SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT NGUYỄN XUÂN NGUYÊN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10
BẰNG HỆ THỐNG KÊNH HÌNH
Người thực hiện: Lê Trọng Việt
Chức vụ: Giáo viên
Tổ công tác: Tổ Lịch sử - GDCD
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử
1
LỜI MỞ ĐẦU
Trong chương trình giáo dục hiện nay, môn Lịch sử là bộ môn có một vai
trò vô cùng quan trọng. Bởi vì đây là bộ môn giúp cho học sinh có thể hiểu biết về
lịch sử của dân tộc và của thế giới. Qua đó sẽ góp phần hoàn thiện và phát triển
nhân cách của con người. Tuy nhiên do đặc thù bộ môn đây là môn học nặng về lí
thuyết, sự kiện, ngày tháng nên khi học sinh học thường chán và khó nhớ. Trong
những năm gần đây, do sự phát triển của kinh tế thị trường nên học sinh thường
thích chọn những môn khoa học tự nhiên để thi đại học thì cơ hội việc làm sẽ
thuận lợi hơn. Điều đó, dẫn tới một hệ quả là thi tốt nghiệp, rồi đại học chất lượng
môn lịch sử đang ở mức báo động.
Vậy giải pháp gì để học sinh có hứng thú với môn học này, có lẽ rằng một
giải pháp được nhiều thầy cô sử dụng đó là sử dụng các đồ dùng trực quan trong
các tiết dạy của mình. Những đồ dùng này khi sử dụng cũng có rất nhiều hiệu quả
nhưng khi tìm kiếm, di chuyển và in ấn có lẽ cũng có những điều phải lưu tâm. tại
sao chúng ta không thử kết hợp với công nghệ thông tin để tạo ra những đồ dùng
dạy học tự tạo vừa có thể tiết kiệm, vừa có thể lưu giữ và chỉnh sữa mỗi khi cần
và đặt biệt có thể chứa được một khối lượng kiến thức khổng lồ mà giáo viên
muốn truyền tải cho học sinh.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài:
Trong thời đại ngày nay, khoa học kỹ thuật phát triển với tốc độ nhanh, thông

Mặt khác, Trong điều kiện nền kinh tế thị trường đang phát triển, trước tác
động ngày càng mạnh của xu thế toàn cầu hóa, chúng ta đang gặp nhiều khó khăn trở
ngại do chất lượng và hiệu quả giáo dục – đào tạo còn thấp hơn so với yêu cầu. Và
hơn thế nữa khi hòa nhập vào nền kinh tế thế giới thì cũng kéo theo đó có nhiều nền
văn hóa du nhập vào nước ta, bản lĩnh dân tộc đang bị lung lay khi bản sắc dân tộc có
thể bị mất đi. Khi chính những con người Việt Nam lại quên đi nguồn gốc, lịch sử
3
dân tộc và những năm gần đây khi kết quả thi tốt nghiệp phổ thông và đại học môn
lịch sử quá thấp đã đặt ra cho chúng ta một vấn đề: Vì sao lại như vậy ?
Nhưng dường như học sinh lại không thích học môn lịch sử vì cho rằng đó
chỉ là môn phụ, không quan trọng, nội dung kiến thức quá dài, khó nhớ, nhiều sự
kiện. Và ngay cả ngoài xã hội cũng không xem trọng đối với môn học này.
Chính vì lí do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả dạy học
môn Lịch Sử lớp 10 bằng hệ thống kênh hình ” nhằm tạo ra môi trường tương tác
đa dạng hấp dẫn giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với nhau đồng thời gây
hứng thú, phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo ở học sinh. Góp phần nâng cao
chất lượng bộ môn trong nhà trường.
2. Cơ sở lý luận.
Luật giáo dục ban hành ngày 02/12/1998, điều 2412 đã ghi: “Phương pháp
giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của
học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự
học, tự bồi dưỡng, rèn kỹ năng vận dụng vào thực tiễn, đem lại hứng thú học tập
cho học sinh…”
Lịch sử là một môn khoa học có vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dục
phổ thông. Các giáo viên giảng dạy lịch sử cần có phương pháp giảng dạy hợp lí
nhằm giúp học sinh tiếp thu một cách tốt nhất các kiến thức lịch sử.
Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy
học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ
sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật.
Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo

dụng như thế nào để có hiệu quả dạy học nói chung, phát huy tính tích cực hoạt
động độc lập của học sinh nói riêng, trong dạy học lịch sử thì không đơn giản
chưa có sự thống nhất mỗi người sử dụng một cách. Tình trạng sử dụng các
phương tiện dạy học còn mang tính hình thức chưa phát huy được những ưu thế
của các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử. Trong bài viết này tôi không
5
trình bày lại phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử nói
chung mà chủ yếu đề xuất một số biện pháp sử dụng nhằm phát huy tính tích cực
hoạt động độc lập của học sinh
Trước tiên khẳng định hiệu quả của việc sử dụng phương pháp trực quan
trong dạy học lịch sử do nhiều yếu tố quyết định: như chất lượng đồ dùng trực quan,
hiện vật, bản đồ, tranh ảnh lịch sử … Phương pháp sử dụng, kỹ năng, năng lực sư
phạm của giáo viên và đặc biệt là trình độ nhận thức của học sinh. Đồ dùng trực quan
được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan sẽ kết hợp được
hai hệ thống tín hiệu trong quá trình nhận thức: "Tai nghe – Mắt thấy". Tạo điều kiện
cho học sinh dễ hiểu ,nhớ lâu, gây được mối quan hệ thần kinh tạm thời khá phong
phú, phát huy ở học sinh năng lực chú ý, quan sát, hứng thú đặc biệt là tính tích cực
hoạt động độc lập. Ngược lại, nếu không sử dụng đúng mức mà bị lạm dụng thì dễ
làm cho học sinh phân tán xử lý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản chủ yếu,
thậm chí hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng của học sinh.
Thực tế giảng dạy ở trường phổ thông đã cho thấy: Không ít giáo viên đã
coi nhẹ việc sử dụng đồ dùng trực quan. Nếu có chăng phải sử dụng thì chủ yếu là
minh hoạ một cách tẻ nhạt, cho học sinh xem qua loa mang tính hình thức, chứ
không dùng trong khi giảng dạy. Lý luận dạy học chỉ ra cho chúng ta thấy cần
phải tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy và học tập. Để đáp
ứng yêu cầu này cũng như khắc phục tình trạng trước đây chúng ta cần phải biết
kết hợp hài hoà giữa lời dạy và hình ảnh cụ thể qua đồ dùng trực quan. Tuy nhiên
đối với mỗi loại chúng ta có những phương pháp sử dụng riêng phù hợp với nội
dung từng loại bài.
4. Mục đích nghiên cứu

giảng dạy.
Nhà trường đã có phòng bộ môn và các loại tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, sơ đồ
Nhà trường có phòng máy chiếu riêng, hiện đại, có kết nối mạng Internet
- Tình hình trường lớp, học sinh:
7
- Một số học sinh chăm học
- Đa số học sinh được trang bị đầy đủ sách giáo khoa
1.2. Khó khăn khi thực hiện đề tài
- Đa số học sinh vẫn còn thói quen học thuộc lòng, học vẹt, không nắm sâu
được kiến thức vì thế sẽ mau quên kiến thức cũ.
- Mặc dù đã cải cách chương trình giảng dạy nhưng vẫn còn một số bài quá
dài, kiến thức dàn trải dẫn đến tình trạng “quá tải” kiến thức đối với cả giáo viên
truyền thụ lẫn việc lĩnh hội kiến thức của học sinh.
- Học sinh ngại học lịch sử.
- Trình độ tin học và sử dụng máy tính của giáo viên còn nhiều hạn chế
2. Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan đạt hiểu quả cao nhất
Đồ dùng trực quan có rất nhiều loại và mỗi loại có công dụng và cách sử
dụng khác nhau. Vậy làm như thế nào để sử dụng có hiệu quả các loại đồ dùng
trực quan đó. Đây chính là mục đích chính của đề tài này muốn được chia sẻ với
bạn bè đồng nghiệp. Chính vì vậy tôi sẽ nêu ra kinh nghiệm của bản thân trong
việc sử dụng từng loại đồ dùng trực quan khác nhau.
2.1. Phương pháp sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong SGK
Tranh ảnh trong sách giáo khoa là một phương tiện trực quan tạo hình có
tác dụng rất lớn trong dạy học lịch sử, nó cung cấp cho học sinh hình ảnh về quá
khứ một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực
Ví dụ: bức tranh “ Tượng người bằng đất nung trong khu lăng mộ Tần
Thủy Hoàng” (hình 12), "Một đoạn Vạn lí trường thành" ( hình 14) SGK lịch sử
lớp 10, hay bức ảnh về “ Kim tự tháp ở Ai Cập” v.v….Những tranh ảnh lịch sử
này có giá trị như một tư liệu lịch sử quý giá, giúp học sinh hiểu sâu sắc tính chất
sự kiện lịch sử và tạo cho học sinh những ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc về quá

phong phú trong sáng. Vì vậy trong dạy học lịch sử chúng ta cần phải khai thác triệt
để nội dung lịch sử được biểu hiện qua tranh ảnh, hình vẽ trong SGK. Đồng thời khi
sử dụng cần kết hợp sử dụng câu hỏi, miêu tả hoặc tường thuật kiến thức lịch sử biểu
hiện trong đồ dùng trực quan. Sau khi quan sát học sinh cần nêu lên suy nghĩ của
9
mình, phát biểu của các em dù đúng, sai nông cạn hay sâu sắc đều là cơ sở để giáo
viên đánh giá trình độ của học sinh để uốn nắn, hướng dẫn nhận thức của các em.
Trong những điều kiện có thể cần gợi ý cần tạo ra các cuộc thảo luận, tranh luận của
các em khi quan sát một bức tranh hay một hình vẽ nào đó.
Ví dụ: Hình 38 trong SGK “Bia Tiến sĩ trong Văn Miếu (Hà Nội)”, giáo
viên đặt câu hỏi: “ Dựa vào hình ảnh 38 em có nhận xét gì về giáo dục nước ta
thời Lê Sơ?" Học sinh trả lời sau đó giáo viên sẽ kết luận: Bia Tiến sĩ là sự vinh
danh đối với những người thi cử đỗ đạt, tên tuổi của họ được lưu lại trên bia Tiến
sĩ để cho đời đời sau biết đến, noi gương, học tập. Việc làm này của vua Lê Thánh
Tông đã có tác dụng kích thích,cổ vũ cho việc phát triển nền giáo dục nước nhà,
làm cho số người học, đi thi và đỗ đạt ngày càng đông, hàng loạt trí thức tài giỏi
được đào tạo đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng và bảo vệ đất nước. “
Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí có mạnh thì nước mới vững”.
Ví dụ: Khi dạy bài 22 Tình hình kinh tế trong các thế kỉ XVI-XVIII (Lịch sử
lớp 10; tr.113), giáo viên cho học sinh xem hình 45“ Thương cảng Hội An” Giáo
viên giới thiệu và phát vấn học sinh: Các em hãy quan sát bức tranh và rút ra nhận
xét? Sau khi đã có 1 đến 2 học sinh trả lời, giáo viên mới giải thích bức tranh với học
sinh. Hình ảnh trên cho thấy trong các thế kỉ XVI đến XVIII ngoại thương ở nước ta
rất phát triển mà bằng chứng là thuyền buôn các nước vào nước ta buôn bán ngày
càng tấp nập, ngoài thuyền buôn của các nước châu Á còn xuất hiện thuyền buôn của
các nước châu Âu.
SGK hiện nay kênh hình tương đối đầy đủ và phong phú, do vậy việc sử
dụng hình vẽ tranh ảnh để giới thiệu khắc sâu bài học lịch sử cho học sinh nhằm
phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh hiệu quả nhất.
VD: ở bài 23 trang 118 (Lịch sử lớp 10), giáo viên cho học sinh xem hình 46

thân từ nước Đức, trong hai gia đình có hoàn cảnh khác nhau, nhưng hai con người
này lại có cùng chung chí hướng là muốn tìm ra con giải phóng cho giai cấp vô sản,
bằng nỗ lực không biết mệt mỏi của mình, hai ông đã cho ra đời chủ nghĩa xã hội
khoa học, đồng thời sáng lập ra Quốc tế thứ nhất và Quốc tế thứ hai để đoàn kết và
lãnh đạo giai cấp vô sản thế giới.
11
Nói tóm lại, sử dụng tốt kênh hình đã in sẵn trong sách giáo khoa có tác
dụng rất lớn trong việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử. Bởi vì hình ảnh rõ ràng,
cụ thể của kênh hình không thể giúp học sinh hiểu sâu sắc kiến thức mà còn nảy
sinh những cảm xúc lịch sử trong tâm hồn các em. Đặc biệt các ảnh chân dung
còn tạo điều kiện giáo dục thẩm mĩ cho các em, giúp các em có thể nhận dạng về
một nhân vật cụ thể nhất định, tránh trường hợp học sinh nhầm lẫn giữa nhân vật
lịch sử này với nhân vật lịch sử khác . Và điều chủ yếu nhất là với tính hình ảnh,
cụ thể đó sẽ nâng cao hứng thú đối với bộ môn lịch sử, làm cho kiến thức thêm
phong phú, sinh động và sâu sắc.
2.3. Phương pháp sử dụng bản đồ, niên biểu
Bản đồ, sơ đồ niên biểu, là những đồ dung trực quan quy ước không thể
thiếu được trong dạy học lịch sử. Nhờ có bản đồ lịch sử mà học sinh có biểu
tượng đúng đắn về hình ảnh địa lý, địa điểm xảy ra sự kiện lịch sử. Chúng ta đều
biết rằng mỗi một sự kiện lịch sử bao giờ cũng gắn liền với một không gian và
thời gian nhất định. Tách sự kiện khỏi không gian và thời gian chúng ta sẽ không
hiểu được nội dung ý nghĩa của sự kiện đó.
Trong khi sử dụng bản đồ giáo viên luôn chú ý đến sự thu nhận của học sinh,
giúp học sinh phân tích nêu kết luận khái quát về sự kiện được phản ánh trên bản đồ
chứ không nên cho học sinh tiếp thu một cách thụ động. ví như: Khi giảng về “
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 ” trong bài 16. Giáo viên sử dụng bản đồ của
trường, nếu không có thì giáo viên tự vẽ hoặc cho học sinh vẽ. Tác dụng của việc sử
dụng bản đồ này là nhằm cụ thể hóa kiến thức giúp học sinh thấy rõ hơn tài năng chỉ
huy và nghệ thuạt quân sự của Ngô Quyền, biết lợi dụng vào yếu tố tự nhiên đó là sự
lên xuống của thủy triều, sự phân nhánh phức tạp của sông Bạch Đằng để đánh bại

Năm 819-820 Khởi ngĩa Dương Thanh
Năm 905 Khởi nghĩa Khúc Thừa Dụ
Năm 931 Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán
Năm 938 Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng
VD: khi dạy về bài Cách mạng Hà Lan và cách mạng Anh giáo viên có thể
xây dựng và sử dụng bảng niên biểu so sánh: So sánh những nội dung chính giữa
cách mạng Hà Lan và cách mạng Anh như sau:
Nội dung so sánh Cách mạng Hà Lan Cách mạng tư sản Anh
Mục tiêu
Lật đổ ách thống trị của chính
quyền phong kiến Tây Ban Nha
mở đường cho CNTB phát triển
Lật đổ chế độ phong kiến,
mở đường cho chủ nghĩa
tư bản ở Anh phát triển
13
Giai cấp lãnh đạo Giai cấp tư sản Giai cấp tư sản
Hình thức Chiến tranh giải phóng dân tộc Một cuộc nội chiến
Lực lượng Đông đảo các tầng lớp nhân dân
Đông đảo các tầng lớp
nhân dân
Tính chất
Là cuộc cách mạng tư sản không
triệt để.
Là cuộc cách mạng tư sản
không triệt để.
Như vậy với việc sử dụng bản đồ, sơ đồ niên biểu, trong quá trình giảng
dạy làm cho tiết học trở nên sôi nổi gây được sự chú ý tập trung của học sinh, phát
huy khả năng độc lập tư duy. Cũng như việc khái quát tổng kết kiến thức lịch sử
của học sinh. Với giờ dạy sử dụng các loại đồ dùng trực quan này chất lượng cao

gia tích cực vào bài giảng. Mặt khác, có những đoạn phim lịch sử tái hiện lại bối
cảnh có thật. Khi cho học sinh xem những thước phim này sẽ đạt hiệu quả cao
trong quá trình giảng dạy.
Với việc sử dụng phim tài liệu vào dạy học lịch sử giúp học sinh dễ nhận
biết dễ nhớ các sự vật hiện tượng, các sự kiện làm tăng thêm hiệu quả học tập.
Ông bà ta đã từng nói “Trăm nghe không bằng một thấy”, tập trung được sự chú
ý của học sinh vào đối tượng lôi cuốn học sinh tham gia tích cực vào bài học làm
cho lớp học năng động, không buồn tẻ, tăng hiệu quả dạy học. Giúp học sinh dễ
dàng hiểu được vấn đề, nắm bắt chính xác các sự vật hiện tượng người thật, việc
thật, định hướng tốt nội dung bài học dễ tiếp nhận thông tin, rút ngắn được thời
gian trình bày của giáo viên. Đồng thời, giúp học sinh nhớ lâu hơn.
Ví dụ: Khi dạy bài 25 ( Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều
Nguyễn ) chúng ta có thể cho học sinh xem những hình ảnh về cố đô Huế, học
sinh chúng ta sẽ hiểu hơn và nhớ hơn về triều đại phong kiến cuối cùng trong Lịch
sử Việt Nam.
Một ví dụ khác, ở bài 3 ( Các quốc gia cổ đại phương Đông), khi nói về:
Những thành tựu kiến trúc giáo viên có thể cho học sinh xem những thước phim
tư liệu về Kim tự tháp ở Ai Cập để qua đó giúp các em thấy rõ hơn về cấu trúc, sự
bền vững của Kim tự tháp, qua đó giáo dục cho các em sự kính trọng, khâm phục
đối vớ người Ai Cập cổ đại bởi họ đã làm được những điều không tưởng để lại
15
cho đời đời sau một kì quan có một không hai. Đồng thời qua đó học sinh cũng
thấy được để có được công trình vĩ đại như vậy, biết bao nhiêu người lao động đã
bị chon vùi dưới kim tự tháp.
Hoặc ở bài 5 ( Trung Quốc thời phong kiến), ta có thể cho học sinh xem về
cung điện, thành quách, những hình ảnh về khu lăng mộ của Tần Thủy hoàng và
đặc biệt cho học sinh xem về công trình kiến trúc Vạn lí trường thành
Trên tôi chỉ dẫn chứng một số ví dụ minh họa, còn có rất nhiều bài khác
cũng có phim minh họa. Có lẽ rằng khi đọc đến đây các thầy cô sẽ nghĩ rằng lấy
đâu ra những bộ phim này để dạy. Hiện nay mạng Internet là một thư viện khổng

dùng trực quan trong dạy học lịch sử đã phát huy tính tích cực hoạt động độc lập
của học sinh ( có thể với khối 11, 12 cũng thế ), phần nào có hiệu quả. Chất lượng
học sinh đạt khá giỏi tương đối cao, trung bình trở lên chiếm trên 90%, số lượng
học sinh yếu ít, không có học sinh chất lượng kém.
III. KẾT LUẬN:
Ngoài những nội dung kiến thức trên SGK, đồ dùng trực quan có sẵn và đồ
dùng trực quan tự tạo sẽ minh họa thêm cho học sinh thấy rõ được ý nghĩa, mục
đích một cách sâu sắc của một bài học lịch sử và đặc biệt sẽ giúp học sinh nhớ lâu
hơn những nội dung lịch sử đã học.
Qua quá trình giảng dạy, tôi vận dụng khai thác các đồ dùng trực quan có
liên quan đến bài dạy, kết quả cho thấy chất lượng bộ môn được nâng cao. Bên
cạnh đó học sinh thấy yêu thích học môn lịch sử và giờ dạy lịch sử thêm sinh
động và hấp dẫn.
Trong sáng kiến kinh nghiệm này, tôi xin chia sẻ với bạn bè đồng nghiệp
một số giáo án về việc sử dụng đồ dùng trực quan kết hợp với Power Point. Mong
nhận được sự góp ý của các thầy cô.
Trong quá trình giảng dạy tôi đúc rút ra kinh nghiệm thực tiễn như đã trình
bày ở trên, với đề tài này chắc chắn sẽ còn nhiều thiếu sót và hạn chế rất mong sự
đóng góp ý kiến của lãnh đạo, của quý thầy cô giáo, các đồng nghiệp cũng như sự
chỉ đạo về chuyên môn của trường để bản thân được học hỏi thêm, mỗi ngày phát
huy tốt hơn giờ dạy lịch sử ở trường phổ thông.
IV. ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ :
1. Đối với tổ
Cần tăng cường tổ chức các giờ ngoại khóa, các chuyên đề lịch sử để học
sinh và giáo viên có thể thông qua đó thảo luận góp ý để có phương pháp dạy tốt
17
hơn bộ môn lịch sử. Đồng thời mỗi một thành viên trong tổ có thể có những sáng
kiến hoặc sáng tạo trong việc tự làm các đồ dùng trực quan dạy học phù hợp với
đối tượng học sinh của mình
2. Đối với trường

14 Đề xuất kiến nghị 17
15 Tài liệu tham khảo 18
16 Mục lục 19
V. TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Nguyễn Quang Ngọc, Tiến trình lịch sử Việt Nam, NXB giáo dục.
2. Phan Ngọc Liên - Chủ biên (2008), Lịch sử lớp 10 (Sách giáo khoa học sinh,
chương trình cơ bản), NXB giáo dục.
3. Phan Ngọc Liên - Chủ biên (2008), Lịch sử lớp 10 (Sách giáo viên, chương
trình cơ nâng cao), NXB giáo dục.
4. Tài liệu hội nghị, Bộ giáo dục và đào tạo, vụ trung học phổ thông ( 2010)
19