MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nền văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 nói chung và văn học hiện
thực phê phán nói riêng tuy vừa mới bước ra khỏi giai đoạn giao thời giữa hai
nền văn hóa Á - Âu nhưng những dấu ấn của sự đụng chạm văn minh ấy vẫn còn
là một nguồn cảm hứng mãnh liệt trong các sáng tác văn học, tiêu biểu là tiểu
thuyết. Đại diện cho nền văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 phải kể đến sự
xuất hiện của rất nhiều ngòi bút trào phúng, hiện thực như Nguyễn Công Hoan,
Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Tô Hoài, Nguyên Hồng vv…
Tuy nhiên, Vũ Trọng Phụng lại được biết đến như là một bậc thầy về lối
viết giễu nhại trào phúng xuất sắc. Bút pháp hiện thực trào phúng của ông đạt
đến đỉnh cao của sự cách tân về mặt nghệ thuật được biểu hiện một cách rõ nét
qua ngôn từ tiểu thuyết.
Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn
cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc
sống con người, thông qua các phương thức trần thuật, kể chuyện bằng ngôn ngữ
văn xuôi. Và ngôn từ tiểu thuyết như là một phương tiện truyền tải phong cách
nghệ thuật xuất chúng của nhà văn đến độc giả. Dựa theo lẽ đó, ngôn từ trong
tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng xuất hiện với sự cách tân mới mẻ đã tạo ra tính
mớilạ, độc đáo mà khó có một nhà văn cùng thời nào đạt tới được.
Thế nên, trong phạm vi của bài viết “Diễn ngôn tính dụctrong tiểu thuyết
Vũ Trọng Phụng”, tôi xin được đề cập đến cách tiếp cận của riêng cá nhân tôi
đối với việc khai thác những khía cạnh mới mẻ thuộc về phương diện phong
cách ngôn ngữ trong tiểu thuyết của ông. Và những ý kiến cùng chiều cũng như
trái chiều trong việc tiếp nhận các sáng tác của ông từ góc nhìn văn hóa đồng
đại, để có thể đưa ra cái nhìn khách quan và chính xác đối với những nhà văn
cùng thời.Với mục đích sẽ đi sâu tìm hiểu và phân biệt những nét mới trong
ngôn ngữ tiểu thuyết, tôi hy vọng là có thể làm bật lên cá tính sáng tạo đó của
nhà văn thông qua một vài tác phẩm tiểu thuyết củaVũ Trọng Phụng.
1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Trong phần mở đầu có 5 phần nhỏ:
+ Lý do chọn đề tài
+ Lịch sử nghiên cứu vấn đề
+ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
+ Phương pháp nghiên cứu
+ Bố cục
B. PHẦN NỘI DUNG
Phần nội dung gồm có 3 chương:
Chương 1: Giới thuyết chung
1.1. Những quan điểm về diễn ngôn và diễn ngôn tính dục
1.2. Quan điểm về sự biểu niệm tính dục trong ngôn ngữ tiểu thuyết Vũ
Trọng Phụng nhìn từ truyền thống đến hiện đại
Chương 2: Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nhìn từ
phương diện nội dung
2.1. Ảnh hưởng của tư tưởng phương Tây tiến bộ đến phong cách ngôn
ngữ mang tính dục trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng.
2.2. “Văn hóa” hay “phi văn hóa” trong diễn ngôn tính dục của Vũ
Trọng Phụng và vấn đề “Dâm hay không dâm” trong tiểu thuyết.
Chương 3: Tính dục trong ngôn ngữ tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nhìn từ
hình thức biểu hiện
3.1. Tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng đi từ sự phá vỡ bề mặt ngôn từ của văn
học hiện thực phê phán đến sự cách tân ngôn ngữ thể hiện tính dục một cách sắc
sảo.
3.2. Nghệ thuật khắc họa nhục cảm tính dục thông qua ngôn ngữ tiểu
thuyết Vũ Trọng Phụng
3.3. Nghệ thuật sử dụng thủ pháp “Bóc trần ngôn ngữ” để tố cáo xã hội
trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng
3.4. Những đóng góp mới về nghệ thuật khắc họa tính dục thông qua ngôn
biểu); hai là sự nghiên cứu tường minh, có hệ thống về một đề tài nào đó (luận
án, các sản phẩm của suy luận, ví dụ “Discours de la methode…” của Descarte,
vì trong tiếng Latin từ đó đồng nghĩa với từ “Dissertatio de…”). Cả hai nghĩa đó
đều chỉ thực tiễn giao tiếp ngôn ngữ, nhưng chưa nói đến cái nghĩa hiện đại là
hình thức của ý thức hệ và quyền lực, cũng chưa đề cập giao tiếp phi ngôn từ,
như cử chỉ thân thể, sự mô phỏng động tác, sự thay đổi tư thế của thân thể, trang
phục, nghi thức…Đồng thời cả một lĩnh vực rộng lớn là nghệ thuật như hội họa,
điêu khắc, múa nhảy, âm nhạc, thi ca đều nằm ngoài định nghĩa đó.
Theo Từ điển Thuật ngữ văn học khái niệm diễn ngôn như một thuật ngữ
khá mới lạ và chưa hình thành trong hệ thống từ điển. “Diễn” nghĩa à diễn giải,
là trình bày, là giăng rộng, kéo dài ra để mà trình bày một cái gì đó; còn “ngôn”
là lời nói, tiếng nói, là ngôn từ. Như vậy, ta có thể hiểu một cách nôm na, diễn
ngôn là sự giải bày, trình bày, dàn trải lời nói thông qua ngôn ngữ.
Trong lí luận hiện nay có ba khuynh hướng nghiên cứu. Một là ngữ học
do các nhà ngữ học đề xuất. Hai là lí luận văn học do M. Bakhtin nêu ra và ba là
xã hội học, lịch sử tư tưởng mà tiêu biểu là Foucault.
Đối với Foucault diễn ngôn biểu hiện ra bề ngoài thành hình thức ngôn
ngữ, nhưng nó không phải là ngôn ngữ thuần tuý, mà là một phương thức biểu
đạt của tư tưởng và lịch sử và nó có tính chất chỉnh thể, “thuật ngữ diễn ngôn có
thể xác định là một chỉnh thể trần thuật hình thành hệ thống đồng nhất” “Diễn
ngôn, nói toẹt ra, cần phải hiểu như một sự cưỡng bức mà chúng ta thực hiện
đối với sự vật, trong mọi trường hợp, nó là một thực tiễn mà chúng ta ép buộc
cho chúng.”
Còn trong thiên Diễn ngôn của tiểu thuyết. Đối với Bakhtin diễn ngôn
không phải là ngôn ngữ, cả hai có thể chỉ là một đối tượng, nhưng nội hàm khác
5
nhau, nền tảng tư tưởng khác nhau. Ngôn ngữ là đối tượng của ngôn ngữ học
truyền thống, “ngôn ngữ này vì cần được hiểu là một hiện tượng xã hội, mà mọi
hoạt động của nó, mọi thành tố của nó, từ thanh âm đến ý nghĩa trừu tượng, đều
mang tính xã hội”. Còn diễn ngôn là đối tượng của khoa học xã hội nhân văn,
Bàn về diễn ngôn tính dục trong văn họckhông phải là điều đơn giản, và
hiện chúng ta chỉ đang dừng lại ở nhưng bước đi đầu tiên, những kiến giải về
khái niệm cũng như đặc trưng của diễn ngôn tính dục chắc chắn mới chỉ là sơ
khởi. Thế nên việc nghiên cứu về những diễn ngôn tính dục trong văn học luôn
là một vấn đề mở.
Tính dục (sexuality) theo từ điển tiếng Việt là tính cách thể hiện sự phân
biệt giữa đàn ông và đàn bà, giống đực và giống cái. Khái niệm tính dục ở đây
được hiểu như là một vấn đề của Tính dục học, và nó gần như tương đồng với
khái niệm giới. Tính dục là một hiện tượng văn hóa. Theo Foucault: “Không nên
nghĩ về tính dục như một cái gì đó tồn tại khách quan mà quyền lực cố gắng
kiềm chế hoặc như một lĩnh vực mờ tối mà tri thức cố gắng từng bước khám phá
ra. Tính dục là một tạo tác mang tính lịch sử (historical construct)”.
Diễn ngôn tính dục là sự thể hiện những vấn đề không chỉ là giới tính, mà
còn là cái bản năng, cái dục tính ở tầng sâu nhất bên trong con người, được thể
hiện thông qua ngôn ngữ. Trong văn học, đó là ngôn ngữ viết. Nhưng ngôn ngữ
đó không phải biểu thị một cách đơn giản tính dục trên bề mặt nổi hay ở những
tầng nghĩa thứ hai, hay thứ ba, mà nó với tư cách là một diễn ngôn, một diễn
ngôn tính dục dào sâu hơn, phơi bày tất cả những vấn đề liên quan đến hiện thực
và xã hội.
Trong lý thuyết về diễn ngôn tính dục, Foucault đã cho rằng,“tính dục”
căn bản không phải là cái gì tự nhiên bị người ta áp chế, mà là một ý niệm pha
trộn nhiều thứ, là do một chuỗi các thứ thực tiễn xã hội, điều tra, ngôn luận và
văn tự viết - cũng tức là “diễn ngôn”, hoặc là “thực tiễn diễn ngôn” chế tạo ra
tất cả các thứ mà thế kỉ XIX gọi là “tính dục”. Ông viết: “Về khái niệm về tính
dục, người ta đem một sự thống nhất giả tạo đem các bộ phận khác nhau của
giải phẩu học, chức năng sinh lí, hành vi, tình cảm, sự thoả mãn thèm muốn tập
hợp lại với nhau, khiến chúng ta đem sự thống nhất hư cấu ấy xem là một thứ
7
nguyên nhân căn bản của một thứ bí mật, một thứ ý nghĩa tồn tại ở khắp nơi,
đâu đâu cũng có, chờ đợi ta đến giải mã”. Tính dục là một thành tố quan trọng
trong những lí do đưa lại sự đa dạng và tầm quan trọng đặc biệt của diễn ngôn
tính dục.
Văn học là một diễn ngôn trong hệ thống diễn ngôn của xã hội. Một cách
tự nhiên nó chịu sự tương tác của những diễn ngôn khác. Bằng cách ấy, tính dục
đã trở thành đối tượng đặc biệt của diễn ngôn văn học. Đây là đặc điểm của thời
đại nhưng cũng là một “cơ duyên” đối với sáng tác văn học. Với tham vọng
khám phá về con người một cách toàn diện trong tính phức tạp đa diện của nó,
như ta đã thấy, văn học luôn tìm kiếm những phương thức tiếp cận mới mẻ nhằm
tương thích với đối tượng nghiên cứu và phản ánh của mình. Những công cụ
biểu đạt trước đó, như thực tế lịch sử cho thấy, đã bị phân chia thành những
phạm trù biệt lập và vì thế đều có những điểm dừng khi nhận thức về con người
trong tính toàn vẹn sinh động.
Trong bối cảnh ấy, tính dục trong khả năng đan kết giữatâm hồn và thân
xác, giữa những cảm giác cơ thể với những vấn đề của kinh tế, chính trị, đạo
đức đã trở thành một phương thức hữu hiệu để văn học nhận thức khám phá về
con người. Như ta đã thấy, xét trên mọi bình diện tồn tại Con người: trải nghiệm
cá nhân, chủng tộc, bản ngã, giới tính đều có thể được nhìn thấy đồng thời từ
lăng kính của tính dục.
Tính dục hóa (sexualization) trong văn học vì thế là một hiện tượng thuận
lí. Và cách để có thể thể hiện được sự tính dục hóa trong văn học là thông qua
hình thức diễn đạt là ngôn từ, và cao hơn nữa là để thể hiện những vẫn đề “nóng”
trong các sáng tác của nhà văn thông qua diễn ngôn.
1.2. Quan điểm về sự biểu niệmtính dục trong ngôn ngữ tiểu thuyết Vũ
Trọng Phụng nhìn từ truyền thống đến hiện đại
Từ nền văn học Việt Nam trung đại đến nền văn học hiện đại trong giai
đoạn đầu, văn xuôi cho đến hệ thống thơ ca đều được bao hàm trong một tư
tưởng đồng nhất, đó là tư tưởng truyền thống, đạo lý của dân tộc. Chính cái tư
tưởng nho giáo, đạo đức và tôn trọng thuần phong mỹ tục cũng như những quan
niệm của nho gia, mà đặc biệt là những cái nhìn khắt khe về vấn đề tính dục
9
dẫn đến những miêu tả về tính dục không còn bị lên án từ phía luân lí nữa mà bắt
đầu được xem như một vấn đề thuộc về tri thức khoa học.
Trong các tác phẩm của mình, Vũ Trọng Phụng đã thể hiện rõ quan điểm
nghệ thuật về Con người rất rõ. Đó là những Con người bản năng, là con người
của bản thể tính dục, khao khát tính dục như một điều tất yếu của phần CON. Vũ
Trọng Phụng khái quát: đã là người ai cũng dâm và đã là đàn bà ai cũng đáng
khinh, đáng ghét. Thế nên hệ thống nhân vật của ông, với những sự kệch cỡm, lố
lăng… đều là do cái dâm mà có, xã hội trong các tác phẩm đó lúc nào cũng hiện
lên với đầy những thứ đểu cáng, dâm ô.
Nổi tiếng với giọng văn trào phúng châm biếm xã hội của mình, một số
người đã so sánh ông như Balzac của Việt Nam. Tuy nhiên, cũng vì phong cách
“tả chân tính dục” trong tác phẩm mà khi sinh thời ông đã bị chính quyền bảo hộ
Pháp tại Hà Nội gọi ra tòa vì “tội tổn thương phong hóa” (outrage aux bonnes
moeurs). Về sau này, tác phẩm của ông lại bị cấm in, cấm đọc vì là "tác phẩm
suy đồi" tại miền Bắc Việt Nam và Việt Nam thống nhất cho đến tận cuối những
năm 1980.Cái cách mà Vũ Trọng Phụng phơi bày dục tính trên bề mặt ngôn ngữ
phải chăng làdo ông quá tin vào chủ nghĩa tự nhiên nên nhiều lúc tư tưởng còn
chông chênh?Liệu ngòi bút lệch lạc cá nhân ấy dẫn đến việc đề cao hay khen
chê, đôi khi không chính xác?.
Tuy nhiên, diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nếu xét
về mặt khoa học thì không chỉ là sự xuất hiện của những yếu tố tính dục, tình ái,
dục vọng trong cái lố lăng, kệch cỡm của một xã hội người hỏng nát mà còn là
cái bản năng chính đáng của nhục thể con người. Tính dục hay căn tính dâm
trong các tác phẩm là cái dâm thuộc về quyền sinh lý chứ không phải luân lý,
đạo đức. Thế nên nói ông tin vào Chủ nghĩa tự nhiên cũng hợp lý thôi, vì trong
văn chương của ông ta luôn thấy sự xuất hiện ngôn từ nhục cảm với tần số cao.
Theo Vũ Trọng Phụng thì tính dục đã cần cho xác thịt cũng như sự ăn uống, thì
ái tình cao thượng chỉ là một thứ ái tính mà trong đó sự ham muốn của xác thịt
không được thỏa mãn. Thế nên, có lẽ một ái tình đúng nghĩa như nhà văn họ Vũ
nói phải là một ái tình có sự giao thoa giữa tính dục nhục thể và xác thịt.
của Hồ Xuân Hương, nhưng phải đến khi có sự xuất hiện các sáng tác của
nhómTự Lực văn đoàn, mà tiêu biểu là Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Ngọc
Phách… thì yếu tố tính dục mới được khai thác một cách công khai, mạnh mẽ và
hiện đại hóa trong văn chương.
Những năm đầu bước vào làng văn, thể nghiệm bằng những sáng tác đầu
tay ở thể truyện ngắn và kịch, Vũ Trọng Phụng đã bộc lộ khuynh hướng Hiện
thực rất rõ nét, ông có cảm tình đối với các nhà văn tả chân xã hội. Ông tìm đọc,
lược dịch để truyền bá quan điểm, tư tưởng nghệ thuật của các nhà văn phương
Tây, thuộc trào lưu hiện thực phê phán như G.Maupassant qua đó ông gián
tiếp bộc lộ khuynh hướng sáng tác của mình cùng quan điểm với các nhà văn
này. Ông đưa ra quan điểm "chỉ tả sự thực, toàn một giống thực", có lẽ cũng
chính vì quan điểm này mà ngay cả những chi tiết rất gợi tình cũng hiện lên thực
đến bất ngờ.
13
Đành rằng sự thực ở bên ngoài tác phẩm và bên trong tác phẩm luôn có
một khoảng cách, mà nhà văn dầu có tài tình đến mức nào cũng không thể đưa
cái trần trụi, thô nhám ngoài cuộc sống vào hết trong tác phẩm được. Bởi văn
chương vẫn mang tính nghệ thuật, ngôn từ văn chương phải là ngôn từ thẩm
mỹ.Nhưng trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, bức tranh xã hội hiện lên với hình
ảnh của một xã hội thối nát, ỡm ờ, nửa nạc nửa mỡ và đầy những chuyện dâm ô,
trụy lạc đã được nhà văn tả rất thực.
Trong tiểu thuyết, Vũ Trọng Phụng đã khai thác đến tầng sâu nhất của
ngôn từ, ông mô tả một xã hội thành thị tư sảnchạy theo phong trào Âu hóa rầm
rộ bằng những câu chữ thấm đẫm tình ái, dục vọng. Một xã hội với những tệ nạn
ăn chơi, đàn điếm, trụy lạc, “như một trận cuồng phong dữ dội thổi đến xứ ta.
Bao nhiêu lề thói, bao nhiêu nề nếp đã bị cuốn đi theo trận cuồng phong” như
trong Số đỏ, Làm đĩ. Trong Giông tố, Vũ Trọng Phụng không dừng lại ở những
bối cảnh xảy ra ở chốn thành thị với những con người dâm ô, trụy lạc để công
kích những cái xa hoa dâm đãng của bọn người nhiều tiền mà ông luồn lách đến
tận những ngóc ngách của bức tranh nông thôn với những dân nghèo bị bóc lột,
Còn trong Giông tố hay Số đỏ thì ông đã phơi bày một xã hội thành thị
chạy theo Âu hóa thông qua những chuyện dâm ô, những cô gái Tân thời hở
nách, hở vú mà cứ nghĩ là tân thời, là tiên tiến, văn minh, là vị góa phụ thủ tiết
thì lúc nào cũng động lòng dục vọng; rồikế đến là những vụ loạn luân giữa anh
em, giữa con rể và vợ của bố…
Đọc tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, ta nhận ra một xã hội chuyển từ phi
ngã sang khẳng định bằng mọi cách và mọi giá cá tính và bản ngã của mỗi cá
nhân, cá thể con người; đó là một xã hội mà yêu cầu giải phóng cá nhân, cá tính
được đặt lên hàng đầu, đặc biệt là yêu cầu giải phóng bản năng, đề cao đời sống
tình dục.
Bên cạnh đó thì sự hiện diện của Freud - một tên tuổi lớn của tâm lí học
và triết học phương Tây về tình dục như một ảnh hưởng được tiếp nhận khá rộng
rãi không chỉ đối với Vũ Trọng Phụng mà trong cả giới cầm bút Việt Nam thời
kì này.Đây chính là điều đặc biệt quan trọng để chúng ta nói đến sự hình thành
một diễn ngôn mới về tính dục trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng. Bởidấu ấn của
15
Freud hiện diện không chỉ trong văn chính luận mà còn chi phối cả cấu trúc nghệ
thuật mà rõ nhất là trong Số đỏ, Làm đĩ.
Peter Zinoman đãcó cơ sở khi cho rằng: “Mặc dù Số đỏ chế nhạo những
kiến thức của giới tinh hoa người Việt về nhà hiện đại chủ nghĩa vĩ đại người
Áo, Phụng say mê phép phân tích tính cách của Freud và cố gắng áp dụng vào
một số tác phẩm của ông”. Nhưng dường như không phải chỉ có Freud. Trong
diễn văn của đốc tờ Trực Ngôn về “sự khủng hoảng tình dục của đám phụ nữ nạ
giòng” ta thấy những viện dẫn từ những luận điểm khoa học của bác sĩ Vachet.
Hiển nhiên đây là một diễn văn khoa học được tái hiện bằng lối văn giễu nhại
nhưng không phải không khiến ta nghĩ đến một nỗ lực của Vũ Trọng Phụng khi
tiếp cận vấn đề tình dục bằng những cơ sở của khoa học. Bài diễn văn của đốc tờ
Trực Ngôn, do thế, ở một chừng mực nhất định, liên quan đến quan niệm của Vũ
Trọng Phụng về tình dục.
Sự ảnh hưởng của văn hóa và văn học Tây phương đã khiến cho ngôn từ
Phụng và vấn đề “Dâm hay không dâm” trong tiểu thuyết
2.2.1.“Văn hóa” hay “phi văn hóa” trong diễn ngôn tính dục của tiểu thuyết Vũ
Trọng Phụng
“Văn hóa” là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác
nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.Theo
Từ điển Tiếng Việt:“văn” có nghĩa văn minh; “hóa” trong nghĩa giáo hóa, nền
giáo hóa theo mỗi văn minh của thời đại. Thể hiện sự hiểu biết, kiến thức trong
từng thời đại.
“Phi văn hóa” có nghĩa là đi ngược lại với nền văn hóa của dân tộc, đi
ngược lại những cái hay, cái đẹp của truyền thống văn hóa.
Tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng cũng như những tác phẩm văn học khác,
đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa thời đại và truyền thống văn
hóa độc đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc
đáo của một thời đại và một cộng đồng dân tộc. Thế nhưng, theo ý kiến của cá
nhân tôi, điều đáng ngạc nhiên là ở chỗ, trong văn chương Vũ Trọng Phụng xuất
hiện yếu tố “Văn hóa đảo nghịch”. Nghĩa là các sáng tác của ông cũng chịu ảnh
hưởng từ nền văn hóa xã hội, và thể hiện nền văn hóa xã hội đó, nhưng môi
17
trường xã hội mà Vũ Trọng Phụng sống thực chất đã là một môi trường “phản
văn hóa” rồi. Thế nên, ông đã nói lên được cái văn hóa của xã hội “phản văn
hóa”, của một xã hội văn hóa nửa mùa, lố bịch, với hàng tá thú vui trụy lạc, phá
hoại xã hội…
Và để mô tả điều đó, không gì khác hơn là Vũ Trọng Phụng phải chọn lựa
cho mình một thứ ngôn ngữ mạnh bạo, chân thực, thực đến không thể nào thực
hơn được nữa, đó chính là lớp ngôn từ luôn mang đậm yếu tố tính dục.Trong
ngôn từ tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng luôn thấm đẫm yếu tố sex (tính dục)
một cách lộ liễu, lộ liễu gần như là khiến người đọc cảm thấy khó chịu. Đó là
những ái tình loạn luân, là cái bản năng khao khát nhục dục của con người. Mà
tính dục trong văn học, đặc biệt là trong nền văn học Việt Nam lại là một điều
nghiêng về vấn đề phi văn hóa, nghĩa là nó đi ngược lại thuần phong mỹ tục của
ngôn còn đậm tính dục hơn nhiều: “Bộ đùi trắng nõn của cô Văn Minh làm cho
Xuân đánh lỗi mấy quả đầu”, với những câu chửi: “Mẹ kiếp, nước mẹ gì…”.
Rồi thì bà phó Đoan với cái hồi ức:“Từ khi bị hiếp, những cảm giác tê mê hiếm
có rất khó tả, rất kỳ quái, cứ theo mãi bà như bóng theo người, lâu dần, việc ấy
thành một ám ảnh. Bà vẫn ao ước được - bị hiếp nữa mà không bao giờ cái dịp
hiếm có ấy lại tái hiện”.
Đến tiểu thuyết Làm đĩthì diễn ngôn tính dục lại càng được thể hiện một
cách mạnh mẽ hơn cả. Vì lẽ đã có nhiều ý kiến cho rằng Làm đĩ là tiểu thuyết
sex đầu tiên của Việt Nam.Từ đầu đến cuối tác phẩm luôn là những chi tiết miêu
tả đến độ rõ mồn một những nhục thể của xác thịt, của những cuộc ái ân, thậm
chí là những luận đề về “Ái tình với sinh thực khí”; “Những thủ hại về thủ dâm
và ý dâm”.Không dừng lại ở đó, Vũ Trọng Phụng lại càng đào sâu hơn vào “sự
phát triển âm thầm và đầy đủ của những cơ quan tỉ mỉ trong bộ phận sinh dục”,
lí giả về ý dâm, về việc thủ dâm sẽ làm cho đàn ông mất đi sinh thực khí, còn
đàn bà thì kém sắc thông qua lớp ngôn từ đậm dục tính như:“dâm ý”, “Dâm
thần”, “tiếng gọi của xác thịt”, “những thiếu niên nam nữ tuổi từ chín mười đến
mười lăm mười sáu đều bị cùng một sức ám ảnh khốc hại, đều cùng bị sự rạo
rực của xác thịt nó hành hạ cho khốn khổ”.
19
Có lẽ cùng chính vì những chi tiết nhạy cảm đó mà có rất nhiêu ý kiến cho
là ngôn ngữ của Vũ Trọng Phụng đã vượt ra khỏi cái chuẩn mực của ngôn từ
truyền thống,trở thành phi văn hóa. Ở một xã hội phương Đông, mặc dù vừa mới
thoát ra khỏi cái vòng kiềm tỏa của Phong Kiến và lại bị chi phối bởi sự thay đổi
một cách xô bồ của phong trào Âu hóa, nhưng không thể thoát ra khỏi sự ràng
buộc của tư tưởng đạo lý truyền thống. Thế nên, nhân vật trong văn chương Vũ
Trọng Phụng dù là đang “cải cách Âu hóa” nhưng không giữ được cái nề nếp tốt
đẹp của dân tộc, mà ngược lại còn làm những việc trái với đạo đức, loạn luân,
ngoại tình rồi đi tìm lại cái xử nữ mạc sau một lần vụng dại bằng các hợp chất
hóa học để “dâng cho đức ông chồng vào đêm tân hôn” vv… thì âu cũng là một
trong những điều khuất tất và trở thành một khiếm khuyết để các nhà nghiên cứu
Bằng việc lược thuật ý kiến của các nhà văn hiện thực Pháp
như G.Maupassant, J. Richepin, Vũ Trọng Phụng đã thể hiện rõ xu hướng sáng
tác của Chủ nghĩa hiện thực mà ởViệt Nam thường gọi là Văn học tả chân với
tư cách là một nhà văn xã hội. Từ phong cách tả chân “Chỉ tả sự thực, toàn một
giống thực”, “đó là những sự thực có ý vị, chớ chẳng cốt nêu cái thực hoàn
toàn”, và sự tả chân đến độ điêu luyện về những cái gì đụng chạm đến bản năng
thú tính của con người, đến tính dục đã khiến không ít ý kiến trái chiều cho rằng
tiểu thuyết của ông là một thứ văn chương dâm dục.
Tiêu biểu trong số đó là Nhất Chi Mai, người đã nêu ý kiến chỉ trích Vũ
Trọng Phụng là một nhà văn xã hội kỳ quặc “nhìn thế giới qua cặp kính đen, có
một bộ óc cũng đen và một nguồn văn càng đen nữa”. Theo Nhất Chi Mai, bức
tranh xã hội và đời sống con người trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng thuần
một màu đen tối, như một địa ngục với những kẻ giết người, Làm đĩ, ăn tục, nói
càn. Qua đó, không hé ra cho người ta thấy một tư tưởng lạc quan nào, một tia
hy vọng nào. Mà tệ hơn nữa, ông lại viết những câu văn sống sượng, trần truồng,
mô tả những cảnh nhơ nhớp một cách khoái trá, thích thú chẳng khác nào khiêu
dâm người đọc. Nhất Chi Mai còn chỉ trích loại văn nói trên không thể xem là
“kiệt tác”, “đúng sự thực”, “can đảm” được, thực chất chỉ là một loại văn “dơ
dáy, bẩn thỉu, nhơ nhớp” mà thôi.
21
Không dừng lại ở đó, một số nhà lý luận, phê bình văn học đã đẩy Vũ
Trọng Phụng về phía Chủ nghĩa tự nhiên. Tất nhiên những ý kiến này không
phải là không có nguyên do. Vì lẽ, ngôn từ của Vũ Trọng Phục đậm đặc dục tính
quá, mà khoảng cách giữa Chủ nghĩa hiện thực và Chủ nghĩa tự nhiên thì lại
rất mong manh. Vũ Trọng Phụng viết về hiện thực xã hội nhưng diễn ngôn của
ông lại thiên về diễn ngôn tính dục, chính điều này đã gây không ít khó khăn
trong sự đánh giá về những tác phẩm của ông.
Ngay cả sự công kích của Nhất Chi mai cũng có thể hiểu được. Ta thấy sự
xuất hiện và tồn tại của Chủ nghĩa hiện thực trong văn học, nghệ thuật trên thế
giới vào cuối thế kỉ XIX ở châu Âu luôn có sự song hành của Chủ nghĩa tự
thời “còn trinh một nửa”, cuộc ngoại tình của cô Hoàng Hôn, sự lăng loàn của
Xuân với bà phó Đoan, với Tuyết trong Số đỏ. Đó còn làchi tiếtNghị Hách
cưỡng hiếp thị Mịch, là những khao khát cái cảm giác đê mê của xác thịt trong
tâm tưởng của Mịch khi nhớ lại lúc thị bị hiếp, là hành động loạn luân của thị với
con rể của mình - Long trong Giông tố. Trong Làm đĩ, chúng ta bắt gặp hình ảnh
của một cô gái giang hồ - Huyền, với những dục vọng bản năng ngày càng trở
nên mãnh liệt cùng với quá trình tha hóa nhân phẩm… Thế nhưng, ta không hề
thấy cái khiêu dâm, đồi trụy nào trong những câu chữ ấy, mà ngược lại, ta càng
thấy rõ cái hiện thực xã hội hiện lên mồn một. Như thế thì làm sao có thể khẳng
định được tiểu thuyết Vũ trọng Phụng có tính dâm? Dâm như trong sự đánh giá
của các nhà phê bình là dâm ô, dâm dục. Tuy nhiên trong các sáng tác của Vũ
Trọng Phụng mà tiêu biểu là tiểu thuyết thì cái dâm đó là căn tính dâm trong
bản năng vốn có của con người, mà gọi một cách hoa mỹ là tính dục, chứ không
hề có tính dâm như những đánh giá trái chiều đó.
Vũ Trọng Phụng đã đề cập trực tiếp đến khái niệm Tính dục và phân định
khá rõ nội dung cũng như ý nghĩa xã hội và giá trị nhân bản của khái niệm này.
Thái độ chung của nhiều xã hội, Đông hay Tây trước đây, là né tránh mọi sự bàn
luận công khai về tính dục, thậm chí là về cơ thể con người. Trong lời tựa của
tiểu thuyết Làm đĩ, Vũ Trọng Phụng đã nói rõ quan niệm của mình về tính
dục trong mối liên hệ của nó với đạo đức và sinh lý học. Ông cho rằng “…Cái
dâm tự nó không xấu, mà nó là cái điều cao thượng đẹp đẽ và linh thiêng vô
23
cùng, vì nhờ nó mà loài người không tiêu diệt, nhờ nó mà có chúng ta đây… Ôi!
Hỡi người đọc ta, phường đạo đức giả mà giống hệt ta! Tại làm sao cái điều ấy,
cái điều mà người ta tự cho mình là đúng đắn, đạo đức không dám nói ra miệng
bao giờ, thì chính là cái điều mà bất cứ lúc nào người ấy cũng có thể phải nghĩ
thầm trong bụng? Cái dâm thuộc về cái quyền sinh lý học, luân lý không kiềm
chế nổi”.
Ta thấy rằng, những năm gần đây, ở các nước văn minh phương Tây, như
Pháp chẳng hạn. Người ta không kiêng nói đến cái dâm, trong văn học cũng vậy,
phận sinh dục là những cái mà đấng Thượng đế dám ban cho nhân loại mà
không hổ thẹn? Nói hay im, bảo nhau biết điều hòa cái dâm để tô điểm cuộc đời,
hay là cứ mặc quách để cái dâm của loài người làm loạn loài người , ấy chỉ do
đó mà ra sự hưng thịnh, suy của nòi giống?”
Từ đó, ông đã trình bày những lý do xã hội thúc đẩy ông viết và mục đích
công việc của mình:“Xã hội Việt Nam này, thật vậy, đã bắt đầu loạn dâm. Sự
làm giàu đùng đùng của các thầy lang chữa bệnh hoa liễu, sự phát đạt của
những tiệm khiêu vũ, tăng số của bọn giang hồ, nạn hoang thai, những vụ án vì
tình mà hàng ngày các báo đăng lên mục tin đặc biệt, sự chán đời đến tự tử của
một số nam nữ thiếu niên, hiếp dâm, vân vân, đã đủ dẫn chứng cho lời than ấy.
Đứng trước tình thế ấy mà chỉ khoanh tay kêu: Ôi phong hóa suy đồi, thì nào có
ích gì cho ai? Tìm một nền luân lý cho sự dâm giáo hóa cho thiếu niên để biết rõ
tình dục là những gì, đó là những việc phải làm ngay vậy…Nam nữ thiếu niên
vào lúc dậy thì, vào lúc xác thịt rạo rực lên vì sự biến đổi âm thầm và sự phát
triển của những cơ quan sinh dục, là rất dễ lầm lỗi, là rất dễ hư hỏng, nếu
không được bậc cha mẹ chỉ bảo những điều cần biết và đề phòng mọi hoàn cảnh
xấu xa hộ cho…”.
Thông qua chủ đề về một cô gái sa ngã, Vũ Trọng Phụng đã đề cập đến
nhiều vấn đề xã hội lớn vẫn còn nóng cho tới ngày nay: Trách nhiệm của người
cầm bút, nguyên nhân các tệ nạn xã hội và nhất là kêu gọi, giáo dục thanh thiếu
niênvề mặt giới tính như là một biện pháp hiệu quả nhất để đảm bảo sự phát triển
lành mạnh của tuổi trẻ.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©