VỊ TRÍ VĂN HỌC CỦA VUA TRẦN NHÂN TÔNG
4 Họ sống vội vã dồn dập không phải vì cuộc sống là một đày ải mà ta cố hưởng lạc
để cho xong đời. Họ sống vội vã dồn dập vì cuộc sống quá quý báu, không thể để
nó trôi qua một cách vô vị, phí hoài. Chưa bao giờ trong lịch sử dân tộc ta thấy
ánh lên một sự thôi thúc cho cuộc sống, cảm thấy nếu mình để mất đi một phút
giây là mất đi một phần của sự sống. Họ hối hả xây dựng, chiến đấu bảo vệ Tổ
quốc, bảo vệ cuộc sống và gia đình họ. Cả một đất nước tràn ngập, chứa chan sự
lạc quan yêu đời. Chính vì quá lạc quan yêu đời mới cảm thấy thời gian dễ mất đi
và cuộc sống của chúng ta không bao giờ trở lại, như vua Trần Nhân Tông thường
nhắc nhở:

Đỗ quyên rền rĩ trăng ngày sáng
Đừng để tầm thường xuân luống qua
(Đỗ quyên đề đoạn nguyệt như trú
Bất thị tầm thường không quá xuân)

Lâu nay nhiều người thường cho rằng quan niệm thời gian của phương Đông là
một quan niệm thời gian vòng tròn, thời gian luân hồi, cứ thịnh suy bĩ thái, rồi
thịnh suy bĩ thái kế tục nhau, giống như xuân hạ thu đông, rồi xuân hạ thu đông.
Nhưng họ đâu biết rằng bên cạnh quan niệm thời gian vòng tròn ấy, còn hiện diện
quan niệm thời gian một chiều. Cứ mỗi ngày đi qua là một ngày vĩnh viễn mất đi
không bao giờ trở lại, giống như mặt trăng lặn về phía tây rồi không bao giờ có
mặt trăng thứ hai của nó. Tổ tiên ta từ xưa đã có một quan niệm thời gian rất gần
với quan niệm thời gian của thời hiện đại chúng ta. Có người đã diễn tả quan niệm
thời gian này bằng một hình ảnh rất sống động. Đó là thời gian giống như chiếc
xe. Chiếc xe chỉ có một hướng đi tới, giống như thời gian một chiều. Nhưng để
chiếc xe đi tới được thì phải có 4 chiếc bánh quay tròn bên dưới nó. Cũng vậy,
thời gian một chiều đi tới, nhưng nó đi tới trên những thời gian vòng tròn, tức


Quên danh, quên lợi, quên thị phi, vua Trần Nhân Tông vẫn nhớ đến mùa xuân.
Và chỉ một tiếng chim hót vào một buổi sáng nào đó, sau trận mưa đêm làm hoa
rụng hết, đã làm vua giật mình, mùa xuân đã qua rồi. Thời gian trôi đi chóng vánh,
mới ngày nào đó năm cũ mới hết, vậy mà mùa xuân bây giờ đã không còn thấy
nữa. Cảm thức thời gian này là một trong những cảm thức đã chi phối mọi suy
nghĩ và hành động của chính bản thân vua Trần Nhân Tông.

Trong Cư trần lạc đạo phú vua hằng mong
Nửa ngày rồi, tự tại thân tâm

Thế mà công việc cứ dồn dập đổ tới tưởng như không bao giờ dứt. Ngay cả khi
vua đến sống những nơi có vẻ như xa lánh hết mọi buộc ràng, công việc vẫn theo
nhau kéo tới. ĐVSKTT 6 tờ 37a5-9 kể chuyện: “Nguyễn Quốc Phụ làm nội thư
chính chưởng, là cận thần của vua Trần Nhân Tông. Trong khoảng Hưng Long
(1293 -1314), chức hành khiển thiếu người, Thượng hoàng (tức vua Trần Anh
Tông, LMT) chầu vua Nhân Tông ở chùa Sùng Nghiêm. Vua Nhân Tông bảo
Quốc Phụ làm được, Thượng hoàng thưa: ‘Nếu lấy ngôi thứ mà nói thì được,
nhưng chỉ thích uống rượu thôi’, vua Nhân Tông không nói gì. Bèn không dùng”.
Và ta cũng thấy ở trên, trước lúc đi sứ ở Chiêm Thành vào tháng 10 năm Kỷ Mão
(1303) Đoàn Nhữ Hài đến gặp vua Trần Nhân Tông cũng tại chùa Sùng Nghiêm
này.

Một cuộc sống đầy ắp những công việc như thế, rõ ràng không vì lợi cho bản thân
mình, và tất nhiên càng không thể vì danh. Có gì là lợi, khi bản thân mình thì “mặc
cà sa nằm trướng giấy”, “cà một vò tương một hũ”, lợi đã không có thì làm gì có
danh. Vì danh thường kết với lợi. Nhưng nói thế không phải để buông xuôi. Chỉ có
vấn đề là không đặt chúng thành mục đích của cuộc sống. Cuộc sống của vua Trần
NhânTông và nhân dân Đại Việt thời đại ấy có một mục đích khác, đó là “tự tại
thân tâm”, là “an nhàn thể tính”. Nói theo ngôn ngữ hiện đại, đó là một sự theo

Đầy mâm bánh cuốn như hồng ngọc
Phong tục từ xưa của nước Nam
(Thác chi vũ bãi thí xuân sam
Huống trĩ kim triêu tam nguyệt tam
Hồng ngọc đôi bàn xuân thái bĩnh
Tùng lai phong tục cựu An Nam)

hay chỉ đơn giản đứng tựa lan can lặng lẽ ngắm nhìn núi xa vào một buổi chiều:

Chim hót nhởn nha hoa liễu dày
Bóng thềm nhà vẽ mây chiều bay
Chuyện đời khách đến thôi không hỏi
Cùng tựa lan can ngắm núi mây
(Dương liễu hoa thâm điểu ngữ trì
Họa đường thiền mẫn mộ vân phi
Khách lai bất vấn nhân gian sự
Cọng ỷ lan can khán thúy vi)

Thơ văn chữ Hán của vua Trần Nhân Tông đúng đã thể hiện được “một sự kết hợp
nhuần nhuyễn giữa cảm quan triết học và cảm quan thế sự, có tinh thần lạc quan,
yêu đời, tấm lòng vị tha của một nhân cách cỡ lớn và sự rung động tinh tế, lòng
yêu tự do thích thảng của một nhà nghệ sĩ”, chứ không phải chỉ chứa đựng những
ý tưởng “cực kỳ chán đời” như có người đã nhận xét. Vị thế văn học của vua Trần
Nhân Tông từ đó là rất lớn. Với Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm tuyền thành
đạo ca, vua Trần Nhân Tông là người mở đầu một giai đoạn văn học mới của lịch
sử văn học Việt Nam, đó là giai đoạn văn học, mà tiếng Việt là chủ ngữ. Không
những thế, với những vần thơ chữ Hán và những tác phẩm văn xuôi sắc sảo, vua
Trần Nhân Tông đã cống hiến cho ta những cảm thụ mới mẻ về những vấn đề
muôn đời của con người như thời gian và sự sống.