Mấy vấn đề dạy học văn theo
hướng Thi pháp học

Thi pháp học là bộ môn khoa học cũ mà mới. Cũ là bởi vì nó đã xuất hiện ở Hy
Lạp từ thời cổ đại với Nghệ thuật thi cacủa Aristote. Nhưng Thi pháp học với tư cách là
một bộ môn khoa học chỉ hình thành vào đầu thế kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyển sang Âu
– Mỹ và phổ biến khắp thế giới. Ở Việt Nam trước 1975, Thi pháp học đã thâm nhập
vào miền Nam nhưng chưa có điều kiện phổ biến ở miền Bắc. Mãi đến sau Đổi mới, nó
mới được chú ý và nhanh chóng trở thành “mốt” thời thượng được nhiều người vận
dụng. Thi pháp học được dạy ở bậc Cao học, Đại học và có trong sách bồi dưỡng thường
xuyên giáo viên trung học. Tinh thần Thi pháp học đang thấm dần trong sách giáo khoa,
trong giờ giảng văn và trong bài làm văn học sinh. Thi pháp học đang thu hút sự quan
tâm của giới học đường.
Hiện nay, có nhiều cách hiểu về Thi pháp học. Nhưng trong nhà trường, nên có
một cách hiểu thống nhất vì tất cả học sinh phải học chung một sách giáo khoa, thi
chung một đề, một đáp án. Có thể hiểu, thi pháp học là cách thức phân tích tác phẩm
bám vào văn bản là chính, không chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như:
tiểu sử nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã
hội… Thi pháp học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm như: hình tượng
nhân vật – không gian – thời gian, kết cấu – cốt truyện – điểm nhìn, ngôn ngữ, thể
loại… Nội dung trong tác phẩm phải được suy ra từ hình thức, đó là “hình thức mang
tính quan niệm” (Trần Đình Sử)
(1)
. Phương pháp chủ yếu của Thi pháp học là phương
pháp hình thức. Chúng ta hiểu, “Phương pháp hình thức là phương pháp phân tích các

chính điều này góp phần làm nên phong cách của nhà văn đó.
Nhân vật là hình tượng trung tâm của tác phẩm. Thi pháp học xem xét nhân vật ở
ba khía cạnh: tính cách nhân vật, quan niệm nghệ thuật về con người, nghệ thuật miêu tả
nhân vật. Khi phân tích tính cách nhân vật, cần lưu ý đến kiểu nhân vật để có cách phân
tích cho phù hợp. Chẳng hạn, phân tích truyện ngắn hiện đại thì cần chú ý đến kiểu nhân
vật tính cách, còn phân tích truyện cổ tích thì nên chú ý loại hình nhân vật chức năng.
Phần quan niệm nghệ thuật về con người thường ít được đặt thành mục riêng mà chỉ nói
lướt qua ở phần tiểu dẫn, chủ đề hoặc kết luận. Vì trong thực tế, không phải tác phẩm
nào cũng thể hiện rõ nét nội dung này. Nhưng đối với những tác phẩm thể hiện khá rõ
quan niệm nghệ thuật về con người thì cần phải đặt nó thành mục riêng, như: Số phận
con người, A. Q chính truyện, thơ Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu, truyện ngắn Nam
Cao, Một người Hà Nội, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa… Nên lưu ý rằng, quan niệm
về con người ở đây toát ra từ văn bản nghệ thuật chứ không phải áp đặt từ bên ngoài.
Mặc dù biết rằng, quan niệm của tác giả về con người trong tác phẩm và ở ngoài đời có
thể không thống nhất nhau. Nhưng tôn trọng tính nghệ thuật khách quan, chúng ta vẫn
căn cứ vào văn bản là chính. Muốn biết được tính cách nhân vật và quan niệm về con
người, cần phải phân tích nghệ thuật thể hiện nhân vật. Đó là căn cứ vào lai lịch, nghề
nghiệp, hình dáng, hành động, nội tâm, ngôn ngữ nhân vật, cách xưng hô và đánh giá
của tác giả và các nhân vật khác về nhân vật đó, mối quan hệ của nhân vật với mọi
người và môi trường xung quanh, đồ vật mà nhân vật thường sử dụng, sở thích của nhân
vật… Căn cứ vào các yếu tố này mà suy ra tính cách nhân vật và triết lý nhân sinh cũng
như tài nghệ tác giả.
“Hình tượng thế giới” không chỉ có nhân vật mà còn có không gian, thời gian. Thi
pháp học chỉ chú ý những chi tiết không gian, thời gian nào có ý nghĩa, góp phần thể
hiện cuộc sống con người, chúng vừa mang tính quan niệm lại vừa như một thủ pháp
nghệ thuật (lấy cảnh tả tình). Không gian và thời gian thường gắn liền với nhau, chi
phối, cộng hưởng lẫn nhau tạo ra một “thế giới mang tính quan niệm”. Cần chú ý đặc
điểm của chúng trong mỗi thể loại, mỗi giai đoạn văn học, mỗi tác giả, tác phẩm. Nó có
thể được phân tích ở tầm bao quát nhưng cũng có thể được phân tích ở các chi tiết nhỏ.
Như lối mở đầu quen thuộc trong văn học dân gian: “Ngày xửa ngày xưa, ở một làng