Hồ Quý Ly và vương triều Hồ (1400-1407)
* Khủng hoảng cuối Trần
Nửa sau thế kỷ XIV xã hội Đại Việt đã lâm vào một cuộc khủng hoàng trầm trọng. Các điền trang ngày một
phát triển, nhưng sản xuất lại trở nên trì trệ, đời sống các nông nô, nô tì trong đó bị bần cùng hoá. Mất mùa,
đói kém liên tiếp xảy ra, nông dân nổi dậy bạo động, điển hình là cuộc khởi nghĩa của Ngô Bệ ở núi Yên
Phụ (Hải Dương) năm 1344- 1360.
Triều đình nhà Trần ngày một sa đọa. Nhiều đại thần mắc tệ nạn tham nhũng, rượu chè cờ bạc, tham ăn,
hiếu sắc, Nhà vua ( Trần Dụ Tông) cũng ăn chơi xa xỉ trụy lạc. Chu Văn An đã từng dâng sớ Thất trảm, xin
chém 7 gian thần, nhưng bị từ chối. Dương Nhật Lễ (con người phường chèo, cháu Dụ Tông) nối ngôi Dụ
Tông, gây sự biến, muốn đổi họ, bị các triều thần lật đổ, gây nên khủng hoảng cung đình.
Bên ngoài, Champa nhiều lần gây xung đột, chiến tranh với Đại Việt, đem quân vào đánh phá Thăng Long.
Duệ Tông đi đánh Champa, lâm nạn tại thành Đồ Bàn. Chỉ đến khi Chế Bồng Nga tử trận (1390), chiến
tranh mới tạm yên. Tiếp đó, nhà Minh ở phương Bắc lại gây sức ép, hạch sách, đòi cống nạp, mượn đường,
đe doạ xâm lược, càng làm cuộc khủng hoảng thêm sâu sắc, đe doạ sự tồn tại của vương triều.
* Hồ Quý Ly chuyên quyền, lật đổ nhà Trần. Vương triều Hồ hình thành
Hồ Quý Ly quê gốc Nghệ An, tổ 4 đời dời ra Thanh Hóa, đổi theo họ người cha nuôi họ Lê (khi lên ngôi,
lấy lại họ Hồ). Hồ Quý Ly có quan hệ họ ngoại khăng khít với các vua Trần, bản thân ông là con rể vua
Trần Minh Tông.
Từng bước, Hồ Quý Ly đã tiến lên nắm giữ những chức vụ quan trọng về chính trị và quân sự như Khu mật
sứ, Thống chế, Đồng bình chương sự. Mặt khác, ông còn tìm cách đưa họ hàng và tay chân thân tín vào
nắm giữ các trọng trách khác.
Củng cố được thế lực, Hồ Quý Ly tiến hành các âm mưu phế lập và đàn áp ông tìm cách mưu hại các vua
Trần (Đế Nghiễn, Thuận Tông), sát hại các quý tộc tông thất và quan liêu triều Trần. Trong hội thề Đôn
Sơn (1399), 370 quý tộc quan liêu, đứng đầu là Trần Khát Chân, đã mưu giết Quý Ly. Việc không thành,
tất cả đều bị giết hại.
Năm 1400, Quý Ly ép Thiếu Đế phải nhường ngôi cho mình, lập nên triều Hồ, lấy niên hiệu Thánh
Nguyên, quốc hiệu Đại Ngu. Sau 10 tháng, nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, lên làm Thái
Thượng hoàng. Năm 1402, ông đem quân đi đánh Cham pa, chiếm đất Chiêm Động và Cổ Lũy.
Năm 1407, lấy cớ phù Trần diệt Hồ, quân Minh do Trương Phụ chỉ huy, đã tiến hành xâm lược nước ta.
Nhà Hồ cự địch ở thành Đa Bang (Hà Tây) nhưng thất bại. Cha con Hồ Quý Ly chạy đến vùng Hà Tĩnh, thì
bị bắt, đưa về Trung Quốc. Triều Hồ (1400-1407) sụp đổ.

Về văn hóa giáo dục, Hồ Quý Ly đã chấn chỉnh lại Phật giáo và Nho giáo. Nhìn chung, Hồ Quý Ly hạn chế
Phật giáo, Đạo giáo, đề cao Nho giáo, nhưng là thứ Nho giáo thực dụng, chống giáo điều, kết hợp với tinh
thần Pháp gia. Hồ Quý Ly đã cho sa thải các tăng đạo dưới 50 tuổi, bắt phải hoàn tục, tổ chức sát hạch kinh
giáo. Quý Ly soạn sách Minh đạo bàn về Nho giáo, nghi ngờ một số chỗ của sách Luận ngữ của Khổng Tử,
phê phán thói giáo điều của các nhà Nho Hàn Dũ, Chu Đôn Di, Trình Hiệu là "trộm Nho", "cóp nhặt văn
chương" . Hồ Quý Ly đã đề cao chữ Nôm mang tính dân tộc, dịch thiên Vô dật trong Kinh thư ra chữ Nôm,
soạn sách Thi nghĩa (giải thích Kinh thi ) bằng chữ Nôm, làm thơ Nôm.
Hồ Quý Ly rất quan tâm đến việc cải cách, nâng cao tính hiệu quả và thực tiễn của giáo dục, thi cử. Mở
rộng hệ thống giáo dục ở địa phương, đặt các học quan, cấp học điền. ông cũng là người đầu tiên trong lịch
sử đặt ra cấp thi Hương (từ 1396). Ngay sau khi lên ngôi, ông mở khoa thi Hội (Thái học sinh) lấy đỗ 20
người, trong đó có Nguyễn Trãi. Quy chế và nội dung khoa cử cũng được cải tổ. Ấn định phép thi 4 trường,
bỏ ám tả cổ văn thay vào kinh nghĩa. Năm 1404, Hồ Quý Ly lại đặt thêm kỳ thi viết chữ và thi toán.
Hồ Quý Ly là một con người hành động, có tầm nhìn, năng lực và sự quyết đoán. Đề ra những biến pháp
cải cách và lật đổ triều Trần, ông muốn giải quyết cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội Đại Việt cuối Trần,
tìm ra lối thoát, xây dựng một Nhà nước chuyên chế tập quyền vững mạnh có xu hướng Pháp gia. Những
cải cách đó có nhiều điểm tích cực, tiến bộ, mang tính dân tộc, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa - giáo dục.
Tuy nhiên, Hồ Quý Ly cũng là một con người có nhiều thủ đoạn độc đoán, mất lòng dân, chủ quan duy ý
chí. Mặt khác, nhiều cải cách bộc lộ những hạn chế, không triệt để. Ông đã bị chống đối từ nhiều phía, dân
chúng không ủng hộ. Thừa cơ. nhà Minh đe doạ và tiến hành xâm lược, nhà Hồ mau chóng sụp đổ.
Nguồn : Nguyễn Quang Ngọc 2006, Tiến trình Lịch sử Việt Nam, Chương III - Việt Nam từ giữa thế kỷ X
đến cuối thế kỷ XIV, Hà Nội, Giáo Dục, Tr.84 – 87.