân vật:
Thông thờng khi làm văn kể chuyện các em học sinh chỉ chú ý đến

chân dung phi lí.
3. Cách viết lời kể, lời thoại:
Khi bắt tay vào viết bài, giáo viên phải nhắc các em có sự cân nhắc,
gọt rũa để lôi cuốn chinh phục ngời đọc. Tránh dùng lời kể đơn điệu, đa ra
hết các nội dung thông tin câu văn bản chủ yếu dùng kiểu câu trần thuật có
ý nghĩa. Cho nên giáo viên cần hớng dẫn các em học sinh viết lời kể:
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
10
Giáo viên: Trờng THCS
+ Lời kể phải rõ dàng nhng kín đáo, ý nhị. Không nên quá cầu kì dài
dòng nhng cũng không đợc quá hời hợt, sơ lợc, thông qua lời kể các em
phải làm toát lên nội dung của cốt truyện, chủ đề của câu chuyện cũng nh
thái độ, tình cảm của mình.
+ Lời kể phải hết sức linh hoạt, phải biết phối hợp giữa các kiểu câu
có câu trần thuật, câu nghi vấn, câu dài, câu ngắn, câu đảo trật tự cú pháp
+ Lời kể phải phù hợp với ngôi kể. Khi bài văn tự sự dùng ngôi kể
thứ nhất (nhân vật xng tôi) thì lời kể thiên về tự thuật, có thể nêu những chi
tiết cảm nhận, suy nghĩ, thái độ, lời bình phẩm về các sự việc đợc diễn ra
trong truyện. Còn khi bài văn tự sự dùng ngôi kể thứ ba thì lời kể phải
mang tính khách quan, để cho ngời nghe, ngời đọc cảm nhận chủ đề của
tác phẩm qua từng nhân vật, từng sự việc. Bên cạnh lời kể, lời đối thoại
cũng đóng một vai trò khá quan trọng. Tuy nhiên không phải bài văn tự sự
nào cũng đa lời thoại vào. Kinh nghiệm cho tôi thấy một bài văn tự sự lời
thoại không cần đa vào quá nhiều cũng không nên quá ít. Bởi vì lời thoại
quá nhiều thì câu chuyện sẽ loãng ra, nếu lời thoại quá ít, lại đa vào cho có
lệ và lời thoại dở thì sẽ làm cho nội dung bài viết giảm đi rõ rệt.
Khi viết lời thoại cho văn tự sự, trớc hết phải nắm bắt đợc đặc điểm
tính cách , tuổi tác, nghề nghiệp, giới tính của nhân vật tham gia hội thoại.
Chính đặc điểm của nhân vật ngời làm văn tự sự sẽ lựa chọn lời thoại cho
phù hợp.

12
Giáo viên: Trờng THCS
a. Kể theo ngôi thứ nhất:
Ngời kể xng tôi (không nhất thiết phải là chính tác giải) trực tiếp
xuất hiện để dẫn dắt toàn bộ diễn biến của câu chuyện, tức là kể lại những
gì mình nghe, nhìn thấy, mình trải qua và vì thế có thể trực tiếp nói ra cảm
tởng, ý nghĩ của mình.
b. Kể theo ngôi thứ ba:
Ngời kể tự giấu mình, không xuất hiện trực tiếp, gọi các nhân vật
bằng chính tên gọi của chúng hoặc bằng các đại từ nhân xng ở ngôi thứ ba:
ông, bà, anh, chị . (ấy). Một diễn biến hành động, thái độ của các nhân
vật đều đợc miêu tả một cách linh hoạt, tự do, không gò bó. Cách kể này
có u thế là đảm bảo đợc tính khách quan của câu chuyện khiến ngời đọc,
ngời nghe có cảm giác toàn bộ diễn biến của câu chuyên đang diễn ra. Đa
số các tác phẩm tự sự đặc biệt là các truyện cổ dân gian đều đợc kể ở ngôi
này.
Tuy nhiên trong thực tế có những trờng hợp nên kết hợp cả hai ngôi
kể trên.
5. Thứ tự kể trong văn miêu tả:
Việc sắp xếp thứ tự trong văn tự sự cũng là yêu cầu các em cần nắm
chắc. Giáo viên cần hớng dẫn cho học sinh biết các thứ tự trong văn tự sự.
Có thể kéo theo thứ tự thời gian, chuyện xảy ra trớc kể trớc, chuyện
xảy ra sau kể sau. Đây là một trình tự thờng để kể các truyện dân gian. Ta
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
13
Giáo viên: Trờng THCS
thờng dùng các tập hợp từ chỉ thời gian đặt ở đầu các đoạn truyện: ngày
xửa ngày xa, hồi ấy, một hôm
Cũng có thể kể theo trình tự các nhân vật. Kể diễn biến cuộc đời của
nhân vật này rồi chuyển sang kể diễn biến cuộc đời của nhân vật khác.

+ Bám sát chủ đề, bố cục cốt truyện của truyện dân gian cần kể.
+ Nắm đợc các sự việc chính và mối quan hệ giữa sự việc, nhân vật,
trình tự, diễn biến, thời gian, không gian, nguyên nhân, kết quả và ý nghĩa
của sự việc.
+ Có thể chọn ngôi kể và thứ tự kể thích hợp với nh cầu biểu hiện nội
dung và mục đích giao tiếp (Lu ý: Tự sự dân gian thờng chọn thứ tự kể
xuôi theo trình tự tự nhiên và mối quan hệ nhân quả của sự việc, tự sự hiện
đại có thể thay đổi thứ tự kể (kể ngợc) theo ký ức cá nhân).
+ Biết dùng ngôn ngữ diễn đạt một cách tự tin, chủ động, ít nhiều
sáng tạo để trình bày iễn biến của câu chuyện, hành động của nhân vật
(nhng không làm sai lạc chi tiết, tính cách nhân vật và ý nghĩa của truyện
dân gian).
+ Trong cách kể chuyện cần thể hiện cảm xúc, tình cảm, thái độ của
kể một cách tự nhiên, chân thành.
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
15
Giáo viên: Trờng THCS
Ví dụ:
Lập dàn ý kể lại truyền thuyết Con rồng cháu tiên bằng lời văn
của em.
a. Mở bài:
+ Giới thiệu Lạc Long Quân:
Mình rồng con thần Long Nữ
Lên bờ dạy dân trồng trọt.
Diệt trừ yêu quái giúp dân
+ Giới thiệu Âu Cơ:
ở vùng núi cao phơng bắc dòng họ thần nông
Sinh đẹp tuyệt trần
b. Thân bài:
+ Lạc Long Quân lấy Âu cơ:

ngời nghe.
Chuyện đời thờng cho phép có những yếu tố tởng tợng, h cấu cho cốt
truyện không nhạt nhẽo đơn điệu nhng không thể thay đổi bản chất thật
của cốt truyện.
Ngoài những yêu cầu chung về kiến thức và kỹ năng trong kiểu bài
văn kể chuyện nói chung cần chú ý một số điểm sau đây:
+ Bài tập làm văn kể chuyện đời thờng cần thiết có những chi tiết
sinh động chân thực, phong phú lấy từ những quan sát, ghi nhận ở cuộc
đời.
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
17
Giáo viên: Trờng THCS
+ Mỗi truyện cần có đủ các yếu tố: Truyện kể về sự việc gì ? Sự việc
sảy ra ở đâu ? Vào thời điểm nào ? Do ai làm ? Việc diễn ra sao (nguyên
nhân, quá trình, kết quả) ?
+ Ngời viết cần biết lựa chọn và sắp xếp các tình tiết, diễn biến câu
chuyện một cách có nghệ thuật, có ý dụng (việc kể chuyện không cần sao
chép y nguyên từ câu chuyện ngoài đời). Mục đích cuối cùng là làm cho
câu chuyện trở lên sâu sắc và có tác dụng giáo dục tình cảm tốt đẹp cho
con ngời.
+ Khi kể chuyện đời thờng cần bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của ngời kể
(ngời viết) và cũng đợc quyền sáng tạo. Tuy nhiên những cảm xúc sáng tạo
ấy phải chân thành, gắn với thực tiễn và có ý nghĩa.
+ Có thể chọn ngôi kể và thứ tự kể thích hợp với nhu cầu biểu hiện
nội dung và mục đích giao tiếp
Ví dụ:
Lập dàn ý: Kể lại một kỷ niệm thời thơ ấu
1. Mở bài:
+ Giới thiệu nỗi nhớ về một ngời bạn thân thời thơ ấu dới mái trờng
tiểu học và câu chuyện giữa mình và bạn.

nghĩa.
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
19
Giáo viên: Trờng THCS
Kể chuyện tởng tợng dựa vào logic tự nhiên chứ không phải theo
cách sao chép (tờng thuật) một câu chuyện có sẵn. Cũng không hẳn là kể
lại những câu chuyện đời thờng, có thật. Yếu tố tởng tợng làm cho câu
chuyện thêm phần thú vị, hấp dẫn, nhằm làm nổi bật hoặc nhấn mạnh một
ý nghĩa nào đó. Khi làm kiểu bài này nên xác định rõ đề tài (chủ đề), nhân
vật, ngôi kể, trình tự kể Cho câu chuyện kể, đặc biệt là sáng tạo thêm
những chi tiết có tính h cấu, tởng tợng. Cái khó của kiểu bài này là làm
sao những chi tiết sáng tạo tởng tởng phải hay, phải hấp dẫn và nối tiếp đợc
những gì đã có.
Có thể sáng tạo ra các chi tiết tởng tợng bằng cách: Thay ngôi kể
(hình dung mình là một nhân vật) trong câu chuyện nào đó để kể lại
chuyện; mợn lời một đồ vật, con vật (nhân hóa các nhân vật này) để kể lại
chuyện; tởng tợng các tình tiết mới, kết cục mới cho câu chuyện.
Dù đợc viết theo tởng tợng, sáng tạo, ngời viết cũng không đợc làm
sai lệch ý nghĩa vốn có của tác phẩm mà chỉ có thể thông qua đó để khắc
họa sâu hơn ý nghĩa của tác phẩm hay câu chuyện đợc kể.
Các tình huống kể, các chi tiết tởng tợng, sáng tạo phải hợp lý, thú
vị, hấp dẫn ngời đọc, ngời nghe.
Có thể chọn ngôi kể, thứ tự kể thích hợp với nhu câu biểu hiện nội
dung và mục đích giao tiếp.
Ví dụ:
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
20
Giáo viên: Trờng THCS
Lập dàn ý đóng vai Lang Liêu, kể lại chuyện Bánh chng,
bánh giầy

+ Tục làm bánh chng, bánh giầy xuất hiện, vui vì mọi ngời đều hiểu
ý nghĩa bánh mình làm. Thiếu bánh chng, bánh giầy là thiếu hẳn hơng vị
của ngày tết:
Thịt mỡ, da hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chng xanh
c. Bài học kinh nghiệm và ý kiến đề xuất
Bằng kinh nghiệm giảng dạy kết hợp với sự tìm tòi các sách tham
khảo, tôi đã vận dụng phơng pháp trên trong quá trình giảng dạy các em
học sinh và bồi dỡng đội tuyển văn 6 của nhà trờng. Với những đối tợng
học sinh khá giỏi, nhìn chung các em đã nắm bắt vân dụng thành thạo làm
một bài văn tự sự. Có những bài đã kể đợc những câu chuyện đời thờng, t-
ởng tợng khá sinh động, hấp dẫn.
Còn với những học sinh trung bình thì các em cũng nắm bắt đợc yêu
cầu của đề bài và làm bài ở mức trung bình tức là cũng biết kể một câu
chuyện có cốt truyện, nhân vật Tuy nhiên các sự việc, tình tiết ch a thực
sự hợp lý lắm.
Kết quả cụ thể qua thi kiểm tra chất lợng học kỳ I (đề bài cho dạng
bài văn tự sự) đạt nh sau:
Lớp 6A: 100%
Lớp 6B: 97,9%
Lớp 6C: 96%
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
22
Giáo viên: Trờng THCS
Thông qua giảng dạy và hớng dẫn các em làm bài, tôi đã rút ra đợc
bài học kinh nghiệm sau để các em làm tốt bài tự sự:
+ Các em cần nắm chắc các đặc điểm của văn tự sự về: cốt truyện,
nhân vật, ngôi kể, thứ tự kể
+ Nắm chắc bố cục của bài văn tự sự
+ Khuyến khích động viên các em để các em phát huy trí tởng tợng

động, hay.
+ Sang học kỳ II khi viết bài văn miêu tả các em đã có sự xem kẽ văn
tự sự rất hợp lý để bài viết sinh động , phong phú hơn.
Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
24
Giáo viên: Trờng THCS
Nhợc điểm:
+ Một số em do nhận thức còn hạn chế nên khi kể chuyện, câu
chuyện của các em rất ít tình tiết, sự kiện. diễn biến của câu chuyện đơn
giản, hời hợt, không có những tình huống bất ngờ, khiến cho ngời đọc cảm
thấy bài văn nhạt nhẽo.
+ Có những bài văn cha xác định đúng trọng tâm yêu cầu nên dẫn
đến xa đề.
+ Do sự hiểu biết, vốn thực tế nghèo nàn, không chịu đọc và tìm tòi
nên có nhiều em viết bài văn kể chuyện tởng tợng còn cha phong phú,
nghèo nàn, ngây ngô.
Trên đây là một vài ý kiến nhỏ rút ra từ thực tế giảng dạy mà bản
thân tôi đã đúc kết đợc mong sao để hớng dẫn các em học văn và làm bài
văn tự sự đợc tốt hơn.
Kinh nghiệm này của bản thân tôi còn nhỏ bé, hạn chế so với kinh
nghiệm của các đồng nghiệp dày dạn trong nghề nên tôi mong có sự góp ý
chỉ bảo thêm của các đồng nghiệp
Tôi xin chân thành cảm ơn !

., ngày 22 tháng 5 năm 2009
Ngời viết

Hớng dẫn học sinh lớp 6 làm một bài văn tự sự
25
Gi¸o viªn: Trêng THCS