Một số bài tập để phát triển năng
lực nhận thức cho học sinh

Để học giỏi môn hoá học, học sinh cần có những phẩm chất và năng lực như: có hệ
thống kiến thức hoá học cơ bản vững vàng, sâu sắc; có trình độ tư duy hóa học phát triển
(năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát, suy luận lôgíc,…) có kỹ năng thực hành
và vận dụng linh hoạt sáng tạo kiến thức hoá học đã có để giải quyết các vấn đề trong hóa
học cũng như trong thực tiễn…
Vì vậy, phát triển năng lực nhận thức và rèn luyện các kỹ năng là những yêu cầu cơ bản,
quan trọng nhất của quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi. Trong dạy học hoá học, bài tập
hóa học là một phương tiện và phương pháp rất có lợi thế để hình thành các kỹ năng và
phát trtiển năng lực tư duy cho học sinh (HS). Chúng tôi đưa ra một số bài tập để phát
triển năng lực nhận thức cho HS theo các hướng sau.
1. Phát hiện vấn đề nhận thức từ việc nghiên cứu phản ứng hóa học (HH)
Việc nghiên cứu phản ứnh hóa học có thể giúp học sinh đi đến những nhận xét có tính
khái quát hoá cao, từ đó có thể giúp học sinh gỉai nhanh các bài toán hóa học.
Ví dụ: Viết các quá trình khử xảy ra trong phản ứng giữa kim loại R với HNO
3
cho các
sản phẩm khử là chất khí. Có nhận xét gì về mối quan hệ giữa số mol H
+
và số mol NO
-
3

tham gia quá trình khử?
Nhận xét: Từ việc viết phương trình phản ứng, các quá trình khử HS thấy: vế phải trung
hoà điện nên ở vế trái tổng điện tích dương phải bằng tổng điện tích âm, từ đó có số mol
H
+
phản ứng luôn bằng số mol NO

2
, FeCl
3
khi đó thấy
rằng bài toán đơn giản và thừa dữ kiện
3. Bài tập để rèn luyện cách giải nhanh, thông minh
Đó là những bài tập khó, hay và trong quá trình tìm tới cách giải có tác dụng phát triển tư
duy của HS. Khi tư duy được họat hoá thì HS sẽ có cách giải bài toán thông minh nhất,
đó là con đường đi đến kết quả ngắn nhất và sáng tạo nhất.
Thực tế giảng dạy thấy rằng, trước bài toán nhiều HS lựa chọn cách giải là viết phương
trình các phản ứng có thể xảy ra, sử dụng kỹ năng tính theo phương trình phản ứng để lập
bài toán đại số. Với cách làm này bài toán trở nên râ`t phức tạp vì có nhiều phản ứng có
thể xảy ra, hệ phưong trình đại số lập được có nhiều ẩn số…
Nếu biết vận dụng các quy luật bảo toàn trong phản ứng oxi hoá khử có thể giải nhanh
chóng bài tập này.
4. Bài tập để rèn luyện khả năng suy luận, diễn đạt chính xác và lôgíc
Suy luận lôgíc là một trong những phẩm chất rất cần có đối với một HS giỏi. Có năng lực
suy luận lôgíc, HS sẽ có cái nhìn bao quát về các khả năng có thể xảy ra đối với một bài
toán, từ đó có cách giải quyết vấn đề, lựa chọn phương án diễn đạt. Cũng nhờ có khả
năng suy luận lôgíc mà HS tự mình có thể phát hiện ra vấn đề nhận thức mới trên cơ sở
kiến thức đã có. Vì vậy trong quá trình dạy hoá học cần thiết phải cho HS giải những bài
tập đòi hỏi cao về khả năng suy luận, kỹ năng diễn đạt lôgíc, chính xác.
Ví dụ 1: Phenol và anilin đều làm mất màu nước Brôm nhưng toluen thì không.
a. Từ kết quả thực nghiệm đó có thể rút ra kết luận gì?
b. Anisol (metylphenylete) có làm mất màu nước Brôm không?
c. Nếu cho nước Brôm lần lượt vào từng chất p-toludin (p-aminotoluen), p-cresol (p-
metylphenol) theo tỉ lệ mol tối đa thì thu được sản phẩm gì? Giải thích
Nhận xét: Phenol và anilin là hai hợp chất được HS nghiên cứu khá kỹ trong chương
trình. Trên cơ sở hiểu biết về 2 hợp chất này cho phép HS suy luận cho nhữn hợp chất
tương tự, đồng thời qua đó HS được khắc sâu, làm rõ thêm khái niệm về sự ảnh hưởng

, C
2
H
2
, NH
3
, HCl, CO
2
, SO
2
, H
2
S, Cl
2
, CH
3
NH
2
khi chất lỏng
B là:
A. H
2
O
B. Dung dịch NaOH
C. Dung dịch Br
2
trong nước
D. Dung dịch Br
2
trong CCl

2
H
4
, C
2
H
2
, SO
2
, H
2
S
D. C
2
H
4
, C
2
H
2

Trường hợp 2:
A. NH
3
, CH
3
NH
2

B. HCl, H