ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “CỐ HƯƠNG”
(Lỗ Tấn)

Tác giả phản ánh từ đó phê phán sự sa sút của nông thôn phong kiến chủ
yếu thông qua hai nhân vật Nhuận Thổ và Hai Dương. Niềm hi vọng
được gửi gắm vào hình tượng hai cháu bé Hoàng và Thuỷ Sinh. Câu
chuyện về chuyến từ biệt làng quê được kể từ nhân vật Tấn - xưng "tôi".
Câu chuyện thấm đẫm những trạng thái cảm xúc buồn vui của "tôi",
đồng thời thể hiện một quan điểm mới về cuộc sống qua những chiêm
nghiệm, suy ngẫm giàu tính triết lí của nhân vật này.

Không phải khi gặp lại và chứng kiến những thay đổi của Nhuận Thổ
nên Tấn mới buồn mà cái buồn đã bao trùm ngay từ đầu truyện, trong
chặng đư¬ờng trở về quê hương. Có vẻ buồn của một người trở về "vĩnh
biệt ngôi nhà yêu dấu và từ giã làng cũ thân yêu, đem gia đình đến nơi
đất khách", song nỗi buồn trĩu nặng tâm can là nỗi buồn trước cảnh làng
quê: "thôn xóm tiêu điều, hoang vắng, nằm im lìm dưới vòm trời vàng
úa". Khung cảnh ấy làm dấy lên nỗi nghi hoặc thầm dự cảm về những
chuyện buồn rồi đây sẽ gặp ở quê hương: "hẳn làng cũ của mình vốn chỉ
như thế kia thôi, tuy chưa tiến bộ hơn xưa, nhưng cũng vị tất đến nỗi thê
lương như mình tưởng. Chẳng qua là tâm mình đã đổi khác ". Sự tương
phản giữa "tôi" xưa và tôi "nay" trong cảm nhận còn xuyên suốt thiên
truyện.

Có thể thấy sự thay đổi sa sút của quê hương "tôi" ở sự biến dạng của
Nhuận Thổ. Tác giả tạo ra sự tương phản trong thời gian quá khứ và
hiện tại để lột tả những thay đổi đáng buồn của Nhuận Thổ, người đã
từng là bạn với Tấn từ thủa thiếu thời. Trong kí ức "tôi" sống dậy những
hình ảnh tuyệt đẹp của quá khứ thần tiên hơn hai mươi năm trước, trong


Cho nên, ta mới hiểu tại sao kẻ từ biệt quê hương ra đi mà lòng lại
không chút lưu luyến như thế. Làng quê xưa đẹp đẽ là vậy, những con
người khi xưa đáng yêu là vậy mà hiện tại chỉ còn là những hình ảnh
biến dạng, sa sút. Người ra đi chỉ còn thấy lẻ loi, ngột ngạt trong bốn
bức tường vô hình, cao vọi. ấn t¬ượng đẹp đẽ về quê hương đã tan vỡ,
hình ảnh ng¬ười bạn "oai hùng, cổ đeo vòng bạc" vốn rõ nét là thế mà
trong thời khắc từ biệt đã trở nên mờ nhạt, ảo não.

Nhưng đó không phải là những hình ảnh khép lại thiên truyện. Những
triết lí sâu sắc về hi vọng trong cuộc sống con người vốn đã được ươm
mầm từ khi tác giả xây dựng hình tượng hai bé Hoàng và Thuỷ Sinh.
Khi Tấn sống với dòng hồi ức tuổi thơ, anh đã nhận ra: "Tôi cảm thấy
tựa hồ tôi đã tìm ra được quê hương tôi đẹp ở chỗ nào rồi.". Quê hương
đẹp ở những kỉ niệm của thời niên thiếu oai hùng, thần tiên. Bây giờ,
Hoàng và Thuỷ Sinh thấy khoan khoái khi ở bên nhau, chúng thân thiết
với nhau, không "cách bức" như Tấn và Nhuận Thổ. Cuộc sống mới
phải được bắt đầu từ những tấm lòng trẻ trong trắng, hoà đồng. Tấn nghĩ
đến cuộc sống tương lai và khẳng định: "Chúng nó cần phải sống một
cuộc đời mới, một cuộc đời mà chúng tôi chưa từng được sống". Thực
tại còn u ám, thê lương. Nhuận Thổ xin chiếc lư hương và đôi đèn nến
để thờ cúng, cũng là để cầu nguyện cho cuộc sống tốt đẹp hơn. Còn "tôi"
cũng đang hi vọng và mong ước những điều đẹp đẽ cho tương lai thế hệ
trẻ. Những câu văn kết thúc thiên truyện chợt trở nên thâm trầm, triết lí:
"đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là hư. Cũng như
những con đ¬ường trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có
đường. Ng¬ười ta đi mãi thì thành đư¬ờng thôi."

Cái hi vọng là cái chưa có, không ai hi vọng cái đang có bao giờ! Cái hi
vọng cũng không là cái đã từng có, người ta phải hướng tới những cái