ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “CỐ HƯƠNG”
(Lỗ Tấn)

I - TÌM HIỂU CHUNG

1. Tác giả:

Lỗ Tấn (1881-1936) là nhà văn nổi tiếng
của Trung Quốc, lúc nhỏ tên là Chu
Chương Thọ, tên chữ là Dự Tài, sau đổi
là Chu Thụ Nhân, quê ở phủ Thiệu
Hưng, tỉnh Chiết Giang. Sinh trưởng
trong một gia đình quan lại sa sút, mẹ
xuất thân là nông dân nên từ nhỏ ông đã
có nhiều cơ hội tiếp xúc với đời sống
nông thôn. Từ lúc còn trẻ, ông đã từ giã
gia đình, quyết tâm đi tìm con đường lập
thân mới, khác với những thanh niên
cùng quê đương thời. Ông từng qua học
ngành hàng hải, địa chất rồi y học, sau
mới chuyển sang văn chương vì nghĩ
rằng văn học là vũ khí lợi hại để "biến
đổi tinh thần" dân chúng đang ở tình trạng "ngu muội" và "hèn nhát".

Công trình nghiên cứu và tác phẩm văn chương của Lỗ Tán rất đồ sộ và
đa dạng, trong đó có 17 tập tạp văn và hai tập truyện ngắn xuất sắc là
Gào thét (1923) và Bàng hoàng (1926).

- Niên Phổ Lỗ Tấn (trích phần có liên quan với Cố hương)

1989: Đến Nam Kinh (thủ phủ tỉnh Giang Tô, tỉnh kề liền với tỉnh Chiết

ít, rồi thay đổi đi, hoặc phát triển thêm, cho đến khi có thể gần như hoàn
toàn diễn được ý định của tôi mới thôi" (Vì sao tôi viết tiểu thuyết,
Trương Chính dịch).

"Dân mà còn ngu muội, hèn nhát thì dù thân thể có khỏe mạnh, cường
tráng chăng nữa, cũng chỉ có thể làm thứ người mà người đưa ta đưa ra
chém đầu thị chúng(1) và làm thứ người đứng xem cuộc thị chúng vô vị
như thế kia mà thôi Cho nên, điều chúng ta cần phải làm trước là biến
đổi tinh thần họ, và theo tôi hồi đó, thì muốn biến đổi tinh thần họ, tất
nhiên không gì bằng dùng văn nghệ " (Tựa viết lấy cho tập Gào thét,
Trương Chính dịch).

- Lỗ Tấn và cách mạng

"Nói về người cách mạng và Đảng cách mạng, nhà đại văn hào của
Trung Quốc là ông Lỗ Tấn có câu thơ:

Hoành mi lãnh đối thiên phu chi
Phủ thủ cam vi nhũ tử ngưu.

Xin tạm dịch là:

Trợn mắt xem khinh ngàn lực sĩ
Cúi đầu làm ngự các nhi đồng.

Nghìn lực sĩ có nghĩa là những kẻ địch mạnh, thí dụ lũ thực dân Pháp và
bọn can thiệp Mĩ. Cũng có nghĩa là sự khó khăn gian khổ. Các nhi đồng
nghĩa là quần chúng nhân dân hiền lành đông đảo. Cũng có nghĩa là
những công việc ích nước lợi dân" (Lời kết thúc buổi ra mắt của Đảng
Lao động Việt Nam, 1961, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 6).

Nhân vật "tôi" về thăm quê. Làng quê hiện lên trong kí ức đẹp hơn làng
quê thực tại. "Tôi" về mới biết mẹ sắp dọn nhà. Nhân vật "tôi" gặp thím
Hai Dương, rồi gặp lại Nhuận Thổ - người bạn từ hai mươi năm trước,
bây giờ tiều tuỵ vì túng bấn, đông con. Gia đình "tôi" rời làng, nhân vật
"tôi" nghĩ về con đường xã hội tương lai.

II - GIÁ TRỊ TÁC PHẨM

Đọc truyện ngắn Cố hương của Lỗ Tấn, ta bắt gặp một nỗi thất vọng
trước sự sa sút, suy tàn của làng quê phong kiến, lễ giáo phong kiến và
niềm hi vọng thiết tha vào một cuộc sống mới, vào tư¬ơng lai của thế hệ
trẻ.

Có thể hình dung bố cục của truyện thành ba phần.

- Phần đầu là hành trình trở về làng quê của nhân vật "tôi" (Tấn) -
ngư¬ời kể chuyện (từ đầu cho đến "đang làm ăn sinh sống").
- Phần giữa là những ngày "tôi" ở làng quê để từ biệt (từ "Tinh mơ sáng
hôm sau" cho đến "xấu tốt đều mang đi sạch trơn như quét.").

- Phần cuối là "tôi" và gia đình trên đường ra đi (từ "Thuyền chúng tôi
thẳng tiến" cho đến hết).