SỬ DỤNG CORTICOID TRONG ĐIỀU TRỊ HỖ TRỢ
VIÊM MÀNG NÃO MỦ Ở TRẺ EM TÓM TẮT
Viêm màng não mủ (VMNM) hiện vẫn là một trong những bệnh
nhiễm khuẩn thần kinh hay gặp nhất ở trẻ em và thường hay để lại di chứng.
Từ tháng 7/1990 hiệp hội Nhi khoa Mỹ khuyến cáo dùng dexamethason
trong điều trị VMNM như là biện pháp làm giảm di chứng của bệnh.
Mục tiêu: Chúng tôi tiến hành đề tài này nhằm mục đích đánh giá
việc sử dụng corticoid trong điều trị VMNM.
Phương pháp: Nghiên cứu được tiến hành theo phương pháp hồi cứu.
Kết quả: Trong thời gian 7 năm (1999-2005) đã có 53 trẻ VMNM
được sử dụng 4 loại corticoid. Trong đó dexamethason là thuốc được dùng
nhiều nhất để điều trị hỗ trợ VMNM ở trẻ em chiếm 52,8%. Xấp xỉ 2/3
(64,3%) dùng dexamethason đủ số lần dùng trong ngày (2 hoặc 4 lần/ngày)
nhưng liều thuốc 1 lần còn tương đối thấp. Gần 3/4 (71,4%) dùng thuốc đủ
thời gian từ 2-4 ngày nhưng chỉ có 1/4 (25%) trường hợp dexamethason
được dùng trước kháng sinh. Không có trường hợp nào để lại di chứng ở
nhóm dùng dexamethason, trong khi đó 8% có di chứng ở nhóm dùng các
corticoid khác.
Kết luận: Dexamethason có tác dụng tốt trong điều trị hỗ trợ VMNM
làm giảm tỷ lệ di chứng của bệnh. Thời gian điều trị tốt nhất là từ 2-4 ngày
và không có tác dụng không mong muốn nào xảy ra
ABSTRACT
CORTICOIDS IN THE SUPPORTIVE THERAPY FOR CHILDREN
WITH BACTERIAL MENINGITIS
Nguyen Tien Dung, Vu Thi Huong Ly
* Y Hoc TP. Ho Chi Minh * Vol. 11 – Supplement of No 4 - 2007:
109 – 114
Meningitis is one of the most common neurological infectious

. Taị khoa
Nhi bệnh viện trung ương Huế, VMNM trẻ em chiếm tỷ lệ 0,8% so với trẻ em
nhập viện, tử vong 15,9%; di chứng 9,6%
(2)
.
Mặc dù trong những năm gần đây đã có nhiều tiến bộ trong việc chẩn
đoán và điều trị nên tỷ lệ tử vong đã giảm nhưng tỷ lệ di chứng vẫn còn cao.
Vì vậy việc tìm được những liệu pháp điều trị hỗ trợ tốt nhằm làm giảm di
chứng của bệnh là nhu cầu cấp thiết. Một trong những liệu pháp đã được
nghiên cứu và khuyến cáo là nên sử dụng là liệu pháp corticoid kết hợp
trong điều trị VMNM
(5;7;8;9;10)
. Tuy nhiên, liệu pháp này vẫn còn gây nhiều
tranh cãi. Cho đến nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu đầy
đủ nào công bố các kết quả về vấn đề này. Do vậy chúng tôi tiến hành đề tài
này với mục tiêu chủ yếu là: Đánh giá việc sử dụng corticoid trong điều trị
VMNM tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai qua đó giúp các thầy thuốc sử
dụng thuốc hợp lí hơn.
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu
Là tất cả các bệnh nhân được chẩn đoán xác định VMNM vào điều trị
nội trú tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai trong thời gian 7 năm từ 1999 đến
2005.Chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm dịch não tuỷ với các tiêu chuẩn
sau:
Dịch não tuỷ (DNT) đục khi nhìn mắt thường.
Protein tăng từ 1g/L trở lên
Tế bào DNT > 100 Bạch cầu/mm
3

Bạch cầu đa nhân trung tính > 75%

êm
30mg/ml)
Mazipredon 22

41,5
Prednisolon
(viên nén
5mg)
Prednisolon 2 3,8
Solumedron
(ống ti
êm
40mg/ml)
Methylprednisolon

1 1,9
Dexamethason
(ống ti
êm
4mg/ml)
Dexamethason 28

52,8
Tổng số 53

100

Theo bảng 1 cho thấy có 4 loại corticoid được sử dụng cho bệnh nhi
VMNM, trong đó Dexamethason là loại được dùng nhiều nhất chiếm 52,8%.
Tiếp theo là Mazipredon chiếm 41,5%. Chỉ có 2 trường hợp dùng

Tỷ lệ %
1
lần
0,1- 0,3

8 28,6
3
lần
0,12 2 7,1

35,7
2
lần
0,09-
0,44
17

60,7
4
lần
0,1 1 3,6

64,3
Tổng số 28

100
Kết quả ở bảng 2 cho thấy có 17 bệnh nhân được dùng dexamethason
2 lần/ngày chiếm 60,7%. Nếu cộng với 1 bênh nhân dùng 4lần/ngày. Đó là
số lần dùng đúng theo khuyến cáo thì tỷ lệ này là 64,3%. Số còn lại có 8
bệnh nhân dùng 1lần/ngày và 2 bệnh nhân dùng 3lần/ngày, đưa tổng số các

Tổng số 28 100,0

Chỉ có 7 trong 28 bệnh án ghi rõ thời điểm dùng dexamethason trước
khi dùng kháng sinh chiếm tỉ lệ không cao 25,0%. Số còn lại là 21 bệnh án
không ghi rõ thời điểm dùng thuốc chiếm tới 75%. Do đó những trường hợp
này không thể xác định được là dùng dexamethason trước hay đồng thời hay
sau khi dùng kháng sinh.
Bảng 4: Thời gian dùng dexamethason
Th
ời gian
dùng
dexamethason
Số
bệnh
nhân
T
ỷ lệ
%
1 ngày 3 10,7
2-4 ngày 20 71,4
5 ngày 5 17,9
Tổng số 28 100,0

Theo bảng 4 có tới 20 trong 28 bệnh nhân được dùng dexamethason
từ 2-4 ngày theo đúng khuyến cáo chiếm tỉ lệ cao (71,4%). Số còn lại 8 bệnh
nhân dùng không đúng so với khuyến cáo chiếm tỷ lệ 28,6%. Trong đó có 3
bệnh nhân chỉ được dùng 1 ngày và 5 bệnh nhân được dùng 5 ngày. Tất cả
các bệnh nhân đều được dùng dexamethason theo đường tĩnh mạch và không
có trường hợp nào có tác dụng không mong muốn do dùng thuốc.
Bảng 5: Liên quan giữa sử dụng dexamethason và di chứng của bệnh

vách hóa màng não trong đó có 1 trẻ có di chứng thần kinh vận động nặng
trên lâm sàng. Một trẻ khác có biểu hiện teo não vỏ và dưới vỏ trên phom
chụp CT sọ não.
BÀN LUẬN
Về các loại corticoid sử dụng trong viêm màng não mủ
Có 4 loại corticoid được dùng tại khoa nhi cho VMNM thì
dexamethason được dùng nhiều nhất chiếm 52,8% (bảng 1). Các loại khác
như mazipredon, methylprednisolon và prednisolon ít được dùng hơn. Từ
năm 2002, bắt đầu có sự chuyển đổi lớn trong việc ứng dụng liệu pháp hỗ
trợ corticoid trong điều trị VMNM thì dexamethason trở thành corticoid
chính được dùng thay cho các loại corticoid trên. Tuy nhiên năm 2005 vẫn
còn 2 trẻ được dùng mazipredon.
Mặc dù methylprednisolon làm giảm hiện tượng viêm, giảm áp lực
nội sọ và giảm các thành phần nước trong não nhưng không làm thay đổi lưu
lượng máu tới não trong viêm màng não do phế cầu. Prednisolon tuy giá rẻ
và luôn sẵn có nhưng là thuốc có tác dụng chống viêm trung bình, dùng dưới
dạng viên nén nên không thích hợp cho những trường hợp bệnh cấp tính
nặng. Dexamethason là corticoid có tác dụng chống viêm rất mạnh, gấp 7
lần prednisolon, nửa đời thải trừ dài 36-54 giờ phù hợp với tính chất cấp tính
của bệnh và đặc biệt là thích hợp với bệnh cần có glucocorticoid tác dụng
liên tục và có nhiều công trình nghiên cứu chứng minh lợi ích của thuốc
trong điều trị hỗ trợ VMNM
(6;7;10;12)
. Ở nước ta theo nghiên cứu của Lê
Thạch cho thấy chỉ có 5/32 trường hợp được dùng corticoid nội tuỷ
(3)
. Theo
Huỳnh Hạnh Nguyên (1997) có 9/95 trường hợp dùng corticoid trong đó có
4 ca được tiêm hydrocortison nội tuỷ nhưng những ca này xét nghiệm dịch
não tủy chậm trở về bình thường và để lại di chứng điếc(4). Theo Hứa Thị

đa số các nhà lâm sàng vẫn khuyên nên dùng theo liều khuyến cáo ở trên
theo kg cân nặng đối với trẻ VMNM do phế cầu.
Thời điểm dùng dexamethason
Nghiên cứu của Lebel M (1989) cho thấy không có sự khác biệt rõ rệt
về tỉ lệ di chứng thần kinh và thính giác giữa nhóm dùng dexamethason và
nhóm chứng- placebo nếu tiêm dexamethason sau liều kháng sinh đầu tiên
12h
(6)
. Trong khi đó theo nhiều nghiên cứu khác, các nhà lâm sàng khuyến
cáo rằng có thể dùng dexamethason ngay trước hoặc cùng với liều kháng
sinh đầu tiên nhưng tốt nhất là trước 15-20 phút
(6;10)
. Điều này rất quan trọng
bởi dexamethason có tác dụng làm giảm phản ứng của cơ thể với các mảnh
xác vi khuẩn và các chất được giải phóng ra từ vi khuẩn khi bị kháng sinh
tiêu huỷ.
Kết quả nghiên cứu này cho thấy với những bệnh án ghi tiêm
dexamethason trước khi tiêm kháng sinh thì dexamethason cũng chỉ được
tiêm ngay trước khi tiêm kháng sinh. Theo chúng tôi thì nên ghi rõ khoảng
thời gian cần tiêm dexamethason trước khi dùng kháng sinh trong bệnh án
để y tá có thể thực hiện đúng theo y lệnh, điều đó làm cho hiệu quả điều trị
đạt tối ưu.
Thời gian điều trị dexamethason
Theo lí thuyết, dexamethason làm giảm thực bào của bạch cầu đa
nhân trung tính, giảm bạch cầu đơn nhân và lympho bào, làm yếu hàng rào
xơ và hệ thống bảo vệ của cơ thể do hệ thống miễn dịch mang lại nên chỉ
dùng đợt ngắn với liều vừa phải. Một số nhà lâm sàng lại cho rằng 2 ngày là
quá ít và khuyến cáo nên dùng trong 4 ngày
(10)
.

dexamethason trong điều trị hỗ trợ VMNM thì cần phải có những nghiên
cứu theo dõi lâu dài hơn sau khi bệnh nhân ra viện.
KẾT LUẬN
Dexamethason là loại corticoid được dùng nhiều nhất trong liệu pháp
điều trị hỗ trợ VMNM ở trẻ em chiếm 52,8%. Xấp xỉ 2/3 (64,3%) dùng
dexamethason đủ số lần dùng trong ngày (2-4 lần/ngày) nhưng liều thuốc 1
lần còn tương đối thấp. Gần 3/4 (71,4%) dùng thuốc đủ thời gian từ 2-4 ngày
nhưng chỉ có 1/4 (25%) trường hợp dexamethason được dùng trước kháng
sinh. Không có trường hợp nào để lại di chứng ở nhóm dùng dexamethason,
trong khi đó 8% có di chứng ở nhóm dùng các corticoid khác
Dexamethason có tác dụng tốt trong điều trị hỗ trợ VMNM làm giảm
tỷ lệ di chứng của bệnh. Thời gian điều trị tốt nhất là từ 2-4 ngày. Với liều
khuyến cáo không có tác dụng không mong muốn nào xảy ra