Hồ Quý Ly - Công lớn hay tội nhiều?
Hồ Quý Ly từng có mối tình rất lạ với Công chúa Nhất Chi Mai. Tương
truyền: Hồ Quý Ly lúc hàn vi thường theo người cha nuôi họ Lê đi buôn
đường biển. Một lần thuyền chở hàng ghé vào bờ, Quý Ly thấy trên bãi biển
có ai vạch lên cát câu thơ:
Quảng Hàn cung lý Nhất Chi Mai.
Quý Ly nhẩm thuộc lòng lấy câu thơ đó. Đến khi Quý Ly đã làm quan, một
hôm hộ giá vua Trần đi chơi, nửa chừng ghé vào tránh nắng ở điện Thanh
Thử, thấy trước điện rất nhiều cây quế, vua liền ra câu đối:
Thanh Thử điện tiền thiên thụ quế.
Các quan cùng đi lúng túng chưa kịp đối thì Quý Ly nhớ lại câu thơ trên bãi
biến năm xưa, bèn đọc luôn:
Quảng Hàn cung lý Nhất Chi Mai.
Cả hai câu ghép lại thành hai vế đối nhau rất chỉnh.
Nghĩa là:
Thanh Thử điện kia ngàn gốc quế
Quảng Hàn cung nọ một cành mai.
Nghe xong các quan đều phục tài Hồ Quý Ly, vua Trần càng kinh ngạc hơn
bởi nhà vua có một công chúa đặt tên là Nhất Chi Mai. Nàng ở trong cung
cấm không ra đến ngoài. Vua hỏi Quý Ly:
- Nhà ngươi làm sao biết được trong cung tả ta có công chúa tên Nhất Chi
Mai, tòa lầu của công chúa là cung Quảng Hàn do chính ta đặt tên?
Quý Ly cứ thực tâu lại việc trước. Vua cho là chuyện lạ, duyên trời đã định
bèn gả công chúa Nhất Chi Mai cho Quý Ly.
Nhất Chi Mai sinh được 2 con trai thông minh, có tài là Hồ Nguyên Trừng
và Hồ Hán Thương. Hồ Quý Ly nhường ngôi cho con thứ Hồ Hán Thương
nhưng vẫn tự mình quyết đoán mọi công việc. Biết trước nhà Minh trước
sau cũng đánh Đại Ngu nên Hồ Quý Ly tập trung sức lo việc võ bị, chuẩn bị
đối phó với giặc. Quý Ly thường hỏi các quan:
- Ta làm thế nào cho có 100 vạn quân để dánh giặc Bắc?
Hỏi tức là đã trả lời. Quý Ly lập ra hộ tịch bắt mọi người cứ 2 tuổi trở lên

tác. Tướng Hồ là Ngụy Thức thấy thế nguy cấp, bèn tâu:
- Nước đã mất, làm ông vua không nên để cho người ta bắt được, xin Bệ hạ
tự đốt đi mà chết còn hơn.
Hồ Quý Ly giận lắm, bắt Ngụy Thức chém rồi chạy vào Nghệ An. Quân
Minh tiếp tục đuổi theo, đến Kỳ La (Kỳ Anh, Hà Tĩnh) cha con Hồ Quý Ly
đều bị bắt. Lúc đó là tháng 6 năm Đinh Hợi (1407).
Nhà Hồ làm vua từ năm Canh Thìn (1400) đến năm Đinh Hợi (1407), được
trọn 7 năm thì sụp đổ. Nước ta lại nằm trong vòng đô hộ nhà Minh.