A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nhiều năm dạy văn, tôi luôn trăn trở với câu hỏi: Văn chương
là một loại hình nghệ thuật, mà nghệ thuật thì ai cũng thích nhưng tại
sao hiện nay có một thực trạng đáng báo động, học sinh lười, ngại,
thậm chí chán ghét môn văn? Theo PGS.TS Đỗ Ngọc Thống - Phó Vụ
Trưởng Vụ Giáo dục Trung học, Bộ Giáo dục và Đào tạo, căn cứ số
liệu thống kê thì môn Ngữ văn đang bị tuyệt đại đa số học sinh phổ
thông chối bỏ. Gần 100% học sinh Trung học phổ thông chỉ cần học
văn để thi đỗ tốt nghiệp, thậm chí tránh điểm liệt mà thôi. Không thích
học văn trong khi các em vẫn thích đọc truyện tranh, say mê, hứng thú
với Doremon, Harry Porter ; có em còn lén đọc truyện, đọc báo trong
giờ học, ngay cả giờ học văn. Có nhiều cách giải thích khác nhau về
thực trạng trên như do xu hướng lựa chọn nghề nghiệp, do định hướng
của gia đình, do đặc thù bộ môn, do chương trình, sách giáo khoa Ngữ
văn quá tải, còn nhiều điểm bất cập trong việc xây dựng và lựa chọn
nội dung, tác phẩm Tuy nhiên, với tư cách là một giáo viên đứng
lớp, lại trực tiếp dạy văn, tôi thiết nghĩ: tác phẩm văn học là tấm
gương phản chiếu hiện thực xã hội bằng hình tượng nghệ thuật. Môn
văn có nhiều ưu thế so với các môn học khác ở sự sinh động, tính hấp
dẫn; giúp các em nhận thức, lý giải hiện thực cuộc sống quanh mình,
hiểu những vấn đề môn thuở của con người, hiểu chính mình và cả
những vấn đề nhạy cảm của đời sống hiện đại, qua đó giáo dục học
sinh, hướng các em tới chân - thiện - mỹ. Thế nhưng giờ dạy văn
1
trong trường phổ thông đã thực sự phát huy được những ưu thế đó
chưa? Bởi vậy, theo tôi một trong những nguyên nhân quan trọng là
giờ học văn chưa thực sự gắn kết với đời sống của các em. Các em
chưa thấy rung động thực sự trước vẻ đẹp của các tác phẩm văn
chương, trước tài năng của nhà văn.
Học sinh hiện nay cũng ít có những chiêm nghiệm sâu sắc về các
vấn đề nhà văn đặt ra trong tác phẩm. Kiến thức xã hội non kém. Các

đồng xã hội.
2. Cơ sở lý luận của phương pháp Dạy học văn gắn với đời sống
2.1. Dạy học văn gắn với thực tế đời sống cũng là cách thức
thực hiện phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh có hứng thú
3
với môn văn đồng thời phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động,
sáng tạo ở học sinh; rèn luyện thói quen, khả năng tự học; rèn luyện
kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau của thực
tiễn đời sống.
Dạy học văn gắn với đời sống chú trọng khai thác kinh nghiệm
vốn có của học sinh, tạo cơ hội cho các em phát triển khả năng tự
khám phá, tự trải nghiệm. Tôn trọng, chia sẻ những tâm tư, tình cảm
của các em, tạo điều kiện cho các em thích ứng, hoà nhập với cuộc
sống xung quanh, đặc biệt là những vấn đề có tính thời sự, nhạy cảm
của xã hội hiện đại
2.2. Xuất phát từ đặc thù riêng về phương thức phản ánh của
văn học. Văn học phản ánh cuộc sống bằng những hình tượng nghệ
thuật. Do đó, nhà văn khi sáng tác phải xây dựng những hình tượng
điển hình để khái quát bản chất của hiện thực, phản ánh những vấn đề
cơ bản của đời sống. Vì vậy khi dạy học văn chúng ta nên đưa văn về
với đời, rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết với thực tiễn đời sống để
học sinh dễ tiếp nhận.
2.3. Xuất phát từ lý thuyết tiếp nhận văn học. Tác phẩm văn học
chỉ trở thành một sinh thể nghệ thuật, có đời sống riêng khi được
người đọc tiếp nhận và trong giờ học văn đối tượng đó là học sinh.
Bản chất của tiếp nhận văn học là một hoạt động mang tính cá nhân
sâu sắc, gắn với tình cảm, thị hiếu của mỗi người. Vì vậy tiếp nhận
văn học luôn mang tính sáng tạo. Những tác phẩm văn học lớn thường
không đứng yên, không đồng nhất với dự đồ ban đầu, không đồng
nhất với chính nó. Nó luôn được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác

phẩm văn học trở thành sự minh hoạ đơn giản cho những gì diễn ra
ngoài cuộc đời. Những liên hệ thực tế của giáo viên thậm chí trở nên
khiên cưỡng. Giờ văn trở thành giờ đạo đức giáo điều.
Trong sáng kiến kinh nghiệm của mình, tôi vẫn đề cập đến
phương pháp dạy học văn này nhưng muốn phương pháp này được áp
dụng một cách linh hoạt, theo lý thuyết dạy học hiện đại, nhấn mạnh
hơn nữa đến nguyên tắc dạy học văn:
- Chú trọng khai thác kinh nghiệm vốn có của học sinh. Kinh
nghiệm đó là tư tưởng, tình cảm, là vốn hiểu biết
- Chú trọng đến tính ứng dụng
III. Giải pháp và tổ chức thực hiện
Phương pháp Dạy học văn gắn với đời sống có thể tiến hành theo
nhiều cách thức tổ chức như lồng ghép với các hoạt động ngoại khoá, giáo
dục ngoài giờ lên lớp nhưng trong giới hạn của đề tài chúng tôi chỉ tập
trung thể nghiệm trong những tiết học cụ thể với một số tác phẩm văn học
hấp dẫn, mang tính thời sự sâu sắc. Cụ thể là: Chương trình Ngữ văn 11:
Bài Về luân lý xã hội ở nước ta - Phan Châu Trinh, Người trong bao - Sê
khốp. Chương trình Ngữ văn 12: Bài Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn
Minh Châu, trích đoạn vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt - Lưu Quang
Vũ
6
1. Giáo viên (GV) đưa ra những câu hỏi gợi dẫn giúp học sinh
(HS) liên hệ những vấn đề tác giả đề cập trong tác phẩm với thực
tế đời sống, đặc biệt là những vấn đề thời sự của xã hội hiện đại.
1.1. Dạy bài Về luân lí xã hội ở nước ta (Trích Đạo đức và
luân lí Đông Tây ) của Phan Châu Trinh.
GV lần lượt thực hiện các bước của một giờ dạy đọc văn như
thông thường trong đó biết chọn những chi tiết đắt giá để gợi dẫn HS
liên hệ thực tế.
GV lần lượt hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung từng phần của

- HS 4: Chúng là những nhân viên hành chính phải có tiền lót tay mới
giải quyết thủ tục nhanh chóng cho dân.
- HS 5: Theo em tất cả những người của nhà nước nhưng lợi dụng chức
quyền để bòn rút tiền của dân, tham ô, tham nhũng đều là những kẻ ăn
cướp có giấy phép.
1.2. Dạy bài Người trong bao của A.P.Sê-khốp
Sau khi hướng dẫn HS tìm hiểu nhân vật Bê-li-cốp, kết luận về
tính cách người trong bao, tìm hiểu những suy nghĩ, đánh giá của HS
về nhân vật này GV có thể gợi dẫn để HS liên hệ thực tế:
(?) Em hãy lấy ví dụ về những biểu hiện của người trong bao trong
cuộc sống hiện nay?
8
- HS có thể liên hệ đến việc một số người muốn giữ chức vị trong cơ quan
tổ chức cố gắng mua những thứ bao như bằng cấp, ô dù để che đậy sự
dốt nát của mình.
- HS có thể liên hệ đến một số kẻ doạ báo cáo các việc làm không theo
quy định của đồng nghiệp lên cấp trên.
- HS có thể liên hệ đến chính những bạn bè cùng trang lứa với mình.
Trong giờ học có những bạn biết mà không dám giơ tay phát biểu.
Trong lớp có những bạn có năng lực nhưng không dám đảm nhận
công việc của tập thể vì nhút nhát, thiếu tự tin nhỡ lại xảy ra chuyện
gì, có những bạn không dám đấu tranh bảo vệ cái đúng, phê phán cái
sai một cách thẳng thắn
1.3. Dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu
Khi dạy HS về hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ánh Phùng,
GV có thể gợi dẫn
(?) Trong thực tế cuộc sống, các em đã bao giờ thấy một sự vật, hiện
tượng hay một con người mà vẻ bề ngoài và nội dung bên trong hoàn
toàn trái ngược nhau không? Hãy dẫn chứng.
- HS: Có những nhà từ thiện vẻ bề ngoài là những người có tấm lòng

1.4. Dạy trích đoạn vở kịch

Hồn Trương Ba da hàng thịt

của
Lưu Quang Vũ
10
(?) Trong thực tế tình trạng con người không làm chủ được bản
thân mình, không được sống là chính mình không phải hiếm hoi. Em
hãy lấy những dẫn chứng trong thực tế cuộc sống mà em biết?
- HS: Có những người vì cơm áo, gạo tiền, vì sự nghiệp, danh vọng,
quyền lực đã đánh mất chính mình trở thành kẻ cơ hội, nịnh bợ, luồn
cúi; chạy bằng cấp, chức quyền
- HS: Có những người ham làm giàu và đã làm giàu bằng mọi giá, kể
cả bằng những thủ đoạn hèn hạ, kể cả đi buôn lậu, làm những việc phi
pháp.
- HS: Có những bạn trẻ vì quá tính toán trong tình yêu đã chấp nhận
đánh đổi, yêu người mình không có tình cảm để có tiền bạc, nhà cửa,
công việc phụ tình yêu đích thực của mình.
- HS: HS hiện nay có nhiều bạn bị bàn bè xấu rủ rê, ham chơi điện tử
cuối cùng bỏ bê học tập, thậm chí rơi vào các tệ nạn xã hội như trộm
cắp trượt dài trên con đường tội lỗi.
- HS: Hiện nay có tình trạng nhiều bạn học sinh vì ham mê thần tượng
một cách mù quáng đã sống theo vẻ bề ngoài hoặc tính cách của một
thần tượng nào đó mà đánh mất đi chính bản thân mình.
(?) Trương Ba rơi vào cảnh sống trớ trêu là do sự tắc trách, gạch tên
nhầm của quan thiên đình, còn ở hạ giới tình trạng ấy có xảy ra không?
Hãy nêu dẫn chứng?
- HS: Ở hạ giới tình trạng quan liêu, tắc trách của những người cầm
quyền, nắm luật đã đẩy nhiều con người vào vòng tội lỗi, nhiều gia

điều quan trọng là các em có những lý luận để bảo vệ chính kiến.
- HS có thể trả lời: kiểu sống trong bao của Bê-li-cốp là đáng ghét và
không đồng tình vì hắn có lối sống ích kỷ, hèn nhát và luôn muốn
mọi người cũng phải vậy.
- HS có thể trả lời: không đồng tình và thấy kiểu sống ấy là đáng
thương vì đó là cách sống vô nghĩa. Bê-li-cốp không dám sống với
cảm xúc thực của mình trở thành một kẻ không suy nghĩ, không tư
duy, không dám yêu, chỉ biết làm theo chỉ thị, quy định.
- HS cũng có thể trả lời kiểu sống trong bao của Bê-li-cốp vừa đáng
thương, vừa đáng ghét
Trong lúc HS thảo luận tuỳ tình hình cụ thể GV có thể gợi dẫn
tiếp:
(?) Cách sống của Bê-li-cốp có điểm nào cho em học tập không?
- HS có thể trả lời: em không đồng tình hoàn toàn với lối sống trong
bao một cách cực đoan như Bê-li-cốp nhưng em nghĩ mỗi người trong
chúng ta nên có một chút tư tưởng, suy nghĩ của lối sống trong bao.
Chúng ta dè dặt sợ lại xảy ra chuyện gì khi quyết định bắt đầu một
công việc nào đó để mà suy nghĩ thật chín chắn, tránh hậu quả khó
lường. Chúng ta có ý thức chấp hành những nội quy của tập thể,
những quy định của pháp luật, hệ chuẩn mực văn hoá, đạo đức của
13
cộng đồng và tuyên truyền mọi người thực hiện nghiêm túc là điều
tốt
(?) Theo em làm thế nào để thanh trừ lối sống trong bao cực đoan?
(GV gợi dẫn: Có ý kiến cho rằng để không phải sống như Bê-li-cốp thì
hãy cứ sống tự nhiên, thoải mái theo ý thích của mình, không cần tuân
theo bất cứ nội quy, quy định, chuẩn mực gì của cộng đồng xã hội? Ý
kiến của em? )
- HS có thể có nhiều giải pháp khác nhau nhưng đối với bản thân mỗi
cá nhân trong cộng đồng cần phải luôn tự ý thức được mục đích, cách

+ Kín đáo, sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời
+ Tâm hồn đẹp đẽ, giàu đức hy sinh và lòng vị tha
(?) Thấy người đàn bà bị bạo hành chánh án Đẩu đã khuyên người đàn
bà bỏ chồng? Theo em điều đó có nên không?
- HS: Nên, vì những hành động vũ phu ấy là không thể chấp nhận. Bỏ
chồng là cách để người đàn bà tự giải thoát cho mình.
- HS: Không nên bởi dù làm cách gì thì mục đích cuối cùng cũng là
mang lại hạnh phúc cho người đàn bà. Vì vậy chánh án Đẩu cần phải
tìm hiểu nguyên nhân sâu sa của tình trạng bạo hành ấy, tìm hiểu tâm
tư, tình cảm của người đàn bà sau đó mới có những giải pháp thích
15
hợp. Phương án khuyên người đàn bà bỏ chồng là phương án cuối
cùng, phương án bất đắc dĩ.
Nếu HS trả lời là nên thì GV có thể dẫn dắt tiếp để các em có
những suy nghĩ sâu sắc hơn.
(?) Suy nghĩ của em về chánh án Đẩu?
- HS: Chánh án Đẩu là người tốt, hiểu pháp luật, sẵn sàng bảo vệ công lý
nhưng kinh nghiệm sống chưa nhiều. (GV nhấn mạnh: và đây cũng là
điều nghệ sĩ Phùng nhận ra về người bạn của mình sau câu chuyện của
người đàn bà hàng chài)
(?) Sau khi học xong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn
Minh Châu em rút ra bài học gì?
- HS: + Cuộc sống vốn phức tạp và đầy nghịch lý.
+ Phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều khi đánh giá một sự vật
hiện tượng, một con người.
- HS cũng có thể nêu bài học: là phụ nữ hiện đại thì phải luôn bản
lĩnh, mạnh mẽ, chủ động, hiểu biết để không rơi vào tình trạng bạo lực
gia đình, rơi vào tình cảnh bế tắc không lối thoát.
2 .4. Dạy trích đoạn vở kịch


lại cho người mất.)
Qua đó giúp HS rút ra thông điệp Lưu Quang Vũ muốn gửi
gắm.
(?) Qua vở kịch, em rút ra bài học gì cho bản thân?
17
- HS: Chúng ta phải luôn luôn đấu tranh với nghịch cảnh, với chính
mình để hoàn thiện nhân cách, để được sống đúng là mình. Cuộc sống
ấy mới là cuộc sống hạnh phúc, ý nghĩa.
3. GV đưa ra những tình huống giả định để HS thực sự hoà mình
vào tác phẩm, rèn luyện kỹ năng sống, chuẩn bị hành trang bước
vào đời.
3.1. Dạy bài Người trong bao - A.P.Sê-Khốp
Ra bài về nhà để HS viết bài luận hoặc sử dụng làm đề kiểm
tra 15 phút.
(?) Nếu em là một nhà văn, hãy viết lại đoạn kết khác cho truyện ngắn
Người trong bao?
HS có quyền tưởng tượng và có những cách kết chuyện khác
nhau. Điều quan trọng những suy nghĩ đó phải được đúc rút ra từ bản
thân truyện Người trong bao như một bài học, một quan niệm
sống có thể phê phán, có thể đồng tình, có thể biện minh tuỳ hoàn
cảnh, cách cảm nhận của mỗi người.
3.2. Dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu.
Sau khi hỏi câu: Thấy người đàn bà bị bạo hành chánh án Đẩu
đã khuyên người đàn bà bỏ chồng? Theo em điều đó có nên không?
Nếu HS bảo nên, GV dẫn dắt tiếp để các em có suy nghĩ chín chắn và
sâu sắc hơn
(?) Em thử tưởng tượng, sau khi người đàn bà bỏ chồng tình cảnh bà
ta sẽ ra sao?
- HS: + Không bị những trận đánh dã man của chồng
+ Con cái nheo nhóc, phải chia đôi, đứa theo cha, đứa theo mẹ

bạo hành gia đình không phải là công việc của riêng ai mà của toàn xã
hội.
3 .3. Dạy trích đoạn vở kịch

Hồn Trương Ba da hàng thịt

-
Lưu Quang Vũ
Ra đề về nhà viết bài luận, hoặc có thời gian trên lớp GV cho HS
thảo luận
(?) Giả sử Đế Thích cho Trương Ba được quyền sống lại nhưng lại
nhập vào cu Tị, Trương Ba đồng ý. Theo em cuộc sống Trương Ba
sau đó sẽ như thế nào?
Nếu là bài tập về nhà: GV có thể yêu cầu HS trình bày ý tưởng
về những rắc rối sẽ đến với Trương Ba khi trong thân xác cu Tị bằng
một lớp kịch ngắn.
Việc đưa ra những tình huống giả định sẽ phát huy được trí
tưởng tượng, khả năng tư duy và giải quyết tình huống trong thực tế đời
sống của các em.
Như vậy, tuỳ từng văn bản, tuỳ đối tượng HS, GV có thể phối
kết hợp cả ba hoặc một trong ba cách thức trên khi Dạy học văn từ
thực tế đời sống. Lưu ý cần phải vận dụng phối hợp phương pháp này
với các phương pháp khác để có giờ dạy hoàn chỉnh. Khi vận dụng
phương pháp GV phải có vốn hiểu biết xã hội sâu rộng, trình độ
chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm vững vàng để dẫn dắt, gợi dẫn cho
HS tiếp nhận tri thức, giúp HS có hứng thú tìm hiểu những vấn đề
20
trong tác phẩm văn học và xã hội quanh mình. Từ đó một cách tự
nhiên giờ văn sẽ nâng cao được nhận thức, giáo dục ý thức, định
hướng hành vi cho các em. Việc liên hệ với thực tế đời sống xã hội

Học sinh hứng thú với tiết học, tham gia thảo luận nhiệt tình và có
hiệu quả
Sau khi học xong, hình tượng trong tác phẩm văn học đi vào cả
trong đời sống của các em. Các em hay gọi trêu nhau là Bê-li-cốp,
chánh án Đẩu, Trương Ba, anh hàng thịt
Các em quan tâm và có ý thức tìm hiểu những vấn đề xã hội
quanh mình để suy ngẫm, liên hệ với những vấn đề nhà văn đặt ra
trong tác phẩm.
Bài học nhớ nhanh hơn, học hiểu không còn học vẹt như trước.
2. Kiểm tra theo hình thức tự luận .
* Khối 11: Kiểm tra 15 phút
Đề bài: Ý nghĩa thời sự của truyện ngắn Người trong bao của Sê-
Khốp.
* Khối 12: Kiểm tra 45 phút
Đề bài: Nhân vật nào trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của
Nguyễn Minh Châu để lại cho em ấn tượng sâu sắc nhất? Suy nghĩ của
em về nhân vật đó?
Kết quả cho thấy, ở cả hai khối hơn 90% đạt yêu cầu.
3. Bằng phiếu điều tra:
22
Lớp Năm học
HS hứng thú với tiết
học
HS chưa hứng thú với
tiết học
11 B2
2011 -
2012
80% 20%
11 B3

2012 -
2013
100% 0%
4. Áp dụng trong tổ bộ môn.
100% giáo viên tổ Ngữ văn trường THPT Hàm Rồng đã áp
dụng phương pháp Dạy học văn gắn với đời sống trong các giờ đọc
văn, trên tất cả các khối lớp và nhận thấy hiệu quả rõ rệt trong giờ dạy.
VI. Bài học kinh nghiệm
23
Để phát huy được tối ưu hiệu quả của phương pháp Dạy học văn
gắn với đời sống giáo viên cần có những lưu ý sau:
- Khi áp dụng phương pháp GV cần căn cứ thực tế giảng dạy, bài dạy,
đối tượng HS, phải đảm bảo nguyên tắc dạy học lấy HS làm trung
tâm.
- Không coi đây là phương pháp độc tôn và duy nhất trong giờ dạy
học văn mà tuỳ theo bài dạy, đối tượng học sinh cần phải biết phối kết
hợp với các phương pháp khác.
- Tất cả những câu hỏi liên hệ thực tế; tìm hiểu tâm tư, suy nghĩ, tình
cảm của học sinh hay những tình huống giả định giáo viên đưa ra đều
phải nhằm mục đích hướng tới mục tiêu cần đạt của bài dạy, để học
sinh hiểu rõ tác phẩm, hiểu rõ con người, xã hội và hiểu rõ chính bản
thân các em, hướng học sinh tới chân-thiện-mỹ, rèn luyện 4 kỹ năng
nghe, nói, đọc, viết.
- Giáo viên không quá lạm dụng phương pháp này, phải tinh khi chọn
những chi tiết cần liên hệ thực tế đời sống, tinh khi đưa ra tình huống
giả định hoặc những câu hỏi phát huy khả năng tư duy, sáng tạo, bộc
lộ tâm tư, suy nghĩ của HS. Tránh hiện tượng liên hệ tràn lan, hoặc
đưa ra những tình huống khiên cưỡng, áp đặt, tránh hiện tượng xã hội
học dung tục khi sử dụng phương pháp Dạy học văn gắn với đời sống.
- Sử dụng phương pháp này giáo viên phải tôn trọng ngữ cảnh khi học