TP. HCM - Nghề đúc đồng ở Sài Gòn xưa
Ở Sài Gòn đúc đồng là một nghề thủ công dân gian truyền thống. Nếu bỏ qua sự
tồn tại về một nghề đúc đồng của các cư dân bản địa thì nghề đúc đồng của người
Việt có lẽ đã xuất hiện ngay từ những thế hệ đầu tiên đi mở đất - Với những nhu
cầu về vũ khí, đồ sinh hoạt Và, ngày càng được bổ sung phát triển bởi những
đợt di dân sau đó. Suốt trong lịch sử Việt Nam, từ thời Phùng Nguyên đến thời
Đông sơn, qua thời Bắc thuộc đến tận cuối thời tự chủ, không bao giờ thiếu vắng
những trung tâm đúc đồng lớn trên đất Việt Nam, các hiện vật còn lưu giữ lại đều
hết sức phong phú về số lượng, độc đáo về phong cách, kiểu dáng.
Khoảng thế kỷ XVIII, tại Sài Gòn xưa đã dần dần hình thành một số khu vực
chuyên môn hóa về nghề đúc đồng. Khu vực ra đời sớm nhất là địa bàn Chợ
Quán (nay thuộc quận 5) với 3 làng cổ Tân Kiểng, Nhân Giang và Bình Yên. Các
nghệ nhân đúc đồng bấy giờ là những di dân từ các phường thợ ở Quy Nhơn vào.
Họ đã nhanh chóng tập trung lại thành những làng thợ đúc và sản xuất ra những
mặt hàng như nồi đồng, chảo đồng, ô đồng, lư hương, chân đèn được mọi người
ưa chuộng.
Tiếp đến là khu vực Tân Hòa Đông (nay thuộc quận 6) chuyên chế tạo lư đồng,
chân đèn và nấu đồng thành thỏi. Một trong những tác phẩm xuất sắc của khu
vực này là chiếc lư tre đã được đúc hàng loạt ở đây từ thế kỷ trước. Điều đáng
tiếc là các nghệ nhân ở Tân Hòa Đông không rõ tổ tiên của họ từ đâu đến.
Bên cạnh 2 khu vực trên còn có 2 khu vực khác nổi tiếng về nghề đúc đồng ở
thành phố Hồ Chí Minh:
- Khu vực Thuận Kiều (Hóc Môn), từ thế kỷ XIX đã từng được biết với nghề đúc
lư hương cha truyền con nối. Ơở đây sản xuất cả 2 kiểu lư : Lư bắc (đỉnh trầm) và
lư nam (lư hương), đặc biệt còn sản xuất cả siêu đao và thập bát ban binh khí.
Dòng thợ tại khu vực này chủ yếu là con cháu của các thợ đúc miền Trung đã vào
đây lập nghiệp từ nhiều đời.
- Khu vực "Thông tây hội" (Gò Vấp) từ lâu cũng là nơi tập trung nhiều lò đúc
đồng thủ công. Sản phẩm lư hương "Thông tây hội" khá phổ biến. Theo một số
nghệ nhân có tuổi thì nghề đúc này là do cha ông truyền lại.
Đầu thế kỷ XX, Trường Mỹ nghệ Thủ Dầu Một và trường Mỹ nghệ Biên Hòa

đoạn nữa đó là: công đoạn chế tác tam khí; công đoạn cẩn và tách tam khí; công
đoạn đánh bóng và nhuộm sản phẩm.
Có thể nói nghề đúc đồng thủ công ở Sài Gòn xưa là một nghề có kỹ thuật khá
cao. Người thợ cả là người phải biết khá nhiều kiến thức, phải nắm được toàn bộ
cách gia công trên đồ đồng từ việc pha chế nguyên liệu đến việc làm khuôn, việc
đúc, tới chạm (chạm chìm, chạm nổi, chạm lộng hoặc cẩn nếu trong nghề tam
khí). Họ lại còn phải biết thêm các nghề phụ như hội họa, điêu khắc, nặn tượng,
kim hoàn Đấy là chưa kể phải có con mắt của một nhà tạo dáng công nghiệp

- Làng hoa Gò Vấp
Danh gọi “Làng Hoa Gò Vấp” có từ bao giờ, những gia đình nghệ nhân lâu đời
về hoa kiểng - những con người gắn liền với thăng trầm của một làng nghề truyền
thống nơi đây nhớ rất rõ. Một ngày giáp Tết Bính Tý 1996, cách đây đúng 10 năm,
phóng viên Tờ tin Gò Vấp có dịp tìm hiểu về Làng Hoa, được các nghệ nhân giới
thiệu về xuất xứ của cái tên thân thiết ấy. Trước thềm năm mới Bính Tuất 2006,
đến thăm lại những vườn kiểng, càng thấm thía ý nghĩa máu thịt của quê hương
mình khi có một làng nghề truyền thống tuyệt mỹ nhân gian, lưu giữ được nhiều
giá trị văn hóa cao quí của tổ tiên. Điều kỳ diệu nhất là giữa không gian đô thị hóa
phát triển nhanh vẫn tồn tại một Làng Hoa truyền thống tỏa ngát hương sắc cho
quê hương thêm lộng lẫy trong mùa xuân đất nước.
Theo các nghệ nhân, nguồn gốc có Làng Hoa ngày nay là do thú chơi tao nhã của
người xưa ngay từ khi đến vùng Gò cao này khẩn hoang lập nghiệp. Rồi nhờ điều
kiện “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” của vùng đất có nguồn nước trong mát, ngọt
ngào, thú vui đã chuyển thành nghề có thu nhập, tạo nên công ăn việc làm cho bao
gia đình. Trải qua hàng trăm năm, trồng hoa và làm hoa kiểng với đủ thế dáng có
thu nhập cao đã trở thành một nghề truyền thống mang tính uyên bác đầy tài năng,
thể hiện vẻ đẹp nghệ thuật trong tâm hồn vốn yêu thiên nhiên của người dân Gò
Vấp, khiến nơi đây trở thành vùng cung cấp hoa kiểng chủ lực cho Thành phố.
Một năm chỉ có ba tháng xuân và hoa thường được nở đẹp nhất vào những
ngày Tết, nhưng người Gò Vấp thì dường như thấy tiết xuân quanh năm bởi bốn

huy chương các loại trong các hội thi hoa Xuân và trưng bày sản phẩm hoa của
Thành phố và cả nước. Ông Lê Văn Tịnh có cây khế bonsai trên 100 tuổi và là
người say mê tạo các giống bonsai xuất khẩu. Nhà ông Tám Giáp thì như một
khuôn viên lá màu đủ loại. Ông Hai Minh thì lại có đủ loại Hoa Giấy, Thiên tuế.
Giáo Tú thì đi sâu “lĩnh vực” bonsai kiểng khô tinh xảo, ông Năm Gấm thì trồng
đại trà cúc đồng tiền đủ màu. Sân kiểng nhà bác Chín Le thì giống như khu trưng
bày những vần thơ Đường luật bằng sinh vật cảnh…
Ngắm vườn kiểng bonsai của nghệ nhân Làng Hoa Gò Vấp, dùng chữ “đẹp”
chưa hết nghĩa và đẹp cỡ nào thì còn tùy nhận xét của mỗi người. Với riêng tôi,
nên thêm vào cụm từ “độc đáo” như một nét riêng của Gò Vấp. Độc đáo dáng cây,
chủng loại, cách chăm bón, và hơn cả là sự độc đáo của ý thức giá trị nghệ thuật
và phương thức làm ăn kinh tế. Nghệ nhân và những người làm hoa Gò Vấp
không giấu nghề, có bao nhiêu bí quyết đều sẵn lòng phổ biến, tự tin vào sự phát
triển của làng nghề, chính là mong có nhiều người biết làm giàu từ hoa như mình.
Bất cứ ai đến thăm vườn của các nghệ nhân đều bắt gặp sự “thảo lòng” gần gũi
của chủ nhân. Nếu có ai quyết tâm làm nghề đến học hỏi, các nghệ nhân vừa là
người hướng dẫn kỹ thuật, vừa là người cung cấp giống và cũng đồng thời là
người bao tiêu sản phẩm, thậm chí sẵn sàng giúp cả vốn không lãi cho đến khi bán
được sản phẩm thì mới trả lại. Tất nhiên không phải tất cả ai cũng theo được đến
cùng, bởi nghề nó đòi hỏi phải có một tình yêu đến độ đam mê, kiên trì và chịu
khó, và cũng cần có chút năng khiếu nghệ thuật để khai thác chất liệu nâng cấp
ngày một đẹp hơn, cũng như đáp ứng thị hiếu ngày càng cao hơn của khách thập
phương.
Xuân 2006 - năm đầu tiên của 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quận
khóa IX đề ra, một trong 5 công trình kinh tế - xã hội đòn bẩy cho Quận phát triển,
đó là thực hiện mục tiêu “xây dựng Trung tâm Làng Hoa”, tạo điều kiện cho người
trồng hoa phát triển theo qui mô tập trung, một dự án kinh tế có tầm vóc chiến
lược lâu dài, khai thác tiềm năng dồi dào của một làng nghề truyền thống, để tiếp
tục là một vùng trọng điểm về hoa kiểng của Thành phố. Gò Vấp đang bước vào
xuân với niềm tin mới: quê hương đang giàu hơn nhờ nghề trồng hoa kiểng, làm