SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN THEO
HƯỚNG PHÁT HUY NĂNG LỰC CẢM THỤ VÀ ĐỌC – SÁNG
TẠO CỦA HỌC SINH
Người thực hiện: Nguyễn Khánh Ly
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ văn
THANH HÓA NĂM 2013
MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận của việc hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng
phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS 3
2. Thực trạng soạn bài Đọc- hiểu văn bản của HS hiện nay… 4
3. Giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát huy
năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS ……………
3.1. Cách thức xây dựng hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn
bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS…5
3.2. Vận dụng câu hỏi hướng dẫn soạn bài trong quá trình giảng dạy… …10
3.3. Vai trò, ý nghĩa của việc hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo
hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của học sinh……….….17
4. Kết quả thực hiện……………………………………………… 18
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
2
ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Trong quá trình dạy học môn Ngữ văn, soạn bài là yêu cầu quan trọng,
bắt buộc bởi đây là khâu “khởi động”, chuẩn bị cho HS những kiến thức, tâm lí,
cảm xúc ban đầu, tạo tiền đề để các em tiếp nhận bài học tốt hơn. Có chuẩn bị

hệ thống câu hỏi ấy vẫn chưa đủ sức “kéo” các em về với văn bản, chưa làm các
em thích thú việc tìm hiểu tác phẩm.
Xuất phát từ những lý do đó, chúng tôi mạnh dạn đề xuất sáng kiến
Hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm
thụ và đọc - sáng tạo của HS. Tuy nhiên, trong những thử nghiệm ban đầu,
chúng tôi chỉ tiến hành áp dụng chủ yếu trên những văn bản tự sự dân gian trong
chương trình Ngữ văn 10, tập 1.
4
NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận của việc hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo
hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS
1.1. Trong hoạt động tiếp nhận tác phẩm, HS là chủ thể trung tâm quyết
định khuynh hướng và mức độ tiếp nhận kiến thức. Với những thành tựu về lí
luận văn học và tiếp nhận văn chương, các nhà nghiên cứu, giảng dạy đã thấy
rằng phân tích tác phẩm văn chương không chỉ dừng lại ở văn bản và các yếu tố
ngoài văn bản mà còn phải chú trọng đến tác động chức năng của tác phẩm đối
với người đọc. Hướng về người đọc là một tiền đề quan trọng để hình thành tư
tưởng tiếp cận tác phẩm văn chương. Hướng đến bạn đọc - HS là cốt lõi của tư
tưởng đổi mới trong phương pháp dạy học văn hiện nay. Do vậy, phải làm sao
để HS chủ động và thích thú đọc Văn, thích giải mã tác phẩm theo sự cảm thụ,
theo khả năng sáng tạo của mình chứ không phải theo định hướng của tài liệu
mẫu hay theo công thức áp đặt của giáo viên.
1.2. Từ trước đến nay, do áp lực thi cử nên cả GV và HS dường như đều
cho rằng: mục đích chính của việc học Văn chính là để biết kiến thức, để trả lời
đúng các câu hỏi trọng tâm và để đi thi đạt điểm cao. Chính vì vậy, chúng ta
lãng quên mục đích bản chất của việc học Văn. Nhiều công trình nghiên cứu
trên cơ sở phân tích thực trạng dạy học Văn hiện nay đã chỉ ra rằng, mục đích
của việc học Văn là học để giao tiếp và yêu cầu quan trọng nhất của việc học
Văn chính là phải phát huy năng lực cảm thụ, sáng tạo, phải làm cho HS thích
và có thể đọc theo yêu cầu mức độ khác nhau. Chỉ có phát huy khả năng cảm thụ

như đứng trước một vấn đề hoàn toàn xa lạ. Điều ấy chứng tỏ, việc soạn bài
chưa đem lại một tác dụng nào khả dĩ cả.
2.2. Bên cạnh đó, một thực tế không thể phủ nhận là hệ thống câu hỏi
trong phần Hướng dẫn học bài SGK vẫn quá sức với HS và chưa có phần dành
cho khả năng cảm thụ và đọc - sáng tạo của các em. Nhiều câu hỏi quá khó, quá
trừu tượng, quá rộng nên các em không định được phương hướng trả lời.
6
Tất nhiên, chúng tôi không phủ nhận sự cần thiết của các câu hỏi trên đối
với việc phát triển năng lực tư duy của các em trong việc giải quyết vấn đề
nhưng thực tế là các em không thích và rất sợ trả lời những câu hỏi dạng như thế
này. Và các câu hỏi ấy cũng chưa kích thích được năng lực cảm thụ và đọc –
sáng tạo mang dấu ấn cá nhân của từng em. Chính vì vậy, để việc soạn bài trở
thành hoạt động tự giác, thực sự là hoạt động đọc – hiểu của các em thì hệ thống
câu hỏi soạn bài cần phải được đổi mới theo hướng phát huy khả năng cảm thụ
tự do và đọc sáng tạo của HS.
2.3. Một thực trạng nữa có vẻ rất phi lí đối với việc dạy học môn Văn hiện
nay là HS soạn bài một nơi, GV dạy một nẻo. Nhiều GV hiện nay có thói quen
dùng giáo án mẫu lại càng không tìm hiểu xem phần Hướng dẫn học bài định
hướng cho HS điều gì. Cũng không ít GV chỉ dạy theo hướng truyền đạt những
điều mình biết, mình thích, mình cần mà không cần biết các em đã biết, thích và
cần điều gì. Có thể điều các em đã phát hiện được và rất hào hứng để trình bày
thì lại chẳng được GV tạo cơ hội cho các em phát biểu. Do vậy, hệ thống câu hỏi
soạn bài cần phải gắn bó hữu cơ với hoạt động giảng dạy trên lớp của GV.
Chính vì những tiền đề lý luận và thực tiễn như vậy, chúng tôi mạnh dạn
đề xuất giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo hướng phát huy
năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS.
3. Giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát
huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS
3.1. Cách thức xây dựng hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài Đọc -
hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của

hiểu
Nội dung câu hỏi Yêu cầu
cần đạt
Đọc – tái hiện
(Các câu hỏi:
gì? Nào? Ai?
Cái gì? Ở đâu?)
- Tác phẩm viết theo thể loại gì? Thể loại ấy có
đặc điểm nổi bật gì về nội dung và hình thức?
Em đã biết những tác phẩm nào viết theo thể
loại này ?
- Trong tác phẩm có những nhân vật nào?
- Tác phẩm kể về chuyện gì? (mở đầu, diễn
HS trả lời
chính xác
8
biến, kết thúc)
- Những tình tiết, sự kiện nào được tác giả tập
trung kể sâu nhất?
Đọc – tư duy
(Các câu hỏi:
Như thế nào?
Vì sao?)
- Tác phẩm kể câu chuyện ấy như thế nào?
(Theo trình tự gì? Tập trung vào đâu? Vì sao lại
tập trung vào điều ấy? Sử dụng những biện pháp
nào để kể?)
- Trong số những nhân vật ấy, đâu là nhân vật
trung tâm? Đó là nhân vật như thế nào? Vì sao
em biết điều đó?

tự do. GV
định
hướng, lí
giải
Ví dụ: Khi xây dựng hệ thống câu hỏi soạn bài cho văn bản Tấm Cám,
chúng ta cần xây dựng hệ thống câu hỏi như sau:
Cấp độ đọc –
hiểu
Nội dung câu hỏi Yêu cầu cần đạt
Đọc – tái hiện
(Các câu hỏi:
gì? Nào? Ai?
- Tác phẩm viết theo thể
loại gì? Thể loại ấy có đặc
điểm nổi bật gì về nội dung
- Thể loại truyện cổ tích. Đặc
trưng: kể các câu chuyện xoay
quanh con người đời thường
9
Cái gì? Ở đâu?) và hình thức? Em đã biết
những tác phẩm nào viết về
thể loại này rồi?
- Trong tác phẩm có những
nhân vật nào?
- Tác phẩm kể về chuyện
gì? (mở đầu, diễn biến, kết
thúc)
- Những tình tiết, sự kiện
nào được tác giả tập trung
kể sâu nhất?

ánh xung đột gay gắt giữa các
lực lượng đối địch Thiện –
Ác, tốt – xấu và để khẳng
định: nếu ăn ở hiền lành thì sẽ
được giúp đỡ, sẽ chiến thắng.
Kể bằng cách sử dụng các
xung đột, các yếu tố thần kì
10
- Trong số những nhân vật
ấy, đâu là nhân vật trung
tâm? Đó là nhân vật như thế
nào? Vì sao em biết điều
đó?
- Kể như vậy có mục đích
gì?
xen kẽ.
- Tấm là nhân vật trung tâm.
Đó là cô gái hiền lành, đáng
thương, bị mẹ con dì ghẻ đối
xử tàn nhẫn, cay độc. Đầu
tiên Tấm yếu đuối, chỉ biết
khóc nhưng sau đó, Tấm đã
dần mạnh mẽ hơn trong việc
cảnh cáo và trừng trị mẹ con
Cám.
Điều đó thể hiện thông qua
diễn biến các lần xung đột và
hành động của Tấm.
- Mục đích: thể hiện triết lý
nhân sinh: Ở hiền gặp lành,

Nếu em là nhân vật Tấm,
em có giết Cám giống trong
truyện không? Vì sao?
HS trả lời tự do. GV định
hướng, lí giải
Các câu hỏi cụ thể trong từng cấp độ có thể thay đổi tùy văn bản và tùy đối
tượng HS. GV có thể thay đổi linh hoạt câu hỏi, miễn là hướng vào thực hiện 4
mục đích cơ bản: tái hiện – tư duy – cảm thụ - sáng tạo của HS.
3.2. Vận dụng câu hỏi hướng dẫn soạn bài trong quá trình giảng dạy
Để hệ thống câu hỏi này phát huy tác dụng, GV nhất thiết phải tận dụng
chúng trong quá trình giảng dạy trên lớp trong các mục Phát vấn và Thảo luận
nhóm. Hệ thống câu hỏi soạn bài trên mới giúp các em tiếp cận bài đọc – hiểu
một cách cơ bản, khái quát nhất và mục đích chính là kích thích khả năng cảm
thụ, đọc – sáng tạo của các em. Còn hệ thống kiến thức bề sâu, mang tính lý
thuyết và cả những vấn đề cụ thể của văn bản về thì trong quá trình giảng dạy,
GV cần định hướng thêm cho HS.
Chúng tôi đề xuất quy trình áp dụng hệ thống câu hỏi soạn bài trên lớp
như sau:
- Bước 1: GV đưa ra hệ thống câu hỏi và yêu cầu HS soạn bài theo hệ
thống câu hỏi.
- Bước 2: Trước khi học bài mới, GV yêu cầu HS để phần soạn trước mặt,
nhìn khái quát từng cấp độ trả lời và đánh giá khái quát năng lực của các em và
của toàn lớp, xác định bước đầu: HS mạnh ở cấp độ nào? Cần bồi dưỡng thêm ở
cấp độ nào?
12
- Bước 3: GV tổ chức dạy phần chuẩn kiến thức về tác phẩm, sử dụng
phần câu hỏi soạn bài ở mục Đọc – tái hiện và Đọc – tư duy. GV lập nhóm HS,
yêu cầu HS thảo luận 15 phút trên cơ sở đã soạn bài và đưa ra câu trả lời thống
nhất của nhóm. GV định hướng, bổ sung và ghi bảng. Bước này chiếm 2/3 thời
lượng bài dạy

- Phân loại: truyện cổ tích thường phân làm 3
loại: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích loài
13
? Hãy kể một số tác phẩm
thuộc thể loại này mà em
biết?
HS trả lời tự do theo hiểu
biết bản thân.
HS đọc VB
GV yêu cầu HS tóm tắt VB.
? Tác phẩm kể về chuyện
gì? (mở đầu, diễn biến, kết
thúc)
HS tóm tắt VB
? Truyện có thể chia thành
mấy phần, nội dung chính
từng phần?
GV phân nhóm HS để thảo
luận nhóm.
? Phần mở đầu có nội dung
là gì?
? Mối quan hệ giữa các nhân
vật có bình thường không?
?Phân mở đầu truyện có
giống phần mở đầu của các
truyện cổ tích khác không?
vật, truyện cổ tích sinh hoạt.
II. Đọc hiểu văn bản
1. Đoạn mở đầu
- Giới thiệu quan hệ các nhân vật:

vai trò như thế nào?
đột giữa 2 phe: mẹ con Cám – Tấm.
2. Diễn biến câu chuyện
a) Mâu thuẫn, đấu tranh trong phạm vi gia đình
Xung đột Thái độ của
Tấm
Phương tiện
thần kỳ
Cám lừa bắt
tép của Tấm
để giành yếm
đỏ
Khóc Bụt chỉ cho
Tấm cách tìm
và nuôi cá
bống
Giết Bống,
người bạn
thân của Tấm
Khóc Bụt mách
Tấm cách
chôn xương
Bống
Ngăn cản
không cho
Tấm đi xem
hội bằng
cách bắt Tấm
nhặt riêng
Khóc Bụt gọi đàn

thụ động, chỉ
biết khóc và
trông chờ sự
giúp đỡ từ
Bụt.
Đứng về phe
người yếu
đuối, thể hiện
tư tưởng dân
gian: ở hiền
gặp lành.
b) Mâu thuẫn, xung đột trong phạm vi xã hội
Xung đột Thái độ của
Tấm
Yếu tố thần
kỳ
Lừa Tấm trèo
cau, giết
Tấm, cướp
ngôi hoàng
hậu
Cả tin nghe
lời
Tấm hóa thân
Mẹ con Cám
liên tục tiêu
diệt các lần
hóa thân của
Tấm. Mẹ con
Cám muốn

vai trò gì?
Qua sự khác biệt trong
thái độ của Tấm và vai trò
của yếu tố thần kỳ trong
hai chặng của truyện, dân
gian muốn thể hiện quan
niệm gì?
? Truyện Tấm Cám có kết
thúc như thế nào?
Lựa chọn kết thúc ấy, dân
gian muốn nói lên điều gì?
*) Hoạt động 2: Đọc – cảm
thụ
? Em có thích tác phẩm
không? Vì sao?
HS trả lời tự do.
xung đột 2
phe Thiện và
Ác, sống còn.
khả năng tự
bảo vệ mình
và tiêu diệt
kẻ thù.
hơn, trợ giúp
kẻ mạnh
chiến thắng
cái xấu, cái
Ác.
=> xung đột càng mạnh mẽ, gay gắt, con người
càng vươn lên chiến đấu, tự dựa vào sức mình

cách ứng xử tình huống)?
HS trả lời tự do
? Nếu em là nhân vật Tấm,
em có giết Cám giống
trong truyện không? Vì
sao?
HS trả lời tự do. GV định
hướng giáo dục.
*) Hoạt động 4: Tổng kết
? Nêu giá trị nội dung của
III. Tổng kết
1. Nội dung
18
truyện?
? Điều gì làm nên sức hấp
dẫn của truyện cổ tích Tấm
Cám?
- Xung đột giữa mẹ con Cám – Tấm: xung đột
gia đình – đến xã hội; phản ánh cuộc xung đột
của 2 phe Thiện – Ác. Trong cuộc đấu tranh ấy,
cái Thiện dần giành được chỗ đứng, ngày càng
mạnh mẽ hơn. Cái Ác ngày càng trở nên yếu
đuối, thụ động và kết cục bị đẩy lùi.
- Triết lý nhân sinh: ở hiền gặp lành, ác giả ác
báo, con giun xéo lắm cũng quằn.
2. Nghệ thuật
- Kể: theo trật tự thời gian.
- Ngôn ngữ: đan xen lời nói vần nhịp -> hấp
dẫn, dễ thuộc.
- Xây dựng xung đột: gia đình – xã hội.

nhận thức của các em là một lẽ, định hướng của GV trong việc giúp các em nhận
thức đúng đắn, có tính khoa học và giáo dục lại là chuyện khác. Điều đáng quý là
các em đã mạnh dạn thể hiện chính kiến của mình mà không tuân theo suy nghĩ
công thức, khuôn sáo cũ. Khả năng thuyết trình của các em cũng cải thiện đáng
kể.
Với riêng bản thân tôi, nhờ quan sát phần trả lời của các em theo từng cấp
độ, tôi đã phân hóa được căn bản trình độ HS. Ví như với lớp 10 A, các em thiên
về tư duy phân tích nên rất mạnh phần Đọc – tư duy và Đọc – sáng tạo nhưng
chưa tốt ở phần Đọc – cảm thụ. Còn các em 10 C thì lại mạnh ở phần Đọc – Cảm
thụ và Đọc – sáng tạo nhưng yếu ở phần Đọc – Tư duy. Tôi đã tiến hành điều
chỉnh bằng cách tăng cường cho các em lớp 10A đọc một số đoạn văn hay, chỉ ra
sức hấp dẫn của chúng. Còn với HS lớp 10 C, tôi tập trung rèn luyện cho các em
thao tác phân tích và lí giải các chi tiết tác phẩm.
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
Như vậy, trên cơ sở khảo sát các tiền đề lý luận và thực tiễn, chúng tôi đã
đề xuất sáng kiến Hướng dẫn học sinh soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo hướng
phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của học sinh. Cốt lõi của sáng kiến
20
là đề xuất hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài gồm 4 cấp độ đọc – hiểu văn
bản: Đọc – tái hiện, Đọc – tư duy, Đọc – cảm thụ và Đọc – sáng tạo. Chúng tôi
đã tiến hành thực nghiệm và giải pháp đã đem lại hững hiệu quả nhất định trong
thực tế, cải thiện đáng kể tình trạng soạn bài chiếu lệ, đối phó và dạy học Văn
khô cứng, công thức hiện nay. Năng lực cảm thụ và cách tiếp nhận tác phẩm một
cách sáng tạo ở HS được phát huy.
2. Kiến nghị
Để giải pháp có thể phát huy hiệu quả trên thực tế, chúng ta cần thay đổi
tư duy dạy học, cách đánh giá chất lượng giờ dạy và bài làm của HS và cần nhất
vẫn là ý thức trách nhiệm và lòng tâm huyết của người GV.
Bên cạnh đó, hệ thống câu hỏi cụ thể ở từng cấp độ đọc – hiểu vẫn chưa